ديسسيدەنتتەر تۋرالى زەرتتەۋلەردە بۇكىل كەڭەس وداعى بويىنشا قىزىل يدەولوگياعا قارسى بولعان ساناۋلى عانا قايراتكەردiڭ ەسىمدەرى اتالىپ ءجۇر. ال سولاردىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا حالىقتارىنان بiردە-بiر قايراتكەردiڭ ەسىمى ايتىلمايدى...
بiز اڭگiمە ەتكەلi وتىرعان ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ – ورتالىق ازيادان شىققان ديسسيدەنتتەردiڭ كورنەكتiسi. سونداي-اق ول دەر كەزىندە شەتەلگە شىعىپ, اتقارعان جۇمىستارى تۋرالى حالىقارالىق باسپاسوزدە كەڭ كولەمدە مۇرا قالدىرعان. ونىڭ ءومiربايانى تۋرالى دەرەكتەر, ءوزiنiڭ ماقالالارى ەۋروپانىڭ ءتۇرلi ءباسپاسوز قۇرالدارىندا نەمىس, فرانتسۋز, اعىلشىن, ورىس تiلدەرiندە جارىق كوردi.
ميۋنحەندە جۇرگەنىمدە ماحمەت اعامەن ارمانسىز سىرلاستىم. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ ىلە-شالا مەن دە ميۋنحەنگە كەلگەن ەدىم. وندا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى باعىتتالعان «ازات ەۋروپا», «ازاتتىق» راديوستانسالارىندا ماحاڭ دا قىزمەت ىستەپ ءجۇردى. بۇل راديوستانسانى اقش كونگرەسى قارجىلاندىرىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى حابار تاراتىپ تۇرعان-دى. ماحاڭ وسىنداعى قازاق رەداكتسياسىندا قىزمەت ەتتى. بۇل ءبولىم ءبىزدىڭ ەلگە باعىتتالعان كۇن سايىنعى التى ساعاتتىق حابارىندا كەڭەستىك باسىلىمداردا ايتىلمايتىن شىنايى حابارلاردى ەفيرگە شىعارىپ وتىردى. ولاردى, ارينە, ەلىمىزدە ەكىنىڭ ءبىرى تىڭداۋعا مۇمكىندىك بولدى دەپ ايتۋ شىندىققا كەلمەس. سەبەبى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارنايى مەكەمەسى ەفيردى قوسىمشا دىبىستار ارقىلى باسىپ, ونى بۇقارا حالىققا جەتكىزبەۋگە تىرىستى. باسقا ەلدەر كەڭەستىك قازاقستاندا بولىپ جاتقان جاعدايلاردى, كوممۋنيستىك رەجىمنىڭ ەلىمىزدە جۇرگىزىپ وتىرعان قىلمىستىق ساياساتى تۋرالى شىنايى اقپاراتتى وسى ماحاڭنىڭ راديوحابارلارىنان بىلەتىن.
ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە كەڭەس ەلىنەن قاشۋعا ءماجبۇر بولىپ, اقىرى ماسكەۋ ارقىلى اۋسترياعا ءوتىپ كەتەدى. ايەلى ناتاشا ەكەۋى ۆەنادان كەيىن ميۋنحەنگە بارىپ, «ازاتتىق» راديوسىنا قىزمەتكە تۇرادى. ول كىسى ورىسشا, قازاقشاعا وتە ساۋاتتى, داۋىسى زور, ديكتسياسى جاعىمدى, راديونىڭ ناعىز جۇرگىزۋشىسى رەتىندە تىڭدارمانعا كەڭىنەن تانىمال بولدى. ماحمەتتىڭ اۋە تولقىنى ارقىلى كوتەرگەن ماسەلەلەرى جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىنەن شىعىپ جاتاتىن.
قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدiقارا اۋدانىندا 1930 جىلدىڭ 20 شiلدەسiندە تۋعان م.قۇلماعامبەتوۆ قازاق مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتiن بiتiرەدى. ءسويتىپ ول تۇرىكمەنستان مەن قىرعىزستاندا ماركسيزم-لەنينيزم فيلوسوفياسىنان, ياعني ديالەكتيكالىق جانە تاريحي ماتەرياليزم دەگەن پاننەن ساباق بەرگەن. ومiردەگi بولىپ جاتقان وقيعالارعا سىن كوزiمەن قارايتىن ول فيلوسوفيا مەن ساياسي ەكونوميانىڭ كەيبiر تەوريالىق جاعدايلارى كەڭەستىك شىندىقپەن سايكەس كەلمەيتiنiن دارىستەرىندە اشىق ايتىپ جۇرەدi. مىسالى, سوتسياليستىك جۇيەنىڭ ءسوز جۇزىندەگى ارتىقشىلىقتارىن, ال شىنداپ كەلگەندە تەڭگەرمەشىلىك ماسەلەلەرىن, ىزدەنۋ, دامۋدىڭ توقىراپ قالعانىن, سونىڭ سالدارىنان ىلگەرى باسۋدىڭ جوقتىعىن تالداپ, دالەلدى تۇردە ايتىپ جۇرەدى. مامان ەسەبىندە ءوز پىكىرىن جانىنداعىلارعا اشىق ايتادى.
جاس ماماننىڭ ءومىر شىندىعىن باسقالاردان وزگەشە پايىمداۋى ينستيتۋتتىڭ كەيبىر وقىتۋشىلارىنا ۇنامايى. ماحمەتتىڭ بۇل ەركىن ويلىلىعى كوپ ۇزاماي ءوزى ءدارىس وقىعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنا, ودان كەيىن ارنايى ورگانعا دا جەتەدى. وسىدان سوڭ جاس ماماندى ساياسي نەگىزدە قۋدالاۋ باستالادى. ايتىس-تارتىسقا شىداماعان ول, چارجاۋدان (تۇرىكمەنستان) ء«وز ەركىمەن» كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. سودان كەيىن ول قىرعىز كسر-ءنىڭ استاناسى فرۋنزە قالاسىنداعى (قازىرگى بىشكەك) مەديتسينا ينستيتۋتىنا فيلوسوفيا پانىنەن وقىتۋشى بولىپ ورنالاسادى. مۇندا دا سوڭىنا ەرگەن «قوڭىراۋدان» قۇتىلا المايدى. وقىتۋشىلار مەن باستاۋىش پارتيا ۇيىمى ماحمەتتى ءجيى-ءجيى سىنعا الىپ, تىنىشتىق بەرمەگەن سوڭ, بۇل وقۋ ورنىن دا تاستاپ شىعادى.
كەڭەستىك يدەولوگيا ارەكەتىنىڭ الداۋ-ارباۋ, حالىقتىڭ باسىن اينالدىرىپ, قيسىنسىز يلاندىرۋ ەكەنىن تەرەڭ سەزگەن ول ءوز دارىستەرىندە بۇل يدەولوگياعا قارسى دالەلدى پىكىرلەرىن ايتۋدى توقتاتپايدى. ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى ءوزىنىڭ پىكىرلەرىنە ستۋدەنتتەردىڭ ساۋاتتى قارسىلىق بىلدىرگەنىن بايقاعان سوڭ, ولاردىڭ قۇلماعامبەتوۆتەن ۇيرەنىپ جۇرگەنىن بىلەدى دە, ونى اڭدۋعا الادى. وسىلايشا, الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ماحمەتتىڭ ىزىنە مقك قىزمەتكەرلەرى شىراق الىپ تۇسەدى. بۇل تۋرالى مالىمەت سول ء«ۇش ءارىپ» جيناعان قۇجاتتاردا بار. ناقتىلاي ايتقاندا, وسى ورگاننىڭ قوستاناي وبلىستىق باسقارماسىنىڭ تەرگەۋشىسى مايور دادىكين دەگەن ماحمەتتىڭ ىزىنە تۇسكەن. ءسويتىپ, ونى 1962 جىلى قىلمىستىق كودەكستىڭ 56-بابىمەن جاۋاپقا تارتقان. قۇلماعامبەتوۆتى بارىپ تۇرعان ۇلتشىل دەپ ايىپتاعان. ول اقىرىندا سوتتالىپ, جەتى جىل تۇرمەگە, ءۇش جىل سۇرگىنگە كەسىلىپ, جەر اۋدارىلادى. سونداعى بار تاققان ايىبى (بىرەۋلەردىڭ ايتۋى بويىنشا) ءستاليندى ادامزاتتىڭ جاۋى گيتلەرگە تەڭەگەن-ءمىس. رەجىم ونىڭ «كەڭەستىك جۇيە جۇمىسشىلاردى قاناپ وتىر» دەگەن سوزىنەن ىلىك ىزدەگەن. وسى ءىس تۋرالى ماسكەۋدە شىعىپ تۇراتىن مقك-نىڭ «سبورنيك» اتتى جۋرنالىنا كەزىندە كولەمدى ماقالا جازىلىپتى. وندا م.قۇلماعامبەتوۆتىڭ ءبىراز ۋاقىتتان بەرى اينالاسىنداعى كىسىلەردىڭ اراسىندا وكىمەتكە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزگەنى, ۇلتشىلدىعى, بوگدە ويى تۋرالى مىسالدار كەلتىرىلە وتىرىپ باياندالىپتى. ال قارالعان ىستە ماحمەتتىڭ مقك ورگانىنىڭ نازارىنا قالاي تۇسكەنى, ونىڭ كەڭەس وكىمەتى ومىرىندەگى كەيبىر جاعدايلارعا ءوزىنىڭ بەرگەن باعاسى تۋرالى دەرەكتەر بار ەكەن. كەزىندە ونى ءتىپتى ەسى اۋىسقان دەپ ساناپ, ساراپتاما دا جۇرگىزىلىپتى. ءسويتىپ م.قۇلماعامبەتوۆتىڭ ءىس-ارەكەتىندە 56-باپتىڭ قىلمىستىق قۇرامى تولىعىمەن بار ەكەندىگى, سونداي-اق الدىن الا جانە سوت تەرگەۋلەرىندە ونىڭ دالەلدەنگەندىگى تۋرالى الگى جۋرنالدا انىق جازىلعان.
«ول كەزدە بۇكiل كەڭەس وداعى ۇيىقتاپ جاتتى. قورىلداپ جاتتى. بارلىق ءۇيدiڭ شامدارى وشكەن. تەك قانا ماسكەۋدە, ستاليننiڭ تەرەزەسiندە جارىق سونبەگەن. سەبەبi ستالين – بiزدiڭ باقىتىمىز. بiز ءۇشiن قايعىرىپ, قام جەپ وتىر. تۋرا وسىنداي تاربيە العان ەدiك. اكەڭ ولسە ءولسiن, ستالين ولمەسiن» دەيتىن ەدىك». ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ بىزبەن وتىرىپ كەڭىرەك سىرلاسقاندا وسىلاي دەپ ەسكە الاتىن.
سونىمەن, 1962 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا مقك-ءنىڭ قوستاناي وبلىستىق باسقارماسى ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتى قازاق كسر قىلمىستىق كودەكسiنiڭ 56-بابىنىڭ 1-تارماعىمەن جاۋاپقا تارتىپ, جەتى جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرادى.
ول سىبىردە, موردوۆيادا ايداۋدا جۇرگەندە جەتى جىلى بىتپەي جاتىپ تاعى سوتتالادى. سونداعى تاققان ايىبى «تارتىپكە باعىنبايسىڭ, جۇمىستان جالتاراسىڭ, ساياسي ساباقتارعا بارمايسىڭ» دەگەن ماعىنادا بولعان. وسىنى سىلتاۋ ەتىپ, ماسكەۋدەن 300 شاقىرىمداي جەردەگى «ۆلاديمير» تۇرمەسىنە قايتا ايداپ جىبەرەدى. سول كەزدە جازاسىنىڭ مەرزىمى بىتۋىنە ەكى جىل ءتورت اي قالعان ەكەن. تۇرمەنىڭ ءتارتىبى وتە قاتال بولعان. ونى ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ ءوزى «ۆلاديمير تۇرمەسىنە قاراعاندا, موردوۆياداعى لاگەر «كۋرورت» سياقتى بولاتىن» دەپ ايتىپ وتىراتىن. ونى سول جەردە ولىمنەن اراشالاپ قالعان ءبىر دارىگەر ايەل ەكەن. ول ايەل ماحمەتتى اياپ, ونى «تۋبەركۋلەزبەن اۋىرادى» دەيدى دە, تۇرمەدەن اۋرۋحاناعا العىزىپ, توعىز اي باققان. وسىلايشا, اۋپىرىمدەپ ەكى جىل توعىز ايدى وتەپ شىعادى. ودان لاگەردە وتەۋى ءتيىس مەرزىمى تاعى بار دەپ سىبىرگە قايتا ايدايدى. ءسويتىپ, كومي اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىنا يتجەككەنگە جىبەرگەن. سول جەردە ءجۇرىپ, تەمىرجولدا جۇك تاسۋشى بولادى. ايداۋدان بوسانعان سوڭ, 1974-1975 جىلدارى بام-دا, 1975-1977 جىلدارى كومي اسر-ىندە, 1977-1979 جىلدارى ۋكراينانىڭ حاركوۆ قالاسىندا ەڭبەك ەتتى. ول كىسى سۋرگۋتتە (رەسەي, تۇمەن وبلىسى) سۇرگىندە جۇرگەن كەزىندە كورگەن-بىلگەندەرىن ويعا ءتۇيىپ, «كونتينەنت» جۋرنالىندا تۇراقتى جاريالاپ تۇرعان.
ول كەزدە كسرو ازاماتتارىنىڭ شەتەلگە وڭايلىقپەن شىعا المايتىنى بەلگiلi. ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ ماقساتىنا جەتۋ ءۇشiن حاركوۆتە بiر ەۆرەي ايەلگە ۇيلەنەدi. سول ارقىلى ارنايى شاقىرتۋ الىپ, ۆەناعا بارادى. الگi ايەل يزرايلگە جول تارتادى دا, قۇلماعامبەتوۆ ۆەنادا قالىپ قويادى. ۆەنادا تۇراقتاپ, ارتىنان گەرمانياعا ءوتiپ كەتەدi. وسىلايشا, ميۋنحەندەگi «ازاتتىق» راديوسىندا 15 جىلدان اسا ۋاقىت جۇمىس iستەپ, 1995 جىلى زەينەتكەرلiك دەمالىسقا شىقتى.
ونىڭ حابارلارى ءمىردىڭ وعىنداي ءدوپ ءتيىپ, تىڭدارمان جۇرەگىنە جول تاۋىپ جاتتى. 1986 جىلعى جەلتوقساندا تاياققا جىعىلعان ءىنى-قارىنداستارىنا قازاق ءبولىمىنىڭ باستىعى حاسەن ورالتاي جانە ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ مورالدىق تىرەۋ بولدى. ولار وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى حابارىندا توتاليتارلىق جۇيەنى, وتارشىل ساياساتتى اشكەرەلەپ, كوممۋنيستەردىڭ بەتپەردەسىن اشتى. ول قازاق جاستارىنىڭ وداقتا ءبىرىنشى بولىپ وسى الىپ رەجىمگە قايسارلىقپەن قارسى شىققانىن ماقتانىشپەن ەفيردە ايتۋدان تىنبادى. «سەندەردىڭ بۇل كوتەرىلىستەرىڭ ىرگەسى شايقالا باستاعان كوممۋنيستىك رەجىمدى بولاشاقتا قۇلاتادى. سەندەر سياقتى قورلىقتا جۇرگەن باسقا حالىقتار وسى باس كوتەرۋدەن ۇلگى الادى, العان بەتتەرىڭنەن قايتپاڭدار!» دەپ دەم بەرىپ وتىردى. الاڭ قانعا بوگىپ, جاستار جەڭىلىس تاپقاندا ماحمەتتىڭ قايعىسىندا شەك بولعان جوق. كەيىن ماحاڭنىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. سول جەلتوقسان كوتەرىلىسى ەگەمەندىگىمىزدىڭ قارلىعاشى بولدى. بۇگىن, مىنە, الاشتىڭ اسىلدارى اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزگە دە قول جەتتى. جاستاردىڭ كورگەن ازابى بوس كەتپەدى. بۇعان ماحمەت اعامىزدىڭ دا قوسقان ۇلەسى زور.
كسرو ىدىراعاننان كەيىن قازاق كسر باس پروكۋرورىنىڭ نارازىلىعىنا بايلانىستى 1990 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ قىلمىستىق ءىسى قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ پلەنۋمىندا قارالىپ, ول ءوزىنىڭ قاۋلىسىمەن بۇعان دەيىنگى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق سوت ورگاندارى اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويىپ, ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ ءىس-ارەكەتىندە قىلمىس قۇرامىنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى ونى تولىعىمەن اقتادى. وسى قاۋلىدا بىلاي دەپ كورسەتىلىپتى: «قۇلماعامبەتوۆ ماحمەت الدىن الا جانە سوت تەرگەۋى كەزىندە وزىنە تاعىلعان «انتيسوۆەتتىك ۇگىت جانە ناسيحات جۇرگىزدىڭ» دەگەن كىنانى مويىندامادى. ول ساياسي ەكونوميا جانە فيلوسوفيا سالاسىنىڭ مامانى ەسەبىندە ۇكىمەت پەن پارتيانىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن سىنعا الىپ, وعان ءوز پىكىرىن ايتىپ وتىردى. بۇل ايتىلعان پىكىر وكىمەتكە قارسى ۇگىت نەمەسە ناسيحاتقا جاتپايدى, سەبەبى وندا سوۆەتتىك مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىستى داتتايتىن, ودان شىعارىلعان جالاقورلىق وتىرىك تاراتۋ جوق. ول ءوزىنىڭ پايىمداۋلارىندا ەلدە بولىپ جاتقان وبەكتيۆتى بولمىستى كورسەتتى».
– ۇلت ماسەلەسى دە مەنى كوپ ويلانتىپ, تولعاندىرادى, – دەگەن ەدى كەزىندە ماحمەت اعامىز. – ءوز باسىم ۇلتشىل جان ەمەسپىن. ءوز ۇلتىڭدى باسقا ۇلتتان جوعارى ۇستاۋ, باسقا ۇلتتى جەك كورۋ دەگەن سياقتى ءىس-ارەكەتتەر مەندە جوق. ال ورىس حالقىنىڭ كەيبىر وكىلدەرىنە كەلسەك, ولار وزدەرىنىڭ باسقالاردان سانى جاعىنان كوپتىگىن پايدالانىپ, از حالىققا مەنسىنبەۋشىلىكپەن قارايدى. سەبەبى ولار وزدەرىنەن باسقالاردى ەكىنشى سورتتى كىسىلەرگە, اقىل-ەسى جەتىسىڭكىرەمەيتىن جاندارعا سانايدى. ساۋاتسىز, ەشنارسەگە قابىلەتى جوق كەيبىر ورىستاردىڭ ءبىلىمدى, اقىل-ويى جوعارى قازاقتاردى كەكەتىپ, مۇقاتىپ تۇرعانىن كىم كورمەي ءجۇر دەيسىز. سوندا وسىنداي مادەنيەتسىز, وي-ءورىسى تومەن كىسىلەر ۇلتىما قاراپ مەنىڭ ار-وجدانىمدى اياققا باسۋلارىنا بولا ما؟! وسىنداي جونسىزدىككە جول بەرەتىندەردىڭ كوپشىلىگى پارتيا قاتارىنداعى شەنەۋنىكتەر دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان مەن ەندى ەشقاشان دا پارتيا قاتارىنا كىرمەيمىن. پارتيانىڭ جانە ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنەن ەشقانداي ايىرماشىلىقتارى جوق. دەموكراتيا تۋرالى ءسوز بولسا, ول بىزدە تەك قاعاز جۇزىندە عانا بار. ونىڭ ناعىز دەموكراتياعا ەشقانداي قاتىسى جوق. مىسالى, بىزدەگى سايلاۋدى الايىق. سايلاۋشىلار ءوز قالاۋلىلارىن تاڭداپ, وعان داۋىس بەرە المايدى. تىزىمدە كورسەتىلگەن, جوعارىداعىلار كورسەتكەن ادامعا عانا باس شۇلعيدى. بۇل سايلاۋ ەمەس, جۇرتتى قۇر الداۋ. ال سوۆەتتەرگە كەلسەك, ونىڭ دا ءرولى تەك قاعاز بەتىندە. ەل باسقارۋ جۇيەسى بيلەپ-توستەۋشى اپپارات – پارتيانىڭ قولىندا. پارتياعا قارسى ءسوز ايتۋعا, ونى مىنەپ-سىناۋعا بولمايدى. مەنى كەڭەس وكىمەتى وقىتىپ جەتكىزدى, ادام قىلدى, بىراق مەن ونىڭ «اق» دەگەنىن العىس, «قارا» دەگەنىن قارعىس دەپ, بارلىق ايتقانىمەن كەلىسە بەرۋگە ءتيىس ەمەسپىن, ءار ادامنىڭ ءوز پىكىرى بولۋى كەرەك.
الماتىدا شىققان «يۋريديچەسكي ۆەستنيك» دەگەن گازەتتە ماحمەت قۇلماعامبەتوۆكە كەڭەستiك سوت تاققان ايىپتاردىڭ بارلىعى جازىلعان. نە ءۇشiن, قانداي ايىپ تاعىلدى, ءبارى بار. سول باسىلىمدا «قۇلماعامبەتوۆ جازىقسىز ايىپتالىپ, ون جىلعا قامالدى, ەندi جوعارعى سوتتىڭ ۇكiمiمەن اقتالدى» دەلiنگەن. كوممۋنيستەردiڭ ادەتi دە باياعى, الدىمەن ادامدى ايىپتاپ, سوتتاپ, يتجەككەنگە ايداپ, ازاپتاپ, اتىپ تاستايدى دا, سوسىن بارىپ اقتاپ جاتادى. سول سياقتى ماحاڭدى دا ون جىل سورلاتىپ, سوتتادى دا, كەيiن اقتادى. ول كىسى سول كەزدە شەتەلدە جۇرگەن ەدى. كەڭەس وداعىنا, ءوزىن وگەيسىتكەن سوتسياليستىك جۇيەدەگى ەلىنە وكپەسى قارا قازانداي بولاتىن. اقىرى اقتالدى. قازاقستان تاۋەلسiزدiك العان سوڭ اقتالدى. ماحمەت ءوزىن «وداققا سىيماعان اداممىن» دەپ وتىراتىن. ول ازاتتىق العان ءوز ەلىنە كەلە الماي دۇنيەدەن ءوتتى.
ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ قاشاندا تۋراشىلدىعىمەن كەيبىرەۋلەرگە جاعا قويمايتىن. سونداعى ءبىر جاعىمپاز, جالباقاي ادامنىڭ جاعىمسىز تىرلىگىنە شىداماي, الگىنى ساباپ تاستايدى. سول ءۇشىن دە راديودان قۋىلىپ, ەكى جىل اۋرە-سارساڭعا تۇسكەنى بار. سوڭىندا ادىلدىك جەڭىپ, اقىرى سوت شەشىمىمەن قىزمەتىنە قايتا ورنالاسادى. ەكى جىل بويى بوسقا جۇرگەن ۋاقىتىنا وراي ءتيىستى قاراجاتى وتەلىپ, سول قارجىعا, ياعني 450 مىڭ نەمىس ماركاسىنا يتاليادان ءۇي ساتىپ الادى. بۇل ونىڭ توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ءوزى بارىپ كورگەن, يتاليانىڭ «قازاقستان» دەگەن ەلدى مەكەنىندەگى جەر ەكەن. سول ماڭايداعى ءشوبى شۇيگىن, ءوزىمىزدىڭ كادىمگى جايلاۋ سەكىلدى دالاسىنان تاڭداپ العان ءۇيى ەدى. ءتورت گەكتارداي جەرى بار ءۇيىنىڭ ماڭدايشاسىنا ۇلكەن ەتىپ «Kazakstan» دەپ جازدىرىپ قويعانىن ايتقان. ەگەر دە قازاقستاننان بىرەۋلەر كەلە قالسا, بىزگە بۇرىلىپ, قوناق بولسىن دەگەن ويمەن جازعان ەكەن ونى. زەينەتكە شىققان سوڭ قالعان ءومىرىمدى ناتاشامەن بىرگە سوندا وتكىزەمىن دەپ وتىراتىن. ءسويتىپ, ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە «ازاتتىق» راديوسىنان زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ, يتالياعا قونىس اۋدارعانى بار.
الايدا ماحاڭ يتاليادا ءبىراز تۇرعان سوڭ بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ءۇيىن ساتىپ, 2000-جىلدارى ميۋنحەنگە قايتا كوشىپ كەلەدى. شاماسى, قازاعى سيرەك كەزدەسەتىن يتاليا جەرىندە ول كىسى جالعىزسىراسا كەرەك. سوڭعى رەت مەن ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتى 2002 جىلى جازدا, گەرمانيانىڭ كەلن قالاسىندا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىلتايىندا كوردىم. قاسىندا باياعى ناتاشا دەگەن ايەلى بار. ونىڭ ەكى كوزى ناشار كورەتىن بولىپتى, سوندا دا ماحاڭ بايبىشەسىن قاسىنان تاستاماي, ەۋروپاداعى قازاقتاردىڭ قۇرىلتايىنا ەرتىپ كەلگەن ەكەن.
– تاعدىر ماعان ۇرپاق ءسۇيۋدى بۇيىرتپادى, باعىم با, سورىم با, ەندىگى عۇمىرىمدى وسى قوساعىم ناتاشامەن بىرگە وتكىزەمىن, – دەپ ەدى سوندا قايران ماحاڭ.
ول كىسى الماتىداعى تۋىستارىنا – وزىنەن كەيىن سوڭىندا قالعان ءىنى-قارىنداستارىنىڭ بالالارىنا ۇدايى قاراجات سالىپ, وزىنە شاقىرىپ, سالەم-ساۋقات جىبەرۋدەن جاڭىلمايتىن.
قاراپ وتىرساق, بۇتىندەي ءبىر كەڭەستىك جۇيەگە سول تۇستا جالعىز ءوزى قارسى تۇرىپ, «قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاق» سەكىلدى بولعان ازامات ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ وكىنىشكە قاراي, بۇل كىسىنى كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. بۇل كىسى كەزىندە ماركسيزم-لەنينيزم ىلىمىنە اشىقتان-اشىق قارسى شىعىپ, سودان قۋعىن كورىپ, اقىرىندا شەتەل اسۋعا ءماجبۇر بولعان. ساياسي تىلمەن ايتقاندا, ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ – قازاقتان, ءتىپتى كۇللى ورتالىق ازيادان شىققان دارا ديسسيدەنت. قازاق زيالىلارىنىڭ ىشىنەن ەسىمى حەلسينكيدەگى ساياسي تۇتقىندار تىزىمىنە كىرگەن ەكى قازاقتىڭ ءبىرى جانە العاشقىسى وسى ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ.
ول كىسىدەن ۇرپاق قالمادى. ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ 2008 جىلى قاراشا ايىندا باتىس گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىندا كوز جۇمدى.
ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ وسىدان جارتى عاسىرعا جۋىق شاماسىندا جازعان وي-پىكىرىن بۇگىندەرى ورتاعا سالىپ تالداپ, سارالاپ كورسەك, ول ءوز زامانىنىڭ وزگەشە تۋعان ويشىل ادامى دەگەن تۇجىرىمعا كەلەر مە ەدىك, قايتەر ەدىك. ول كەزدە ەكىنىڭ ءبىرى وسىنداي باتىل ىسكە بارا ما؟ ءوز ويىن اشىق ايتۋ سول كەزدە ەرلىك ەدى عوي. توتاليتارلىق ءتارتىپ شەڭبەرىنەن شىقپاي, عىلىمي ديسسەرتاتسيالارىن قورعاپ, كوپتىڭ ءبىرى بولىپ جۇرە بەرگەندە, بۇگىندەرى ماحاڭ اتاقتى عالىمداردىڭ ءبىرى بولاتىنىنا ەشقانداي كۇمان جوق. بىراق ول جەكە باسىنىڭ كۇنى ءۇشىن ەكىجۇزدىلىك جاساپ وتىرىك ايتا المادى, وعان ارى جىبەرمەدى. مامان ەسەبىندە ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن اشىق ورتاعا سالدى. كەلمەسكە كەتكەن كسرو-نى كوكسەپ الەك بولماي, ناقاقتان جاپا شەككەن وسىنداي ارىستارىمىزدى ماداقتاساق, قانداي جاقسى بولار ەدى.
ساياسات بەيىسباي,
«ازاتتىق» راديوسىنىڭ 1991-2004 جىلدارداعى ءتىلشىسى, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ارداگەرى
