مۇنى الەمدىك ۆاليۋتالاردىڭ باعام قۇبىلىسى بايقاتىپ وتىر
الەمدە ەرەكشە بوي كورسەتىپ وتىرعان ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ قۇنسىزدانۋى قازىرگى باستى ەكونوميكالىق تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالۋدا. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, مۇنداي جاعدايعا قارقىندى دامۋشى ەلدەر تاپ بولۋدا. ولاردىڭ اراسىندا ءۇندىستان, برازيليا, رەسەي, تۇركيا سەكىلدى ءىرى ەلدەر دە بار. بۇل جاعداي نەدەن تۋىنداپ وتىر؟
بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى شري مۋلياني يندراۆاتيدىڭ وسى تاقىرىپتا جازعان ماقالاسىنا قاراعاندا, دامىعان ەلدەر باسىنداعى داعدارىس بۇلتى ءبىرشاما سەيىلىپ, ولاردىڭ ەكونوميكاسى قالپىنا كەلە باستاعانىمەن الەمنىڭ دامۋشى جانە ەندى قالىپتاسۋشى ەكونوميكالارى توتەنشە قيىندىقتارعا تاپ بولۋدا. بۇل ەكونوميكالار وسىنىڭ الدىنداعى بەس جىل كولەمىندە ءوز دامۋلارىندا ەكپىن تانىتىپ, باسىمدىق كورسەتە باستاعان بولاتىن. ەندى ولارعا قايتا كۇشىنە ەنە باستاعان دامىعان ەلدەر ەكونوميكاسى كۇشتى باسەكەلەستىك كورسەتە باستاعان. ءبىراق باستى سەبەپتىڭ ءوزى بۇل ەمەس.
شري مۋلياني ءيندراۆاتيدىڭ جازۋىنا قاراعاندا, اقش-تىڭ فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسى دامۋشى ەلدەردى قارجىلاندىرۋ ءتارتىبىن قاتايتقان. دەمەك, ەندىگى جەردە دامۋشى ەلدەر دە ءوز ءتاسىلدەرىن وزگەرتىپ, جەدەل تۇردە قوسىمشا شارالار قابىلداۋى ءتيىس. وسى رەتتە اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ نەسيە قارجى ساياساتىن قاتايتۋىنا بايلانىستى بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ جاساعان بولجامى بويىنشا 2013 جىلى دامۋشى ەلدەرگە كەلىپ جاتقان كاپيتال كولەمى ولاردىڭ ىشكى جالپى ونىمىمەن ەسەپتەگەندە 4,6 پايىزعا ازايعان بولسا, ەندى 2016 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا تاعى دا 4 پايىزعا جۋىق ازايا تۇسپەك. دەمەك, دامۋشى ەلدەرگە, قالاي الىپ قاراعاندا دا, قيىندىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قوسىمشا ارەكەتتەرگە بارۋ قاجەت. ەگەر بۇلاي بولماعان جاعدايدا كاپيتالدىڭ كەلۋى مۇنان دا تومەندەپ, كەيبىر ەلدەردە ول ساناۋلى ايلاردىڭ ىشىندە 50 پايىزعا دەيىن قىسقارىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس.
اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىندە ەنگىزىلگەن جاڭا ءتارتىپ ەڭ الدىمەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكونوميكالارى نەعۇرلىم نازىك دەپ باعالانعان تۇركيا, برازيليا, يندونەزيا, ءۇندىستان جانە وڭتۇستىك افريكا سەكىلدى ەلدەرگە جەدەل اسەر ەتكەن سەكىلدى. ەندى وسىنداي ەلدەردىڭ كەيبىرىندەگى جاعدايلارعا توقتالىپ كورەيىك.
برازيليا
وسىنىڭ الدىنداعى ءۇش ايدىڭ ىشىندە الەمدەگى ءىرى ەلدەردىڭ ءبىرى دەپ سانالاتىن برازيليانىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى رەال 15,5 پايىز قۇنسىزدانعان. سوڭعى ءتورت جىلدىڭ ىشىندە رەال قۇنى بۇلايشا كۇرت تومەندەپ كورگەن ەمەس.
وسى جاعدايعا بايلانىستى ەل ۇكىمەتى ەكونوميكانى قولداۋ ماقساتىندا بىرقاتار شارالار قابىلداعانىمەن بۇل شارالاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ءوزى جاعدايدى وڭالتۋدىڭ ورنىنا كەرى اسەر بەرگەن سەكىلدى. وسىعان بايلانىستى ساراپشىلار برازيليا ەكونوميكاسى 2014 جىلى جوسپارلانعان 2,5 پايىزدىڭ ورنىنا ەندى 2,2 پايىز عانا ءوسىم كورسەتە الادى دەپ وتىر.
ەل ەكونوميكاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ءىرى ترەيدەرلەر ەندىگى كەزەكتە ەلدىڭ قارجى سالاسىندا ورىن الىپ وتىرعان ينفلياتسيامەن كۇرەس باستايدى, وسىعان وراي قارجى ساياساتىندا رىنوك ءۇشىن جاعىمسىزداۋ تيەتىن توتەنشە شارالارعا بارادى دەگەن قورقىنىشپەن ءوز قولدارىنداعى وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك قۇندى قاعازدارىن جەدەلدەتىپ ساتۋعا كىرىسكەن. بۇل جاعداي برازيليانىڭ قارجى مينيسترى گۆيدو مانتەگا تاراپىنان ەسكەرۋسىز قالمادى. ول جۋىقتا عانا ەلدەگى ينۆەستورلارعا ەگەر ولار جەرگىلىكتى ۇلتتىق ۆاليۋتاعا قارسى كۇماندى ارەكەتتەرگە باراتىن بولسا, وندا ولار ءوز كاپيتالدارىن جوعالتاتىندىعىن قاتاڭ ەسكەرتتى.
ادەتتە, ۇلتتىق ۆاليۋتا دەۆالۆاتسياسىنىڭ, ياعني قۇنسىزدانۋىنىڭ ەكى ءتۇرى بولاتىندىعى بەلگىلى. ولار – رەسمي اشىق قۇنسىزداندىرۋ جانە جاسىرىن قۇنسىزدانۋ. بيلىك قولىمەن جاسالاتىن ۇلتتىق ۆاليۋتانى اشىق قۇنسىزداندىرۋ شاراسى – حالىق الدىندا ونشاما ابىروي اپەرمەيتىن شارا. ويتكەنى, قوعامدا مازاسىزدىق پايدا بولىپ, وسىعان بايلانىستى بيلىككە قارسى ساياسي توپتار ۇپاي جيناۋعا كىرىسەدى. بىراق, ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, نە نارسەنى بولسا دا اشىق مويىنداعان جاقسى. ءويتكەنى, «اۋرۋىن جاسىرعان ارام ولەدى», دەپ ءبىزدىڭ قازاق حالقىندا ايتىلعانىنداي, ەكونوميكالىق ءتۇرلى كەسەلدەر جاعدايىندا اشىق تۇردە دەرەۋ ىسكە كىرىسپەسە, جاعداي ءبىرازدان كەيىن باقىلاۋسىز كەتىپ, بۇدان ۇلتتىق ەكونوميكالار كوپ ۇتىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن.
وسىنداي جاعدايعا قاراماستان, ازىرگە برازيليا ۇكىمەتى رەالدىڭ جاسىرىن قۇنسىزدانۋ جاعدايىن قالاپ العان سەكىلدى. ءبىر ەسەپتەن العاندا, مۇنى دا تۇسىنۋگە بولادى. ويتكەنى, رەال ءۇش ايدىڭ وزىندە اقش دوللارىنا قاتىستى العاندا 15,5 پايىز قۇنسىزدانىپ كەتتى. ەندى ءبىر شەككە جەتىپ توقتاۋى مۇمكىن. برازيليا ۇكىمەتى وسىنداي جاعدايدان دامەتەتىن سەكىلدى.
بىراق ەلدەگى بىرقاتار ەكونوميستەردىڭ سوڭعى كەزدەرى تاراتىپ وتىرعان پىكىرلەرىنە قاراعاندا, رەالدىڭ قۇنسىزدانۋى ودان ءارى جالعاسا بەرەتىن سەكىلدى. ويتكەنى, 24 قاڭتاردان باستاپ ەلدەگى ەكونوميكالىق سۋبەكتىلەردە قۇنسىزدانۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى ءجۇرىپ بەردى. سوعان بايلانىستى ەلدەگى كاپيتال سىرتقا قاشا باستادى. قارجى ءمينيسترى گۆيدو مانتەگانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل جاعداي اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىندەگى وزگەرىستەردىڭ تىكەلەي سالدارى بولىپ تابىلادى.
تۇركيا
سوچيدە ءوتىپ جاتقان قىسقى وليمپيادانىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى رەدجەپ تايپ ەردوعاننىڭ دا قاتىسقاندىعى بەلگىلى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, تۇركيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى مۇندا تەك وليمپيادا سالتاناتىن قىزىقتاۋ ءۇشىن عانا كەلمەگەندىگى ارتىنان بەلگىلى بولدى. ول رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن وڭاشا كەزدەسىپ, رەسەيدەن تۇركياعا جەتكىزىلەتىن گاز باعاسىن تومەندەتۋدى سۇراعان. ەردوعان وسىنداي ماقساتپەن يرانعا دا بارىپ, جوعارىداعىداي كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن كورىنەدى.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, تۇركيانىڭ گاز ساتىپ الۋ قابىلەتى سوڭعى ۋاقىتتارى وسى ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى ءليردىڭ قۇنسىزدانۋىنا بايلانىستى كوپ تومەندەپ وتىر.
جالپى, كوگىلدىر وتىن ماسەلەسى ماسكەۋ مەن انكارا اراسىنداعى ستراتەگيالىق قاتىناستاردا ەرەكشە ورىن الادى. وسىعان بايلانىستى ەندىگى كەزەكتە رەسەيدەن گاز ساتىپ الاتىن باسقا دا ەۋروپالىق ەلدەر بۇل ۇدەرىستىڭ اياعى قايدا اپارىپ سوعاتىندىعىن مۇقيات باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعاندىعى كورىنەدى. ەگەر رەسەي تۇركياعا ساتىلاتىن گاز باعاسىن تومەندەتەتىن بولسا, وندا ەۋروپالىقتاردىڭ دا وسىنداي قادامدارعا بارۋى ابدەن مۇمكىن.
تۇركيانىڭ قۋات كوزدەرىنە جۇمساعان شىعىنى وتكەن جىلى 56 ميلليارد دوللاردى قۇراعان. بۇل از شىعىن ەمەس. ەگەر لير باعاسى قايتا قالپىنا كەلمەيتىن بولسا نەمەسە رەسەي ءتۇركيانىڭ گاز باعاسىن تومەندەتۋ ءجونىندەگى ءوتىنىشىن قابىلدامايتىن بولسا, وندا بۇل ەلدىڭ ۇكىمەتىنە حالىق پەن كومپانيالارعا ساتىلاتىن كوگىلدىر وتىن باعاسىن كوتەرۋدەن باسقا امال قالمايدى.
جىل باسىنان بەرى عانا تۇرىك ليرىنىڭ قۇنى دوللارعا قاتىستى العاندا 15 پايىزعا تومەندەپ كەتتى. وسىعان بايلانىستى تۇرىك ورتالىق بانكى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا بەرەتىن نەسيەسىنىڭ سىياقى ستاۆكاسىن بۇرىنعى 7,5 پايىزدان 12 پايىزعا دەيىن كوتەردى. بۇل شارا بانك ءۇشىن ءبىر جاعىنان پايدالى بولىپ كورىنگەنمەن, ەكىنشى جاعىنان العاندا ەكونوميكاداعى احۋالدى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسەتىنى بەلگىلى. بۇكىلالەمدىك بانكىنىڭ بولجامى بويىنشا, بۇرىن جىل سايىن 8-9 پايىزعا دەيىن ءوسىم كورسەتىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمىنە قوسىلاتىن كىرىس كولەمى كۇرت تومەندەيتىن بولادى. مۇنىڭ العاشقى نىشانى وتكەن جىلدىڭ وزىندە سەزىلدى. 2013 جىلى تۇرىك ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى بار بولعانى 2 پايىزدى قۇرادى.
ساراپشىلاردىڭ مالىمدەۋىنشە, تۇركيا ەكونوميكاسىنىڭ داعدارىسقا تۇسە باستاۋىنا اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىندەگى قارجىلاندىرۋ شارالارىنىڭ قاتايتىلۋى ىقپال ەتكەن. ءسويتىپ, تۇركيا ەكونوميكاسىنان امەريكا اقشاسىنىڭ كەتە باستاۋى كۇتپەگەن قيىندىقتارعا اكەلىپ سوقتىرۋدا. ويتكەنى, بۇل ەلدە قيىن كەزەڭدەر ءۇشىن جيناقتالىپ وتىرعان قارجى قورىنىڭ كولەمى وتە از. وتكەن جىلى بيۋدجەت تاپشىلىعى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 8 پايىزىن قۇرادى. ونىڭ ۇستىنە تۇركيا وتكەن جىلى 3 ميلليارد دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەستيتسيانى جوعالتىپ الدى. وسى جاعدايلاردىڭ ءبارى ءليردىڭ قۇنسىزدانۋىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعان كورىنەدى.
ۆەنەسۋەلا
بۇل ەلدە ۇلتتىق ۆاليۋتا – بوليۆاردى دەۆالۆاتسيالاۋ 2010 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا عانا جۇزەگە اسقان بولاتىن. ول كەزدە ەل ۇكىمەتى 1 اقش دوللارىنىڭ باعاسىن 2,15 بوليۆاردان 4,3 بوليۆارعا دەيىن كوتەرگەن بولاتىن. ياعني, بوليۆار تۋرا ەكى ەسە قۇنسىزدانعان ەدى.
ۆەنەسۋەلا دا ءبىزدىڭ قازاقستان سەكىلدى مۇنايعا باي ەلدەردىڭ ءبىرى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, وسى بايلىق كوزى ورنىمەن پايدالانىلمايتىن سەكىلدى. ويتكەنى, ەل ەكونوميكاسى قىستالاڭ جاعدايعا ءجيى-ءجيى تاپ بولىپ قالىپ ءجۇر. سونىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى, وسى ەلدە بوليۆاردى دەۆالۆاتسيالاۋ شاراسىنىڭ 2013 جىلى تاعى دا قولعا الىنۋى. وسىنداي شاراعا بارۋ قاجەتتىگىن وتكەن جىلى قايتىس بولعان ەل باسشىسى ۋگو چاۆەس مارقۇم كۋبادا ەكى اي ەمدەلۋ كەزىندە تاپسىرعان كورىنەدى. بۇل شارانىڭ ءمانى – مۇناي ساتۋدان تۇسەتىن قارجىدان ۆەنەسۋەلا ءۇشىن تاعى دا 13,4 ميلليارد قوسىمشا كىرىس الۋ. ءسويتىپ, بۇل ەل سوڭعى ون جىل ىشىندە وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن بەس رەت قۇنسىزداندىرىپ ۇلگەرگەن. وسى جولعى سوڭعى شارانىڭ ناتيجەسىندە 1 دوللاردىڭ قۇنى بۇل ەلدە بۇرىن 4,3 بوليۆار قۇراپ كەلسە, ول ەندى 6,3 بوليۆارعا شارىقتاعان. ياعني, بوليۆار باعاسى 30 پايىزداي قۇلدىراعان.
بوليۆار قۇنىنىڭ تومەندەتىلۋى ەكسپورتتان تۇسەتىن تۇسىمدەردى ارتتىرۋمەن قاتار, كەلىپ جاتقان يمپورت كولەمىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەلىنەدى. ۆەنەسۋەلا حالقى نەگىزىنەن يمپورتتىق تاۋارلارعا سۇيەنىپ ءومىر سۇرەدى. مۇنداعى ونىڭ ۇلەسى 70 پايىزدى قۇرايدى.
ەلدىڭ پرەزيدەنتى نيكولاس مادۋرونىڭ مالىمدەۋىنشە, ۇلتتىق ۆاليۋتانى قۇنسىزداندىرۋ ۇكىمەتكە بيۋدجەت كىرىستەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاجەت. ەلدە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ۇلكەن كوڭىل بولەدى. مۇنىڭ ءوزى ءبىر جاقتى دامىپ قانا كەلە جاتقان ەكونوميكا ءۇشىن وتە ۇلكەن جۇك ەكەندىگى تۇسىنىكتى. الەۋمەتتىك سالانى تۇراقتى تۇردە قارجىلاندىرىپ وتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا كىرىستەردى قايدان الۋعا بولادى؟ ارينە, ول ءۇشىن سىرتقا ساتىلاتىن ەكسپورت كولەمىن ارتتىرىپ وتىرۋ قاجەت. ال, ەكسپورتتى ارتتىرۋدىڭ توتەنشە ءبىر جولى – ۇلتتىق ۆاليۋتانى قۇنسىزداندىرۋ ەكەندىگى تۇسىنىكتى.
كورشىلەردە نە بولىپ جاتىر؟
ءبىز جوعارىدا الەمدە كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارى قۇنسىزدانۋ ۇستىندە ەكەنىن ايتىپ, سولاردىڭ اراسىنان جەكەلەگەن ەلدەر بويىنشا مىسالدار كەلتىردىك. ال ەندى, ءوز كورشىلەرىمىزدە, سونىڭ ىشىندە قازاقستانمەن بىرگە كەدەن وداعىن قۇرىپ وتىرعان رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرىندە نە بولىپ جاتىر؟ وسى جاعداي تۋرالى دا ازداپ ءسوز قوزعاي كەتكەندىگىمىز ءجون سەكىلدى.
رەسەيدەگى جاعداي بەلگىلى. رۋبلدىڭ باعاسى وتكەن جىلى دوللارعا قاتىستى العاندا 7 پايىزعا قۇلدىرادى. بۇل ۇدەرىس ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ودان ءارى جالعاسا ءتۇستى. قازىرگى كۇنى ەلدە حالىقارالىق قىسقى وليمپيادا ويىندارى ءجۇرىپ جاتقان سوڭ ەل بيلىگىنىڭ ەكونوميكالىق ماسەلەلەر دە توتەنشە شارالارعا بارا المايتىندىعى تۇسىنىكتى. سوندىقتان ءازىرگە نەدە بولسا, ارتىن كۇتە تۇرۋ قاجەت.
دەگەنمەن, ەلدىڭ بىرقاتار ەكونوميستەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە, رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى ۇلتتىق ۆاليۋتانى قۇنسىزداندىرۋدىڭ نەعۇرلىم جۇمساقتاۋ جولىن تاڭداپ العان سەكىلدى. بۇدان رەسەي ەكونوميكاسى ۇتا ما, جوق, الدە, ۇتىلا ما, ونى ۋاقىت كورسەتە جاتار. بىرقاتار ساراپشىلار پىكىرىنە نازار اۋاراتىن بولساق, ۇلتتىق ۆاليۋتانى جاسىرىن قۇنسىزداندىرۋدان ۇتىلىس جاعى كوبىرەك بولاتىن سەكىلدى. ويتكەنى, وسىنداي شارالارعا بارا وتىرىپ, ورتالىق بانك ءبىر ايدىڭ وزىندە عانا جيناقتالعان التىن-ۆاليۋتا قورىنان 5 ميلليارد دوللاردى شىعىنداپ ۇلگەرگەن.
ەندى بەلورۋسسياعا كەلەيىك. بۇل ەل وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى بەلارۋس ءرۋبلىن 2009 جىلدىڭ 1 قاڭتارى كۇنى 20,5 پايىزعا قۇنسىزداندىرعان بولاتىن. وسىمەن قاتار, ەلدىڭ ۇلتتىق بانكى بەلارۋس ءرۋبلىنىڭ باعامىن ەسەپتەپ شىعارۋدا ونى اقش دوللارى, ەۋرو جانە رەسەي ءرۋبلى تەڭ ۇلەستى جاعدايدا جيناقتالاتىن ۆاليۋتالار قورجىنىمەن تىكەلەي بايلانىستىرۋ تاسىلىنە كىرىسكەن بولاتىن.
2011 جىلدىڭ باسىندا ەلدىڭ ۇلتتىق بانكتىڭ باسشىسى پەتر پروكوپوۆيچ ەندى ۇلتتىق ۆاليۋتانى قۇنسىزداندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ بولمايتىندىعىن, ول قابىلدانعان جاڭا باعام ءدالىزى بويىنشا ۇستالاتىندىعىن بىرنەشە رەت مالىمدەگەن ەدى. بىراق سوعان قاراماستان, ۇلتتىق بانك باسقارماسىنىڭ 2011 جىلعى 23 مامىرداعى قاۋلىسىمەن بەلارۋس ءرۋبلى دوللارعا قاتىستى تاعى دا قۇنسىزداندىرىلدى. بۇل جولى قۇنسىزداندىرۋ دەڭگەيى تىپتەن جوعارىلاپ, 56 پايىزدى قۇرادى. ەگەر 22 مامىر كۇنى 1 دوللاردىڭ باعاسى 3155 بەلارۋس ءرۋبلى تۇراتىن بولسا, كەلەسى كۇنى ول 4930 رۋبلگە دەيىن شارىقتاپ شىعا كەلدى.
مۇنان كەيىن قازان ايىندا تاعى ءبىر دەۆالۆاتسيالىق شارا ءجۇزەگە استى. ۇلتتىق بانكتىڭ اشىق مالىمدەۋىمەن بەلارۋس ءرۋبلى تاعى دا 52 پايىزعا دەيىن قۇنسىزداندىرىلدى. 20 قازان كۇنى 1 دوللار 5712 رۋبل تۇرسا, كەلەسى كۇنى 8680 رۋبلگە شارىقتاپ شىعا كەلدى.
مىنە, وسىلايشا ەلدەگى ۇلتتىق ۆاليۋتا سوڭعى جىلداردىڭ وزىندە بىرنەشە دەۆالۆاتسيالىق شارانى باستان وتكەرگەنىمەن, بۇل ۇدەرىس ءوزىنىڭ جاڭا قىرىنان تاعى دا جالعاسىپ كەلە جاتقان سەكىلدى.
وسىنداي جاعدايعا بايلانىستى ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءجانە ساياسي زەرتتەۋلەردىڭ تاۋەلسىز ينستيتۋتى ماماندارى جۇرگىزگەن ساۋالداما قورىتىندىسىنا قاراعاندا, بەلارۋستەردىڭ 72 پايىزى ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى جۋىق ارادا تاعى قۇلايدى دەپ كۇتىپ وتىرعان سەكىلدى.
سونىمەن, قازىرگى ۋاقىتتا الەم بويىنشا العاندا ۇلتتىق ۆاليۋتالاردى دەۆالۆاتسيالاۋ شەرۋى قىزۋ جالعاسىپ كەلە جاتىر دەۋگە بولادى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل ۇدەرىس 22 دامۋشى ەلدە ەتەك الىپ وتىرسا, ەندى ءبىر ەلدەردە جاسىرىن تۇردە ءجۇرۋ ۇستىندە. ارينە, مۇندايدا كەلەتىن قاتەردى ءۇنسىز كۇتىپ وتىرماي نەمەسە ءالىپتىڭ ارتىن باقپاي وعان اشىق قارسى شىعىپ, بىردەن بەتىن قايتارىپ تاستاعان ءجون. قازاقستان, مىنە, وسىنداي باتىل قادامعا بارا الدى. مۇنىڭ جاعىمدى اسەرلەرى كوپ وتپەي-اق ەكونوميكامىزدان بىلىنە باستايدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى شري مۋلياني يندراۆاتيدىڭ وسى تاقىرىپتا جازعان ماقالاسىنا قاراعاندا, دامىعان ەلدەر باسىنداعى داعدارىس بۇلتى ءبىرشاما سەيىلىپ, ولاردىڭ ەكونوميكاسى قالپىنا كەلە باستاعانىمەن الەمنىڭ دامۋشى جانە ەندى قالىپتاسۋشى ەكونوميكالارى توتەنشە قيىندىقتارعا تاپ بولۋدا. بۇل ەكونوميكالار وسىنىڭ الدىنداعى بەس جىل كولەمىندە ءوز دامۋلارىندا ەكپىن تانىتىپ, باسىمدىق كورسەتە باستاعان بولاتىن. ەندى ولارعا قايتا كۇشىنە ەنە باستاعان دامىعان ەلدەر ەكونوميكاسى كۇشتى باسەكەلەستىك كورسەتە باستاعان. ءبىراق باستى سەبەپتىڭ ءوزى بۇل ەمەس.
شري مۋلياني ءيندراۆاتيدىڭ جازۋىنا قاراعاندا, اقش-تىڭ فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسى دامۋشى ەلدەردى قارجىلاندىرۋ ءتارتىبىن قاتايتقان. دەمەك, ەندىگى جەردە دامۋشى ەلدەر دە ءوز ءتاسىلدەرىن وزگەرتىپ, جەدەل تۇردە قوسىمشا شارالار قابىلداۋى ءتيىس. وسى رەتتە اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ نەسيە قارجى ساياساتىن قاتايتۋىنا بايلانىستى بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ جاساعان بولجامى بويىنشا 2013 جىلى دامۋشى ەلدەرگە كەلىپ جاتقان كاپيتال كولەمى ولاردىڭ ىشكى جالپى ونىمىمەن ەسەپتەگەندە 4,6 پايىزعا ازايعان بولسا, ەندى 2016 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا تاعى دا 4 پايىزعا جۋىق ازايا تۇسپەك. دەمەك, دامۋشى ەلدەرگە, قالاي الىپ قاراعاندا دا, قيىندىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قوسىمشا ارەكەتتەرگە بارۋ قاجەت. ەگەر بۇلاي بولماعان جاعدايدا كاپيتالدىڭ كەلۋى مۇنان دا تومەندەپ, كەيبىر ەلدەردە ول ساناۋلى ايلاردىڭ ىشىندە 50 پايىزعا دەيىن قىسقارىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس.
اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىندە ەنگىزىلگەن جاڭا ءتارتىپ ەڭ الدىمەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكونوميكالارى نەعۇرلىم نازىك دەپ باعالانعان تۇركيا, برازيليا, يندونەزيا, ءۇندىستان جانە وڭتۇستىك افريكا سەكىلدى ەلدەرگە جەدەل اسەر ەتكەن سەكىلدى. ەندى وسىنداي ەلدەردىڭ كەيبىرىندەگى جاعدايلارعا توقتالىپ كورەيىك.
برازيليا
وسىنىڭ الدىنداعى ءۇش ايدىڭ ىشىندە الەمدەگى ءىرى ەلدەردىڭ ءبىرى دەپ سانالاتىن برازيليانىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى رەال 15,5 پايىز قۇنسىزدانعان. سوڭعى ءتورت جىلدىڭ ىشىندە رەال قۇنى بۇلايشا كۇرت تومەندەپ كورگەن ەمەس.
وسى جاعدايعا بايلانىستى ەل ۇكىمەتى ەكونوميكانى قولداۋ ماقساتىندا بىرقاتار شارالار قابىلداعانىمەن بۇل شارالاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ءوزى جاعدايدى وڭالتۋدىڭ ورنىنا كەرى اسەر بەرگەن سەكىلدى. وسىعان بايلانىستى ساراپشىلار برازيليا ەكونوميكاسى 2014 جىلى جوسپارلانعان 2,5 پايىزدىڭ ورنىنا ەندى 2,2 پايىز عانا ءوسىم كورسەتە الادى دەپ وتىر.
ەل ەكونوميكاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ءىرى ترەيدەرلەر ەندىگى كەزەكتە ەلدىڭ قارجى سالاسىندا ورىن الىپ وتىرعان ينفلياتسيامەن كۇرەس باستايدى, وسىعان وراي قارجى ساياساتىندا رىنوك ءۇشىن جاعىمسىزداۋ تيەتىن توتەنشە شارالارعا بارادى دەگەن قورقىنىشپەن ءوز قولدارىنداعى وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك قۇندى قاعازدارىن جەدەلدەتىپ ساتۋعا كىرىسكەن. بۇل جاعداي برازيليانىڭ قارجى مينيسترى گۆيدو مانتەگا تاراپىنان ەسكەرۋسىز قالمادى. ول جۋىقتا عانا ەلدەگى ينۆەستورلارعا ەگەر ولار جەرگىلىكتى ۇلتتىق ۆاليۋتاعا قارسى كۇماندى ارەكەتتەرگە باراتىن بولسا, وندا ولار ءوز كاپيتالدارىن جوعالتاتىندىعىن قاتاڭ ەسكەرتتى.
ادەتتە, ۇلتتىق ۆاليۋتا دەۆالۆاتسياسىنىڭ, ياعني قۇنسىزدانۋىنىڭ ەكى ءتۇرى بولاتىندىعى بەلگىلى. ولار – رەسمي اشىق قۇنسىزداندىرۋ جانە جاسىرىن قۇنسىزدانۋ. بيلىك قولىمەن جاسالاتىن ۇلتتىق ۆاليۋتانى اشىق قۇنسىزداندىرۋ شاراسى – حالىق الدىندا ونشاما ابىروي اپەرمەيتىن شارا. ويتكەنى, قوعامدا مازاسىزدىق پايدا بولىپ, وسىعان بايلانىستى بيلىككە قارسى ساياسي توپتار ۇپاي جيناۋعا كىرىسەدى. بىراق, ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, نە نارسەنى بولسا دا اشىق مويىنداعان جاقسى. ءويتكەنى, «اۋرۋىن جاسىرعان ارام ولەدى», دەپ ءبىزدىڭ قازاق حالقىندا ايتىلعانىنداي, ەكونوميكالىق ءتۇرلى كەسەلدەر جاعدايىندا اشىق تۇردە دەرەۋ ىسكە كىرىسپەسە, جاعداي ءبىرازدان كەيىن باقىلاۋسىز كەتىپ, بۇدان ۇلتتىق ەكونوميكالار كوپ ۇتىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن.
وسىنداي جاعدايعا قاراماستان, ازىرگە برازيليا ۇكىمەتى رەالدىڭ جاسىرىن قۇنسىزدانۋ جاعدايىن قالاپ العان سەكىلدى. ءبىر ەسەپتەن العاندا, مۇنى دا تۇسىنۋگە بولادى. ويتكەنى, رەال ءۇش ايدىڭ وزىندە اقش دوللارىنا قاتىستى العاندا 15,5 پايىز قۇنسىزدانىپ كەتتى. ەندى ءبىر شەككە جەتىپ توقتاۋى مۇمكىن. برازيليا ۇكىمەتى وسىنداي جاعدايدان دامەتەتىن سەكىلدى.
بىراق ەلدەگى بىرقاتار ەكونوميستەردىڭ سوڭعى كەزدەرى تاراتىپ وتىرعان پىكىرلەرىنە قاراعاندا, رەالدىڭ قۇنسىزدانۋى ودان ءارى جالعاسا بەرەتىن سەكىلدى. ويتكەنى, 24 قاڭتاردان باستاپ ەلدەگى ەكونوميكالىق سۋبەكتىلەردە قۇنسىزدانۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى ءجۇرىپ بەردى. سوعان بايلانىستى ەلدەگى كاپيتال سىرتقا قاشا باستادى. قارجى ءمينيسترى گۆيدو مانتەگانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل جاعداي اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىندەگى وزگەرىستەردىڭ تىكەلەي سالدارى بولىپ تابىلادى.
تۇركيا
سوچيدە ءوتىپ جاتقان قىسقى وليمپيادانىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى رەدجەپ تايپ ەردوعاننىڭ دا قاتىسقاندىعى بەلگىلى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, تۇركيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى مۇندا تەك وليمپيادا سالتاناتىن قىزىقتاۋ ءۇشىن عانا كەلمەگەندىگى ارتىنان بەلگىلى بولدى. ول رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن وڭاشا كەزدەسىپ, رەسەيدەن تۇركياعا جەتكىزىلەتىن گاز باعاسىن تومەندەتۋدى سۇراعان. ەردوعان وسىنداي ماقساتپەن يرانعا دا بارىپ, جوعارىداعىداي كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن كورىنەدى.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, تۇركيانىڭ گاز ساتىپ الۋ قابىلەتى سوڭعى ۋاقىتتارى وسى ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى ءليردىڭ قۇنسىزدانۋىنا بايلانىستى كوپ تومەندەپ وتىر.
جالپى, كوگىلدىر وتىن ماسەلەسى ماسكەۋ مەن انكارا اراسىنداعى ستراتەگيالىق قاتىناستاردا ەرەكشە ورىن الادى. وسىعان بايلانىستى ەندىگى كەزەكتە رەسەيدەن گاز ساتىپ الاتىن باسقا دا ەۋروپالىق ەلدەر بۇل ۇدەرىستىڭ اياعى قايدا اپارىپ سوعاتىندىعىن مۇقيات باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعاندىعى كورىنەدى. ەگەر رەسەي تۇركياعا ساتىلاتىن گاز باعاسىن تومەندەتەتىن بولسا, وندا ەۋروپالىقتاردىڭ دا وسىنداي قادامدارعا بارۋى ابدەن مۇمكىن.
تۇركيانىڭ قۋات كوزدەرىنە جۇمساعان شىعىنى وتكەن جىلى 56 ميلليارد دوللاردى قۇراعان. بۇل از شىعىن ەمەس. ەگەر لير باعاسى قايتا قالپىنا كەلمەيتىن بولسا نەمەسە رەسەي ءتۇركيانىڭ گاز باعاسىن تومەندەتۋ ءجونىندەگى ءوتىنىشىن قابىلدامايتىن بولسا, وندا بۇل ەلدىڭ ۇكىمەتىنە حالىق پەن كومپانيالارعا ساتىلاتىن كوگىلدىر وتىن باعاسىن كوتەرۋدەن باسقا امال قالمايدى.
جىل باسىنان بەرى عانا تۇرىك ليرىنىڭ قۇنى دوللارعا قاتىستى العاندا 15 پايىزعا تومەندەپ كەتتى. وسىعان بايلانىستى تۇرىك ورتالىق بانكى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا بەرەتىن نەسيەسىنىڭ سىياقى ستاۆكاسىن بۇرىنعى 7,5 پايىزدان 12 پايىزعا دەيىن كوتەردى. بۇل شارا بانك ءۇشىن ءبىر جاعىنان پايدالى بولىپ كورىنگەنمەن, ەكىنشى جاعىنان العاندا ەكونوميكاداعى احۋالدى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسەتىنى بەلگىلى. بۇكىلالەمدىك بانكىنىڭ بولجامى بويىنشا, بۇرىن جىل سايىن 8-9 پايىزعا دەيىن ءوسىم كورسەتىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمىنە قوسىلاتىن كىرىس كولەمى كۇرت تومەندەيتىن بولادى. مۇنىڭ العاشقى نىشانى وتكەن جىلدىڭ وزىندە سەزىلدى. 2013 جىلى تۇرىك ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى بار بولعانى 2 پايىزدى قۇرادى.
ساراپشىلاردىڭ مالىمدەۋىنشە, تۇركيا ەكونوميكاسىنىڭ داعدارىسقا تۇسە باستاۋىنا اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىندەگى قارجىلاندىرۋ شارالارىنىڭ قاتايتىلۋى ىقپال ەتكەن. ءسويتىپ, تۇركيا ەكونوميكاسىنان امەريكا اقشاسىنىڭ كەتە باستاۋى كۇتپەگەن قيىندىقتارعا اكەلىپ سوقتىرۋدا. ويتكەنى, بۇل ەلدە قيىن كەزەڭدەر ءۇشىن جيناقتالىپ وتىرعان قارجى قورىنىڭ كولەمى وتە از. وتكەن جىلى بيۋدجەت تاپشىلىعى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 8 پايىزىن قۇرادى. ونىڭ ۇستىنە تۇركيا وتكەن جىلى 3 ميلليارد دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەستيتسيانى جوعالتىپ الدى. وسى جاعدايلاردىڭ ءبارى ءليردىڭ قۇنسىزدانۋىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعان كورىنەدى.
ۆەنەسۋەلا
بۇل ەلدە ۇلتتىق ۆاليۋتا – بوليۆاردى دەۆالۆاتسيالاۋ 2010 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا عانا جۇزەگە اسقان بولاتىن. ول كەزدە ەل ۇكىمەتى 1 اقش دوللارىنىڭ باعاسىن 2,15 بوليۆاردان 4,3 بوليۆارعا دەيىن كوتەرگەن بولاتىن. ياعني, بوليۆار تۋرا ەكى ەسە قۇنسىزدانعان ەدى.
ۆەنەسۋەلا دا ءبىزدىڭ قازاقستان سەكىلدى مۇنايعا باي ەلدەردىڭ ءبىرى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, وسى بايلىق كوزى ورنىمەن پايدالانىلمايتىن سەكىلدى. ويتكەنى, ەل ەكونوميكاسى قىستالاڭ جاعدايعا ءجيى-ءجيى تاپ بولىپ قالىپ ءجۇر. سونىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى, وسى ەلدە بوليۆاردى دەۆالۆاتسيالاۋ شاراسىنىڭ 2013 جىلى تاعى دا قولعا الىنۋى. وسىنداي شاراعا بارۋ قاجەتتىگىن وتكەن جىلى قايتىس بولعان ەل باسشىسى ۋگو چاۆەس مارقۇم كۋبادا ەكى اي ەمدەلۋ كەزىندە تاپسىرعان كورىنەدى. بۇل شارانىڭ ءمانى – مۇناي ساتۋدان تۇسەتىن قارجىدان ۆەنەسۋەلا ءۇشىن تاعى دا 13,4 ميلليارد قوسىمشا كىرىس الۋ. ءسويتىپ, بۇل ەل سوڭعى ون جىل ىشىندە وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن بەس رەت قۇنسىزداندىرىپ ۇلگەرگەن. وسى جولعى سوڭعى شارانىڭ ناتيجەسىندە 1 دوللاردىڭ قۇنى بۇل ەلدە بۇرىن 4,3 بوليۆار قۇراپ كەلسە, ول ەندى 6,3 بوليۆارعا شارىقتاعان. ياعني, بوليۆار باعاسى 30 پايىزداي قۇلدىراعان.
بوليۆار قۇنىنىڭ تومەندەتىلۋى ەكسپورتتان تۇسەتىن تۇسىمدەردى ارتتىرۋمەن قاتار, كەلىپ جاتقان يمپورت كولەمىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەلىنەدى. ۆەنەسۋەلا حالقى نەگىزىنەن يمپورتتىق تاۋارلارعا سۇيەنىپ ءومىر سۇرەدى. مۇنداعى ونىڭ ۇلەسى 70 پايىزدى قۇرايدى.
ەلدىڭ پرەزيدەنتى نيكولاس مادۋرونىڭ مالىمدەۋىنشە, ۇلتتىق ۆاليۋتانى قۇنسىزداندىرۋ ۇكىمەتكە بيۋدجەت كىرىستەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاجەت. ەلدە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ۇلكەن كوڭىل بولەدى. مۇنىڭ ءوزى ءبىر جاقتى دامىپ قانا كەلە جاتقان ەكونوميكا ءۇشىن وتە ۇلكەن جۇك ەكەندىگى تۇسىنىكتى. الەۋمەتتىك سالانى تۇراقتى تۇردە قارجىلاندىرىپ وتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا كىرىستەردى قايدان الۋعا بولادى؟ ارينە, ول ءۇشىن سىرتقا ساتىلاتىن ەكسپورت كولەمىن ارتتىرىپ وتىرۋ قاجەت. ال, ەكسپورتتى ارتتىرۋدىڭ توتەنشە ءبىر جولى – ۇلتتىق ۆاليۋتانى قۇنسىزداندىرۋ ەكەندىگى تۇسىنىكتى.
كورشىلەردە نە بولىپ جاتىر؟
ءبىز جوعارىدا الەمدە كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارى قۇنسىزدانۋ ۇستىندە ەكەنىن ايتىپ, سولاردىڭ اراسىنان جەكەلەگەن ەلدەر بويىنشا مىسالدار كەلتىردىك. ال ەندى, ءوز كورشىلەرىمىزدە, سونىڭ ىشىندە قازاقستانمەن بىرگە كەدەن وداعىن قۇرىپ وتىرعان رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرىندە نە بولىپ جاتىر؟ وسى جاعداي تۋرالى دا ازداپ ءسوز قوزعاي كەتكەندىگىمىز ءجون سەكىلدى.
رەسەيدەگى جاعداي بەلگىلى. رۋبلدىڭ باعاسى وتكەن جىلى دوللارعا قاتىستى العاندا 7 پايىزعا قۇلدىرادى. بۇل ۇدەرىس ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ودان ءارى جالعاسا ءتۇستى. قازىرگى كۇنى ەلدە حالىقارالىق قىسقى وليمپيادا ويىندارى ءجۇرىپ جاتقان سوڭ ەل بيلىگىنىڭ ەكونوميكالىق ماسەلەلەر دە توتەنشە شارالارعا بارا المايتىندىعى تۇسىنىكتى. سوندىقتان ءازىرگە نەدە بولسا, ارتىن كۇتە تۇرۋ قاجەت.
دەگەنمەن, ەلدىڭ بىرقاتار ەكونوميستەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە, رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى ۇلتتىق ۆاليۋتانى قۇنسىزداندىرۋدىڭ نەعۇرلىم جۇمساقتاۋ جولىن تاڭداپ العان سەكىلدى. بۇدان رەسەي ەكونوميكاسى ۇتا ما, جوق, الدە, ۇتىلا ما, ونى ۋاقىت كورسەتە جاتار. بىرقاتار ساراپشىلار پىكىرىنە نازار اۋاراتىن بولساق, ۇلتتىق ۆاليۋتانى جاسىرىن قۇنسىزداندىرۋدان ۇتىلىس جاعى كوبىرەك بولاتىن سەكىلدى. ويتكەنى, وسىنداي شارالارعا بارا وتىرىپ, ورتالىق بانك ءبىر ايدىڭ وزىندە عانا جيناقتالعان التىن-ۆاليۋتا قورىنان 5 ميلليارد دوللاردى شىعىنداپ ۇلگەرگەن.
ەندى بەلورۋسسياعا كەلەيىك. بۇل ەل وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى بەلارۋس ءرۋبلىن 2009 جىلدىڭ 1 قاڭتارى كۇنى 20,5 پايىزعا قۇنسىزداندىرعان بولاتىن. وسىمەن قاتار, ەلدىڭ ۇلتتىق بانكى بەلارۋس ءرۋبلىنىڭ باعامىن ەسەپتەپ شىعارۋدا ونى اقش دوللارى, ەۋرو جانە رەسەي ءرۋبلى تەڭ ۇلەستى جاعدايدا جيناقتالاتىن ۆاليۋتالار قورجىنىمەن تىكەلەي بايلانىستىرۋ تاسىلىنە كىرىسكەن بولاتىن.
2011 جىلدىڭ باسىندا ەلدىڭ ۇلتتىق بانكتىڭ باسشىسى پەتر پروكوپوۆيچ ەندى ۇلتتىق ۆاليۋتانى قۇنسىزداندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ بولمايتىندىعىن, ول قابىلدانعان جاڭا باعام ءدالىزى بويىنشا ۇستالاتىندىعىن بىرنەشە رەت مالىمدەگەن ەدى. بىراق سوعان قاراماستان, ۇلتتىق بانك باسقارماسىنىڭ 2011 جىلعى 23 مامىرداعى قاۋلىسىمەن بەلارۋس ءرۋبلى دوللارعا قاتىستى تاعى دا قۇنسىزداندىرىلدى. بۇل جولى قۇنسىزداندىرۋ دەڭگەيى تىپتەن جوعارىلاپ, 56 پايىزدى قۇرادى. ەگەر 22 مامىر كۇنى 1 دوللاردىڭ باعاسى 3155 بەلارۋس ءرۋبلى تۇراتىن بولسا, كەلەسى كۇنى ول 4930 رۋبلگە دەيىن شارىقتاپ شىعا كەلدى.
مۇنان كەيىن قازان ايىندا تاعى ءبىر دەۆالۆاتسيالىق شارا ءجۇزەگە استى. ۇلتتىق بانكتىڭ اشىق مالىمدەۋىمەن بەلارۋس ءرۋبلى تاعى دا 52 پايىزعا دەيىن قۇنسىزداندىرىلدى. 20 قازان كۇنى 1 دوللار 5712 رۋبل تۇرسا, كەلەسى كۇنى 8680 رۋبلگە شارىقتاپ شىعا كەلدى.
مىنە, وسىلايشا ەلدەگى ۇلتتىق ۆاليۋتا سوڭعى جىلداردىڭ وزىندە بىرنەشە دەۆالۆاتسيالىق شارانى باستان وتكەرگەنىمەن, بۇل ۇدەرىس ءوزىنىڭ جاڭا قىرىنان تاعى دا جالعاسىپ كەلە جاتقان سەكىلدى.
وسىنداي جاعدايعا بايلانىستى ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءجانە ساياسي زەرتتەۋلەردىڭ تاۋەلسىز ينستيتۋتى ماماندارى جۇرگىزگەن ساۋالداما قورىتىندىسىنا قاراعاندا, بەلارۋستەردىڭ 72 پايىزى ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى جۋىق ارادا تاعى قۇلايدى دەپ كۇتىپ وتىرعان سەكىلدى.
سونىمەن, قازىرگى ۋاقىتتا الەم بويىنشا العاندا ۇلتتىق ۆاليۋتالاردى دەۆالۆاتسيالاۋ شەرۋى قىزۋ جالعاسىپ كەلە جاتىر دەۋگە بولادى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل ۇدەرىس 22 دامۋشى ەلدە ەتەك الىپ وتىرسا, ەندى ءبىر ەلدەردە جاسىرىن تۇردە ءجۇرۋ ۇستىندە. ارينە, مۇندايدا كەلەتىن قاتەردى ءۇنسىز كۇتىپ وتىرماي نەمەسە ءالىپتىڭ ارتىن باقپاي وعان اشىق قارسى شىعىپ, بىردەن بەتىن قايتارىپ تاستاعان ءجون. قازاقستان, مىنە, وسىنداي باتىل قادامعا بارا الدى. مۇنىڭ جاعىمدى اسەرلەرى كوپ وتپەي-اق ەكونوميكامىزدان بىلىنە باستايدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
