الەم • 29 قازان، 2021

ءۇندىستان: ءتىل توڭىرەگىندەگى تارتىس

77 رەت كورسەتىلدى

وتكەن اپتادا ۇندىستانداعى وڭشىلدار ەلدەگى الدىڭعى قاتارلى كومپانيانىڭ ءبىرىن مەرەكەلىك جارنامادا ۋردۋ ءتىلىن قولدانعانى ءۇشىن جارنامالارىن الىپ تاستاۋعا ماجبۇرلەدى. بۇعان سەبەپ رەتىندە ەلدە ۋردۋ ءتىلى مۇسىلماندار ءتىلى رەتىندە قابىلدانۋى ايتىلۋدا. 

بيلىكتەگى پارتيا قارسى

FabIndia كومپانياسى ۇندىستانداعى ەڭ ۇلكەن مەرەكەلەردىڭ ءبىرى – ديۆالي فەستيۆالىنە ارناپ دايىنداعان جار­ناماعا Jashn-e-Rivaaz دەگەن اتاۋ قول­دانادى. بۇل ۋردۋ تىلىندە «داستۇرلەر مەرەكەسى» دەگەن ماعىنا بەرەدى.

پرەمەر-مينيستر نارەندا موديگە تيەسىلى Bharatiya Janata Party (BJP) پارتياسى بۇل يدەياعا اسا قۋانبادى. نەگىزى­نەن اتالعان پارتيا حالىق اراسىندا يسلاموفوبيا ارەكەتتەرىمەن تانىمال.

ولاردى قولداۋشىلار دا تابىلا كەتتى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە «ديۆالي داستۇرلەر مەرەكەسى ەمەس» دەگەن جازبالار پايدا بولدى.

FabIndia – كيىم-كەشەك، ءۇي زاتتارى مەن ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن دۇكەندەر جەلىسى. ونىڭ مەملەكەت بويىنشا جانە شەتەلدەردە جۇزدەگەن دۇكەنى بار. ەن­دى الگى جارناما سالدارىنان كومپانيا ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا تاپ بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى جارناما شىققان كۇننەن كوپ ۇزاماي BJP مەن باسقا دا ۇلتشىل توپتار الەۋمەتتىك جەلىدە كومپانيانى ءسوز ەتىپ، برەندتى ۇندىستاندىقتاردىڭ ءدىني سەزىمىن جانشىدى دەپ ايىپتادى.

«حيندۋتۆا» جوباسى ۋردۋ ءتىلىن مۇسىلمان ءتىلى رەتىندە قاراستىرادى. ۋردۋ­دى تولىققاندى ءتىل ساناماۋ مۇ­سىل­­مان قوعامداستىعىن مارگي­نالي­زاتسيا­لاۋدىڭ ۇلكەن جوباسىنىڭ بولىگى بولىپ تابىلادى، ءىس جۇزىندە ونى فيزيكالىق تۇردە جويادى»، دەدى نيۋ-دەليدەگى دجاۆاحارلال نەرۋ ۋنيۆەرسيتەتى ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ پروفەسسورى نيۆەديتا مەنون.

 رەسمي 22 ءتىلدىڭ ءبىرى

ۋردۋ ءتىلى ءۇندىستاننىڭ سولتۇستىگىنە ۇلى موعولداردىڭ بيلىگى كەزىندە قولدانىلعان. ءتىل ماماندارى مەن تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ۋردۋ مەن حيندي باستاپقىدا دەلي ايماعىنىڭ ديالەكتىسى سانالاتىن «حادي بوليدان» شىققان. ول سونىمەن قاتار پارسى، تۇرىك جانە اراب تىلدەرىنەن قۇرالعان.

بريتاندىقتار سۋبكونتينەنتتى وتارلاعانعا دەيىن ۋردۋ جانە ءۇندى تىلدەرى بىرىكتىرىلىپ، ورتاق «حيندۋستاني» دەگەن اتاۋعا يە بولدى. بۇل ءحيندۋس­تانيدى بريتاندىق لينگۆيست دجون گيلكريست ەكى ۇلكەن كاتەگورياعا جىكتەپ، انىقتاعان. نەگىزىنەن پارسى جانە اراب تىلدەرىنە ۇقساس سوزدەر ۋردۋ ءتىلى  رەتىندە انىقتالىپ، ال سانسكريتكە ۇقساس سوزدەر حيندي دەپ بەلگىلەندى.

ال «حيندۋتۆا» ءۇندىستاندى ەتنوستىق ءۇندى مەملەكەتىنە اينالدىرۋدى كوز­دەيتىن عاسىرلارعا جالعاسقان ۇندى­لەردىڭ ۇستەمدىك قوزعالىسىنا جاتادى.

عاسىرلار بويى ۇندىستانداعى ۇندىلەر، مۇسىلماندار جانە سيكحتەر ۋردۋ تىلىندە كەڭىنەن سويلەدى. ۋردۋ تىلىندە جازعان قالامگەرلەر قاتارىنا مۋنشي پرەمچاند، رادجيندەر سينگح بەدي، فيراك گوراكحپۋري جانە گۇلزاردى جاتقىزۋعا بولادى.

بۇگىنگى تاڭدا ۋردۋ ءۇندىستان كونستي­تۋتسياسى رەسمي دەپ تانىعان 22 ءتىلدىڭ قاتارىنا كىرەدى.

ۋردۋ پوەزيا مەن ادەبيەتتەن باسقا، باتىس مۋمباي قالاسىندا ورنالاسقان ءۇندى كينويندۋسترياسىنىڭ نەگىزى بول­ليۆۋدقا ۇلكەن اسەر ەتتى. ۋردۋ تىلىن­دە كوپتەگەن ستسەناريست فيلم ستسەنا­ريلەرىن، فيلمدەرگە ارنالعان اندەر مەن ديالوگتەر جازدى.

ء ۇندىستان حالقىنا ورتاق قۇندىلىق

FabIndia جانجالىنان كەيىن كوپتەگەن الەۋمەتتىك مەديا قولدانۋشىسى ايگىلى بولليۆۋد ديالوگتەرى جانە اندەرىمەن ءبولىسىپ، حيندي تىلىندەگى سوزدەردى ۋردۋ سوزدەرىمەن الماستىرىپ، جارناماداعى سوزدەردىڭ اسەرى حالىققا كەرى اسەرىن تيگىزبەگەنىن كورسەتۋگە تىرىستى.

بىرنەشە بولليۆۋد فيلمدەرىن جازعان ستسەناريست دجاۆەد سيدديكي ۋردۋ ءۇندى كينويندۋسترياسىندا باسقا تىلدەرگە قاراعاندا جاقسى ىقپالعا يە ەكەنىن، دەگەنمەن سوڭعى بىرنەشە ونجىلدىقتا ترەندتىڭ وزگەرگەنىن ايتادى. وعان قوسا د.سيدديكي ءۇندىستاننىڭ تانىمال مادەنيەتىندەگى ۋردۋ اسەرى قاشاندا ساقتالاتىنىن ايتتى.

ء«سىز كەز كەلگەن ءاندى ۋردۋ تىلىندە «جۇرەك» ماعىناسىن بەرەتىن «dil» ءسوزىنسىز، «موحاببات» جانە باسقا سوزدەرسىز جازا المايسىز. حيندي تىلىندە ءسوز جوق دەۋگە كەلمەيدى، بىراق ۋردۋ تىلىندەگى فونەتيكا مەن مۋزىكا باسقا تىلدە تابىلمايدى»، دەدى ستسەناريست.

 قوس ءتىلدىڭ ءبولىنۋى قاشان باستالدى؟

ءۇندىستاننىڭ سۋبكونتينەنتىندەگى ۇلى موعولداردىڭ 400 جىلدىق بيلىگى كە­زىندە اكىمشىلىكتىڭ رەسمي ءتىلى پارسى ءتىلى ەدى.

«1857 جىلدان باستاپ حيندي مەن ۋردۋ اراسىندا، اسىرەسە قازىرگى ۋتتار-پرادەش شتاتىندا 1900 جىلعا دەيىن سوزىلعان داۋ تۋدى»، دەيدى اليگارح مۇسىلمان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح پروفەسسورى موحامماد سادجاد.

م.سادجاد «وتارلىق مەملەكەت» كۇشەيت­كەن تىلدىك الشاقتىق جازۋعا نەگىز­دەلگەنىن ايتادى. ۋردۋ پارسى-اراب ارىپ­تەرىنەن الىنعان ناستاليكتى قولدا­نا­دى، ال حيندي دەۆاناگاري جازۋىن قولدانادى.

كريستوفەر روللاند كينگ ءوزىنىڭ ء«بىر ءتىل، ەكى جازۋ: ءحىح عاسىرداعى ءۇندى­ستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى حيندي قوزعا­لىسى» كىتابىندا حيندي مەن ۋردۋ «لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان ەمەس، ساياسي جانە مادەني تۇرعىدان ەكى ءتۇرلى ءتىل بولىپ سانالادى»، دەپ جازدى.

دەۆاناگاريدى حيندي ءۇشىن رەسمي قارىپ ەتۋ تالاپتارى ارتقان سايىن، 1900 جىلى بريتاندىق اكىمشىلىك بۇل قارىپتى سوتتارعا مىندەتتى تۇردە قولدانۋعا بۇيرىق بەردى. سودان بەرى حيندي ءۇندىستاننىڭ سولتۇس­تىگىندەگى ۇندىلەرمەن، ال ۋردۋ ءتىلى مۇسىل­ماندارمەن بايلانىستى بولدى.

ۋردۋ پارسى-اراب ءالفاۆيتىن ءۇندى­ستان­­نىڭ بوستاندىق قوزعالىسىنىڭ كوپتەگەن جەتەكشىسى بريتاندىق بيلىككە قارسى كۇرەستە قولداندى. لينگۆيست گانەش ن.دەۆي 1942 جىلى قازىرگى باتىس بەنگاليا شتاتىنىڭ اتاقتى بوستان­دىق كۇرەسشىسى سۋبحاس چاندرا بوسە بريتان­دىقتارمەن كۇرەسۋ ءۇشىن اسكەر قۇرعاندا، ونى «ازاد حيند فاۋدج» دەپ اتاعانىن ايتتى. ۋردۋ تىلىندەگى «ازاد» ەركىن نەمەسە تاۋەلسىز دەگەن  ماعىنا بىلدىرەدى.

ءۇندىستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ۋردۋ تىلىندە سويلەۋشىلەردىڭ سانى ازا­يىپ، حيندي تىلىندە سويلەيتىندەر تۇراقتى ءوستى دەيدى ساراپشىلار. بيلەۋشى BJP ءحينديدى ءۇندىستاننىڭ ۇلتتىق تىلىنە اينالدىرۋ تۋرالى بىرنەشە رەت ايتقان، بىراق ءالى كۇنگە دەيىن نەگىزىنەن وڭتۇستىك پەن شىعىستىڭ قاتاڭ قارسىلىعىنا ۇشىراپ كەلەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

حاتتوننىڭ ۇلى اتتيلانى اتىنان ءتۇسىردى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

جەكپە-جەكسىز وتكەن العاشقى جىل

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 09:08

«دينامودان» جەڭىلدى

حوككەي • بۇگىن، 07:34

كرەاتيۆتى كىتاپ دۇكەنى

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جانبوتا جاراپ تۇر

سپورت • بۇگىن، 07:27

اقىن تۇتىنعان كەسە

تاريح • بۇگىن، 07:24

ۇلى جامبىل مۇراسى ۇلىقتالدى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:33

ۇقساس جاڭالىقتار