جامبىلدىڭ داڭقى كەڭەس داۋىرىندە شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلدى, ءورىسى كەڭەيدى. مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنىپ, حاتشىلار تاعايىندالىپ, تۇرمىس كۇيىنە, شىعارماشىلىق جۇمىسىنا قولايلى جاعدايلار جاسالدى. اقىن جاڭا زاماندى زور شابىتپەن جىرعا قوستى. شىعارمالارى مىڭداعان دانامەن جارىق كوردى. الەمنىڭ 160-تان استام تىلىنە اۋدارىلىپ, شارتاراپقا تارادى.
جامبىل بۇرىنعى جىراۋلار ۇلگىسىمەن حالىققا ارناۋ ءسوز ايتىپ, ەلدىك, ەرلىك, بىرلىك, تاتۋلىق, تۋعان جەردى ءسۇيۋ, وتاندى قورعاۋ سەكىلدى ادامزات ءۇشىن وزەكتى بولعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعىنا ءۇن قوستى.
ونىڭ ادىلەتتىڭ اق سەمسەرى بولىپ جارقىلداعان شاعى – قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى كەزەڭ. وكىنىشكە قاراي, داۋىلپاز جىر ءدۇلد ۇلىنىڭ كەمەل شاعىنداعى تاماشا تۋىندىلارى تولىق ساقتالمادى. ونىڭ قازان توڭكەرىسىنە شەيىن جىرلانعان «وتەگەن باتىر», «سۇرانشى باتىر», «ساۋرىق باتىر» سىندى داستاندارىن, قۇلمامبەتپەن, سارىباسپەن, دوسماعامبەتپەن, شاشۋبايمەن, ت.ب. ايتىستارىن سول زامانداعى جىرشىلىق, ايتىسكەرلىك ونەردىڭ تاڭدامالى ۇلگىلەرى دەۋگە بولادى.
جامبىلدىڭ ادەبي مۇراسىن جيناپ, حاتقا ءتۇسىرۋ حح عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىندا عانا قولعا الىنا باستادى. اقىن شىعارمالارىنا كوڭىل ءبولىپ, العاش رەت 1925 جىلى «تەرمە» جۋرنالىندا دەرەك بەرگەن شامعالي سارىباەۆتىڭ, ارنايى حاتقا ءتۇسىرىپ, ءتيىستى عىلىمي مەكەمەگە وتكىزگەن سابىر ءشارىپوۆتىڭ 1927 جىلعى كولەمدى قولجازباسى – جامبىلتانۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعان اسا قۇندى مۇرا. ساكەن سەيفۋللين جامبىلدىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ العان قۇلمامبەت اقىنمەن ايتىسى 1931 جىلى «ەسكى ادەبيەت نۇسقالارى» جيناعىندا باسپا ءجۇزىن كوردى. كەيىننەن كوپشىلىك تۋىندىلارىن اقىننىڭ ءوز اۋزىنان قالماقان ابدىقادىروۆ, تايىر جاروكوۆ, عالي ورمانوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, قاسىم توعىزاقوۆ سىندى ادەبي حاتشىلارى جازىپ الىپ وتىرعان. قازىرگى ءبىزدىڭ قولىمىزعا جيناقتالعان ماتەريالدار – وسىنداي قامقور قولمەن حاتقا ءتۇسىپ, باسپا بەتىن كورگەن شىعارمالار. شىندىعىندا, سۋىرىپسالمالىق پەن ايتىسكەرلىك, جىرشىلىق داستۇردەگى اقىن شىعارمالارىن جازباعا ءتۇسىرىپ, جيناقتاپ, جۇيەلەپ, قالىپقا كەلتىرۋدىڭ ۇلكەن قيىنشىلىقتارى بار.
بىرىنشىدەن, شابىتتانا جىرلاپ وتىرعان اقىننىڭ اۋزىنان شىققان ءسوزدى سول قالپىندا حاتقا ءتۇسىرىپ الۋ وتە قيىن شارۋا. جاتتاپ الىپ قايتالاپ ايتۋشىلار ءىشىنارا وزگەرتۋلەر جاساۋى ابدەن مۇمكىن. ولەڭدى باستاپقى ايتقان قالپىندا اقىننىڭ ءوزى دە قايتالاپ بەرە المايدى.
ەكىنشىدەن, ايتىس – سينكرەتتى ونەر. تەاتر قويىلىمىنا بەرگىسىز ايتىس ونەرىنىڭ كۇردەلى بولمىسى قاعازعا تۇسكەندە ارىنەن ايىرىلادى. الامان ايتىستاردى تولىق قاعازعا ءتۇسىرۋ دە مۇمكىن ەمەس.
ۇشىنشىدەن, جامبىل شىعارماشىلىعىنداعى تاريحي داستاندار دا اۋىزشا ايتىلىپ, تارالىپ وتىرعان. جىرشى ءبىر ايتقان جىرىن قاز-قالپىندا قايتالامايدى. ءار ايتقان سايىن شىعارما قۇرىلىمىنا, سيۋجەت جەلىسىنە, ولەڭ ورنەگىنە ازدى-كوپتى وزگەرىستەر جاسالادى. اۋىزشا ادەبيەتتەگى كوپنۇسقالىلىق اۆتوردىڭ وزىنەن باستالادى. ونداي وزگەشەلىكتەردى جاتتاپ الىپ ايتۋشىلار دا قويۋلاتا تۇسەدى. جامبىل جىرلاعان داستاندار دا كوپنۇسقالى بولىپ كەلەدى. «وتەگەن باتىر» داستانىنىڭ ءۇش نۇسقاسى ءبىرى-ءبىرىن قايتالامايدى.
شىعارماشىلىق مۇراعا كوممۋنيستىك يدەولوگيا تۇرعىسىنان باعا بەرۋ ۇستانىمدارىنان ارىلعان ۋاقىتتا جامبىل سىندى بىرنەشە قوعامدىق فورماتسيانى باسىنان كەشىرگەن, ۇزاق عۇمىرىندا ارتىنا مول مۇرا قالدىرعان اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن جاڭاشا سارالاۋدىڭ وزەكتىلىگى ارتىپ وتىر. جامبىلدىڭ شىعارماشىلىق تۇلعاسىنا قاتىستى «ول كەڭەس وكىمەتىنىڭ سويىلىن سوقتى, لەنين, ستالين سياقتى كوسەمدەردى جىرلادى» دەگەن سولاقاي سىن ايتىلاتىنى دا شىندىق. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ بيلىك باسىنداعى تۇلعالارعا جىر ارناۋ ءداستۇرى ەجەلدەن بار. قاي كەزەڭدە, قاي قوعامدا دا اقىن-جىراۋلار ءوز ءداۋىرىنىڭ بولمىس شىندىعىن جىرلايدى. جامبىل شىعارمالارىندا ءوز زامانىنىڭ احۋالىن جىرعا قوستى. اقىننىڭ مول مۇراسىنان سول ۋاقىتتىڭ ساياسي ۇستانىمدارى مەن يدەولوگيالىق باعىت-باعدارى انىق كورىنەدى.
قازىرگى الەمدىك گۋمانيتارلىق عىلىم تالاپتارى بويىنشا ادەبيەت پەن ونەر تۋىندىلارى, ەڭ الدىمەن, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق جاعىنان تالدانىپ, باعالانۋى ءتيىس. اقىندى, جازۋشىنى «نەنى جازدى», «كىمدى جىرعا قوستى» دەپ ەمەس, «قالاي جازدى» دەپ تانيتىن شارت العا شىعۋى كەرەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جامبىلدىڭ كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى ولەڭدەرى مەن تولعاۋلارى كوركەمدىك, اسىرەسە, ەموتسيالىق اسەرى جاعىنان وتە قۋاتتى كۇشكە يە. بۇرىنعى باسىلىمداردا بىردە قوسىلىپ, بىردە قالىپ كەلگەن ولەڭدەردى, جىر-داستاندارىنان كۇزەلىپ قالعان شۋماقتار مەن ايتىستارىندا اداسىپ جۇرگەن جولدارعا بارلىق نۇسقالارىن جيناقتاپ, تەكستولوگيالىق سالىستىرۋ جاساي وتىرىپ, اكادەميالىق تولىق باسىلىمىن شىعارۋ اقىن شىعارماشىلىعىنا دەگەن تاريحي ادىلەتتىلىك. مۇنداي عىلىمي باسىلىم جامبىلتانۋدى ەسكى ساياسي-يدەولوگيالىق تالداۋ ادىستەمەسىنەن اراشالاپ, شىعارماشىلىق مۇراعا دەگەن ادەبي-ەستەتيكالىق كوزقاراستى نىعايتىپ, ونى جاڭا ساپاعا كوتەرەدى.
اكادەميالىق جيناقتى دايىنداۋ بارىسىندا وسى ۋاقىتقا دەيىنگى شىققان اقىن شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناقتارى تۇگەل قامتىلدى, ونداعى وزىق تاجىريبەلەر مەن ماڭىزدى دەرەكتەمەلەر بارىنشا ەسكەرىلدى.
جامبىل شىعارمالارىنىڭ العاشقى تولىق جيناعىن 1940 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستاندىق فيليالى جامبىل اتىنداعى ادەبيەت جانە حالىق تۆورچەستۆوسى سەكتورى ازىرلەپ شىعارعان. رەداكتسيا القاسىندا ت.جاروكوۆ, ع.ورمانوۆ, ق.ساعىندىقوۆ, ە.ىسمايىلوۆ, ءا.تاجىباەۆ بولعان. وسى باسىلىمىندا جامبىلدىڭ «سۇرانشى باتىر» داستانىنىڭ 1938 جىلى «ادەبيەت مايدانى» (№7,8) جۋرنالىندا باسىلعان, 1939 جىلعى «سۇرانشى باتىر» اتتى جەكە جيناعىنداعى ماتىنگە جىردىڭ II تاراۋى قوسىلىپ بەرىلەدى. جيناققا ەنگەن ايتىستار, ولەڭدەرى مەن داستاندارىنا تۇسىنىك جازىلعان.
كەلەسى تولىق جيناق – 1946 جىلعى باسىلىم. قازاقتىڭ بىرىككەن مەملەكەت باسپاسىنان شىققان. رەداكتسياسىن قاراعاندار: س.ك. كەڭەسباەۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ع.ورمانوۆ, ءا.تاجىباەۆ (رەداكتور). جيناقتا جامبىل شىعارمالارىنىڭ جاريالانىمدارى تۋرالى مالىمەت بەرىلگەن. قىسقاشا بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشى بار.
بۇدان كەيىنگى 1955 جىلعى باسىلىم ءۇش تومدىق بولىپ شىعادى. رەدكوللەگيا قۇرامىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ن.ت.ساۋرانباەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى و.ا.نۇرماعامبەتوۆا, ق.ب.تۇرعانباەۆ, م.عۇماروۆا (جاۋاپتى رەداكتور) بار. بۇل جيناققا 1946 جىلعى باسىلىمدا جوق 26 جاڭا ولەڭ قوسىلعان. العىسوزدە جامبىلدىڭ 1946 جىلعى جيناعىنا قاتىستى ولەڭدەردىڭ گازەتتەگى نۇسقاسىنا باسا ءمان بەرىلگەنى اتاپ كورسەتىلىپ, مىناداي سالماقتى سىن ايتىلعان: «جامبىلدىڭ باسپاعا ازىرلەگەن ولەڭدەرى ونىڭ قاراۋىنان وتپەگەن. جامبىل شىعارمالارىن باسپاعا ازىرلەپ, جيناق ەتىپ قۇراستىرۋشىلاردىڭ اسا ۇلكەن قاتەلىكتەرى – ءارتۇرلى تۇزەتۋلەر مەن جوندەۋلەردى كوپ جاساعان. جامبىلدىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە ونىمەن كەلىسپەگەن. وسىنىڭ سالدارىنان جامبىلدىڭ بۇرىنعى جيناقتارىندا, اسىرەسە, 1946 جىلعى تولىق جيناعىندا, كوپتەگەن بۇرمالاۋشىلىقتار مەن قاتەلىكتەر كەتكەن» (1955 جىلعى جيناق, 9-ب.). بۇل جيناققا قالماقان ابدىقادىروۆ جازىپ العان جامبىل شىعارمالارىنىڭ ءماتىنى پايدالانىلادى. ونداعى ستالينگە قاتىستى ماتىندەر قىسقارتىلعان. قولجازبادا م.عۇماروۆانىڭ قولىمەن جازىلعان مىناداي ەسكەرتپە بار: «رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق گازەتتەرمەن سالىستىرىلعان ولەڭ تەكستەرى كەزىندە جازىپ العان حاتشىلارىنا بەرىلىپ راستالدى».
1957 جىلى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىنان شىققان جيناقتىڭ رەداكتسيا القاسى: م.و.اۋەزوۆ, م.بازارباەۆ, ە.ىسمايىلوۆ, و.نۇرماعامبەتوۆا, م.عۇماروۆا. شىعارمالار ءماتىنىن باسپاعا ازىرلەپ, تۇسىنىكتەرىن جازعاندار: و.نۇرماعامبەتوۆا, م.عۇماروۆا, ت.سىدىقوۆ. جيناققا ەنگىزىلمەگەن جەكەباسقا تابىنۋشىلىق سارىنىندا جازىلعان شىعارمالارىنىڭ جالپى سانى 16 ولەڭ دەپ ناقتى كورسەتىلگەن. جيناق سوڭىندا عىلىمي نەگىزدە تۇسىنىك بەرىلگەن. جامبىلدىڭ كەنەسارىعا قاتىستى ماتىندەرىنىڭ قايسىبىر تۇسى, 1940, 1946 جىلعى جيناقتارىندا جوق شۋماقتارىنىڭ تولىقتىرىلىپ بەرىلگەندىگى ايتىلادى. وعان جيناقتى شىعارۋشىلار ساياسات ىڭعايىندا «قاسىموۆتاردىڭ شەكتەن تىس ز ۇلىمدىقتارىن اشكەرەلەيتىن بولىمدەرى بۇرىنعى جيناقتارىنا كىرمەگەن. گازەتكە باسىلعان تەكستى ارقىلى بۇل جولدار قالپىنا كەلتىرىلدى» دەگەن «تۇسىنىكسىزدەۋ» تۇسىنىك بەرەدى (1957, 6-ب.).
1982, 1996 جىلعى باسىلىمدارىندا دا ماتىندىك, قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر جاسالعان. جالپى رەداكتسياسىن سۇلتانعالي سادىرباەۆ باسقارعان 1996 جىلعى جيناقتا كەنەسارى حانعا قاتىستى 1938, 1939, 1940 جىلدارداعى نۇسقالارىندا بەرىلگەن ماتىندەر قايتا قوسىلادى. 1996 جىلعى جيناقتىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسىنىڭ ىلگەرىدەگى باسىلىمداردىڭ اۋىتقىعان تۇستارى بار.
سوڭعى تولىمدى دەگەن باسىلىم – 2012 (2014) جىلعى 4 تومدىق تولىق شىعارمالار جيناعى. ر.ابدىعۇلوۆ پەن ب.ىبىرايىم باسپاعا دايىنداعان بۇل باسىلىمدا جامبىلدىڭ اقىندىق مۇراسىن زەرتتەۋ, تۇگەندەۋ, تەكستولوگياسىن ايقىنداۋ ماسەلەلەرىنە ءبىرشاما دەن قويىلىپ, شىعارمالار مۇراعات ماتەريالدارىمەن سالىستىرىلىپ, تولىقتىرىلىپ جاڭا ساپاعا يە بولعان.
جامبىل مۇراسى كەڭەستىك داۋىردە ءار كەزەڭدەگى ساياسي احۋالعا قاراي ۇنەمى وزگەرىپ باسىلىپ وتىرعان. ولاي بولۋىنىڭ باستى سەبەپتەرى رەتىندە اقىن شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعىن دايىنداۋ كەزىندە ەكى ۇلكەن ساياسي ناۋقاننىڭ قاتتى ىقپال ەتكەنىن كورەمىز. ءبىرىنشىسى, قازاقستان تاريحىن ماركستىك-لەنيندىك تانىم تۇرعىسىنان قايتا قاراۋ جونىندەگى قاۋلىعا (1946) بايلانىستى. وسى ۋاقىتتان باستاپ جامبىل شىعارمالارىنداعى كەنەسارى حان باستاعان تاريحي تۇلعالاردىڭ بارلىعى ءوشىرىلدى. ءتىپتى تاريحي داستاندارىنا دا كۇمان تۋىپ, كۇزەلىپ شىقتى. ماسەلەن, «وتەگەن باتىر» داستانىنداعى ابىلايعا بايلانىستى شۋماقتار قىسقارعان. بارلىق شىعارمالارىنداعى ءدىني ۇعىمدار, تاريحي تۇلعالار, ورىسقا قارسى شۋماقتار, تايپا, رۋ اتاۋلارى رەداكتسيالاۋعا ۇشىرادى.
ەكىنشىسى, ستالين ءداۋىرىن جەكەباسقا تابىنۋ رەتىندە تانىپ, تارك ەتۋ (1956). كەيىن شىققان جيناقتاردىڭ بارلىعىنان ستالين جانە باسقا دا ساياسي تۇلعالاردىڭ اتى-ءجونى الىنىپ تاستالدى نەمەسە وزگەرتىلدى, ولارعا قاتىستى ايتىلعان ماقتاۋ, ماداق قىسقارتىلدى. جامبىل داستاندارىنا كەڭەستىك كەزەڭدە زورلىقپەن قوسىلعان ستالينگە بايلانىستى شۋماقتار 1957, 1982, 1996, 2012 (2014) جىلعى جيناقتاردا قايتا قىسقارتىلعان.
قازىرگى تاۋەلسىز سانا كەزىندە جامبىلدىڭ ادەبي مۇراسىن ارنايى تەكستولوگيالىق ساراپتان وتكىزىپ, بايىرعى نۇسقاسىن قالپىنا كەلتىرۋ وسى جاڭا باسىلىمعا ارتىلعان ۇلكەن مىندەت بولدى.
جامبىلدىڭ ءوزى جازعان قولجازبا مۇرا جوق. جىراۋدىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ العان حاتشىلار قولجازبالارىنىڭ كوپشىلىگى ساقتالماعان. ساقتالعاندارىنىڭ ءوزىن ءتۇرلى قورلاردان ىزدەستىرىپ, تام-تۇمداپ جيناۋعا تۋرا كەلدى. جامبىل جاباەۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى مەن ۇمبەتالى كارىباەۆ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ باسشىلارى (جامبىلوۆا سالتانات تەزەكبايقىزى, يسكاكوۆ اۋەلبەك) مۋزەي مۇراعاتتارىندا ساقتالعان قولجازبالاردى م.و. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىنا ەلەكتروندى كوشىرمەسىن وتكىزدى. ۇلتتىق عىلىمي كىتاپحانا مەن ينستيتۋت قورىنداعى ماتەريالداردى قوسقاندا ءبىزدىڭ قولىمىزعا جامبىلدىڭ حاتشىلارى جازعان اراب, لاتىن ارىپتەرىندەگى قوماقتى قولجازبا مۇرا جيناقتالدى.
اكادەميالىق جيناقتىڭ ءبىرىنشى تومىنا جامبىلدىڭ ولەڭدەرى مەن تولعاۋلارى توپتاستىرىلدى. جامبىلدىڭ 1917 جىلعا دەيىنگى ساياسي بوياۋ سىڭبەگەن تازا ليريكالىق ولەڭ-تولعاۋلارى مەن 1944 جىلعا دەيىنگى ارالىقتاعى اقىننىڭ ءوز اۋزىنان جازىلىپ الىنىپ, كوپ وڭدەۋگە تۇسپەگەن شىعارمالارى بۇل جيناقتىڭ سۇبەلى بولىگىن قۇرايدى. سونىمەن قاتار «ەرنازار كولحوزىنىڭ ميتينگىسىندە جامبىل سويلەدى», «ەجوۆ (ەجوپ) باتىر تۋرالى», «ۇسىنامىن», «ەر كۇنى», «اۋليەاتا ەلىنە», «جايراتقان جاۋدىڭ شەبىن ارىستانىم», «ال, جامبىل سويلەسىن», «كومانديرگە», «مەرەكەلى ءبىر كۇنىم», «عىلىم», ء«بىزدىڭ مەكتەپ», «مۇعالىم», «توي», «تۋدى ستالين باعىما», «ەرلەر كۇنى», «كينو-تەاتر», ء«ار بايعا تيگەن كەلىنشەككە», «ەستىگەندە داۋسىمدى», «جاسا بالام ءبىز ءۇشىن», «بەس مىڭ جاۋدى ايدادىڭ», «امەريكا قۇراما شتاتىنداعى ازاتتىق سۇيگىش حالىققا», «و, ۇلدارىم, ۇلدارىم» دەگەن سياقتى بۇرىنعى جيناقتارعا ەنبەي كەلگەن شىعارمالارى جونىندە «تۇسىنىكتەر» بولىمىندە تولىمدى ماعلۇمات بەرىلدى.
اقىننىڭ وسىعان دەيىنگى جارىق كورگەن 1937, 1940, 1946, 1955 ء(ۇش تومدىق), 1957, 1982 (ەكى تومدىق), 1996 (ەكى تومدىق) جانە 2012 (2014) جىلعى ء(تورت تومدىق) جيناقتارى, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبالار قورىندا ساقتالعان لاتىن ارپىندە ماشينكادا تەرىلگەن 159, 160, 161, 162-بۋمالارداعى ولەڭدەرى, ورتالىق عىلىمي كىتاپحانانىڭ سيرەك قولجازبالار قورىندا ساقتالعان ءارتۇرلى جيناۋشىلاردىڭ اراب جانە لاتىن ارپىندە حاتقا تۇسكەن 651-بۋماداعى نۇسقالارى, سونداي-اق جامبىل جاباەۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى قورىنداعى كوك سيالى قالاممەن اراب ارپىندە جازىلعان جانە لاتىن ارپىندە ماشينكادا باسىلعان «وريگينالى ستيحوۆ ي پوەم» جانە قارىنداشپەن, كوك سيالى قالاممەن وڭدەۋلەر جاسالىپ, شيمايلانعان «جامبىلدىڭ ولەڭ-جىرلارىنىڭ نەگىزگى نۇسقالارى» (1939-1941 جج.) سىندى قولجازبالارى ءوزارا سالىستىرىلدى.
2012 (2014) جىلعى باسىلىمعا ەنگەن كەيبىر ولەڭدەر قولجازبا نۇسقالارىندا باسقا تاقىرىپپەن بولەك ولەڭ رەتىندە بەرىلگەن. «شاعىم» دەپ اتالاتىن بەلگىلى ولەڭى جامبىل جاباەۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى قورىنداعى لاتىن ارپىندەگى «وريگينالى ستيحوۆ ي پوەم» دەپ اتالاتىن بۋمادا ەكىگە ءبولىنىپ, «مولدا» دەگەن اتپەن ءوز الدىنا بولەك ولەڭ بولىپ باسىلعان. ولەڭنىڭ: «جاڭا ولەڭ ايتا باستاعان شاعىم ەدى, اكەمنىڭ وقى دەپ مولداعا ۇستاپ بەرگەنى ەسىمدە. جايا جايلاۋىندا ەدىك. مولداعا باردىم, بوساعاسىن اتتاعانىمدا-اق ءبىر تار قاپاسقا كىرگەندەي بولدىم. ەندى شىقسام دۇنيەنىڭ تۇگىنە قاراماي, بەتالدى لاعىپ كەتكىم كەلدى...
ساباقتان شىعىسىمەن قالىڭ قاراعايعا زەڭىپ جوعالدىم. بىراق ىزدەپ تاۋىپ الىستى. اكەم زورلايىن دەدى وقۋعا. سوندا بىلاي دەگەنىم ەسىمدە بار», – دەپ قوس نۇكتە قويىلىپ ءارى جالعاسقان ولەڭ جولدارىنان كەيىن جامبىلدىڭ: «سودان بىلاي اكەم دە ۇندەگەن جوق», – دەيتىن ءسوزى بار. 2012 (2014) جىلعى جيناقتاعى «تۇسىنىكتەردە» ولەڭنىڭ ەكىگە ءبولىنىپ بەرىلگەنى جازىلعان, ونداعى ستيلدىك وزگەشەلىكتەر دە مىسالدارمەن كورسەتىلگەن, بىراق جامبىلدىڭ وسى كىرىسپە ءسوزى بەرىلمەگەن. تەكستولوگيالىق سالىستىرۋلار ناتيجەسىندە وسى سياقتى قولجازبا نۇسقالاردا باسقا تاقىرىپپەن اتالعان كەيبىر ولەڭدەر بەلگىلى بولدى.
اقىن شىعارمالارىن حاتقا تۇسىرۋشىلەر بۋمانىڭ مۇقابا پاراعىندا جازىپ العان ادەبي حاتشىنىڭ اتى-ءجونى تۇرعانىمەن, سول كەزدەگى ساياسي جاعدايعا بايلانىستى قولجازبا بۋمالارداعى ولەڭدەردىڭ استىنا «جازىپ العان مەن ەمەس» دەپ قولىن قويىپ, باس تارتقان جاعدايلارى دا كەزدەستى.
ءۇش تومدىقتىڭ ەكىنشى تومىنا جامبىلدىڭ «وتەگەن باتىر» (3 نۇسقاسى), «سۇرانشى باتىر», «ساۋرىق باتىر» جىرلارى, «كورۇعلى», «باق, داۋلەت, اقىل» داستاندارىنىڭ جامبىل جىرلاعان نۇسقالارى, «زامانا اعىمى», «تۋعان ەلىم», «ۆوروشيلوۆ تۋرالى داستان», «مەنىڭ ءومىرىم», «مەنىڭ باقىتىم», ء«ومىردىڭ تۋى» تولعاۋلارى, «اۋىزەكى اڭگىمەلەر» تسيكلى مەن مۋزىكالىق مۇراسى توپتاستىرىلعان.
اقىننىڭ «وتەگەن باتىر», «سۇرانشى», «ساۋرىق باتىر» جىرلارىنىڭ 1937, 1953 جىلدارداعى قولجازبا نۇسقالارى 1938, 1940, 1946, 1955, 1957, 1982, 1996 جانە 2012 (2014) جىلعى جاريالانىمدارىمەن سالىستىرىلدى. «سۇرانشى باتىر» جىرىنداعى كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە قاتىستى شۋماقتار وسى اكادەميالىق باسىلىمىندا تولىق قالپىنا كەلتىرىلدى.
1940 جىلعى جيناقتا «مەنىڭ ءومىرىم» اتتى تولعاۋدىڭ سوڭىندا قاراسوزبەن جازىلعان «تۇسىندىرمە» تەك 2012 (2014) جىلعى باسىلىمىندا عانا بەرىلگەن, بۇل جيناقتا ول ءبىراز وزگەرىستەرمەن تولىقتىرىلدى.
داستاندار مەن تولعاۋلارداعى ەلارالىق, ەلىشىلىك, رۋارالىق ماسەلەلەردە جاسالعان وزگەرىستەر, قىسقارتۋلار, الماستىرۋلار تۇزەتىلىپ, ول جونىندە جيناقتىڭ «تۇسىنىكتەر» بولىمىندە كەڭىنەن باياندالدى.
ەكىنشى تومنىڭ ءبىر ءبولىمى جامبىلدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىنا ارنالعان. مۇندا اقىننىڭ جىرشىلىق سارىندارى, ءان اۋەندەرى, ايتىس ماقامدارى مەن كۇي سارىندارى توپتاستىرىلعان. مۋزىكالىق شىعارمالاردىڭ نوتالىق جازباسى مەن ماتىندەرى, ورىنداۋشىلار مەن نوتاعا تۇسىرۋشىلەر جونىندە مالىمەتتەرى بەرىلدى (دايىنداعاندار: ا. ءابدۋالى, ن.جانپەيىس, م.ابۋعازى).
اكادەميالىق باسىلىمنىڭ 3-تومى جامبىلدىڭ ايتىستارىنا ارنالادى. جيناققا «جامبىل مەن ايكۇمىس», «جامبىل مەن باقتىباي», «بولەكتىڭ قىزى مەن جامبىل», «جامبىل مەن سارى», «مايكوت پەن جامبىل», «جامبىلدىڭ شىبىل شالعا ايتقانى», «جامبىل مەن بولتىرىك», «قۇلمامبەت پەن جامبىل» (ساكەن سەيفۋللين جاريالاعان نۇسقا), «قۇلمامبەت پەن جامبىل» (ۇمبەتالى كارىباەۆ جەتكىزگەن نۇسقا), «جامبىل مەن سارباس» (س.شاريپوۆ جازىپ العان نۇسقا), «جامبىل مەن دوسماعامبەت», «جامبىل مەن شاشۋباي», «جامبىل مەن بولىق», «جامبىل مەن مولدا باعىش», «توقتاعۇل مەن جامبىل», ء«نۇريلا مەن اقىنداردىڭ ايتىسى جانە جامبىلدىڭ تورەلىگى» سىندى 16 ايتىسى ەندى. سونىمەن بىرگە قىرعىزستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قوعامدىق ىلىمدەر ءبولىمىنىڭ قورىنان (ينۆ. 1753) تابىلعان «توقتاعۇلدىڭ جامبىلعا جولىعىسقانى» اتتى ايتىسى العاش رەت ۇسىنىلىپ وتىر.
جامبىل ايتىستارىنىڭ العاش باسىلعانى – 1931 جىلى ساكەن سەيفۋللين دايىنداعان «قازاقتىڭ ەسكى ادەبيەت نۇسقالارى» جيناعىندا جارىق كورگەن «جامبىل مەن قۇلمامبەت ايتىسى». مۇنان سوڭ 1940 جىلعى اقىننىڭ جەكە جيناعىندا قۇلمامبەتپەن, سارباسپەن, دوسماعامبەتپەن, شاشۋبايمەن بولعان ايتىس ۇلگىلەرى جاريالانعان. ال 1946 جىلعى باسىلىمىندا جامبىلدىڭ 12 ايتىسى بەرىلگەن. مۇنان كەيىنگى ءار جىلداردا جارىق كورگەن (1955, 1957, 1982, 1996) جەكە جيناقتارىندا ءىشىنارا رەداكتسيالانعان ءسوز-سويلەمدەر بولماسا, بۇل ايتىستار وزگەرىسسىز قايتالانىپ باسىلعان. تەك 2012 (2014) جىلعى 4 تومدىق تولىق شىعارمالار جيناعىنىڭ ءبىرىنشى تومىنداعى جەكەلەگەن ايتىس نۇسقالارىن ەسەپكە الماعاندا (قۇلمامبەت جانە سارباس) ناقتى 14 ايتىسى جاريالاندى. مۇندا جامبىلدىڭ قىرعىز اقىندارى مولدا باعىش جانە بالىق اقىندارىمەن بولعان قاعىسۋلارى العاش جارىق كوردى.
جامبىلدىڭ كلاسسيكالىق ايتىستارى سانالاتىن قۇلمامبەتپەن, سارباسپەن, دوسماعامبەتپەن, شاشۋبايمەن بولعان ءىرى ءسوز سايىستارىندا قولجازبا نۇسقا مەن باسىلىم اراسىندا ءبىرشاما ايىرماشىلىقتاردىڭ بار ەكەنى, كوپتەگەن سوزدەردىڭ, سويلەمدەردىڭ, ءسوز تىركەستەرىنىڭ دۇرىس وقىلماعانى, ءتۇسىپ قالعانى, كوركەمدەلگەنى, رەداكتسيالانعانى انىقتالدى.
تومنىڭ ءبىر بولىگى فوتوسۋرەتتەر, قولجازبا نۇسقالاردىڭ سيپاتتاماسى مەن فاكسيميلەسىنە ارنالدى.
جامبىل شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعى اقىننىڭ قاعاز بەتىنە تۇسكەن شىعارمالارى بارىنشا تۇگەندەلىپ, ءماتىنتانۋ عىلىمىنىڭ ساراسىنان وتكەن, ءار شىعارماعا ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار «تۇسىنىكتەردە» دايەكتەلىپ, جامبىل تۋىندىلارىندا باياندالاتىن تاريحي وقيعالار, تۇلعالار, جەر-سۋ اتاۋلارى تۋرالى دەرەكتەر, ەسىمدەر كورسەتكىشى, سوزدىكتەر قوسىمشاسىمەن دايىندالعان عىلىمي باسىلىم بولىپ تابىلادى.
كەنجەحان ماتىجانوۆ,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
