ماينەرلەر مازانى الىپ تۇر
قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ بيىل ەلدە ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ كولەمى 7 پايىزعا ارتتى دەپ مالىمدەدى. تۇتىنۋمەن قاتار سالادا اپاتتى جاعدايلار مەن جوسپاردان تىس جوندەۋ جۇمىستارى دا كۇرت كوبەيگەن. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدە بيتكوين وندىرۋمەن اينالىساتىن ماينەرلەر دە ارتا تۇسكەن. ولار ميلليونداعان كۆت ساعاتتى تالعاماي جۇتادى. بارا-بارا جارىقسىز قالساق كىمدى جازعىرماقپىز؟ اپتا بۇرىن جامبىل وبلىسىنىڭ كەيبىر اۋىلدارىندا كەشكى ساعات 19-00 مەن 21-00 ارالىعىندا جارىق وشىرىلەتىنى تۋرالى اقپار تارادى. جارىق تۇرعىن ۇيلەردە عانا ەمەس, اۋرۋحانالاردا دا اجىراتىلماق.
ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ساراپشى جاقىپ حايرۋشەۆتىڭ ايتۋىنشا, تاپشىلىق تامىز بەن قىركۇيەكتە قاتتى بايقالعان. بۇل رەتتە ساراپشى ەلدى مەكەندەر مەن قالالاردى جارىقپەن قامتىپ تۇرعان وڭىرلىك جەس-تەردىڭ ماينينگكە ارناپ ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتۋىنا تىيىم سالىنۋى كەرەك دەيدى.
«قازىرگى گەنەراتسيا ناقتى سەكتور مەن حالىقتىڭ تۇتىنۋ تالابىن وتەي المايدى. كريپتوفەرمالار قىسقا ۋاقىتتا ەل ەنەرگياسىنىڭ بۇكىل گەنەراتسياسىن الىپ قويادى. بۇل ەلىمىزدىڭ ەنەرگيا جۇيەسىنە ۇلكەن قاتەر توندىرەدى. ماينينگ كومپانيالارى ءوسىمىنىڭ باقىلاۋعا الىنباۋى ەلەكتر جەلىسى كەشەنىندەگى اپاتتاردى تۋدىرا باستايدى», دەيدى ساراپشى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, ماينەرلەر 1 مىڭ مەگاۆاتت پايدالانىپ وتىر. بۇل – ەكىباستۇز گرەس-2-ءنىڭ بۇكىل قۋاتتىلىعى. بيتكوين وندىرۋشىلەر تۇتىنىپ جاتقان ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ اعىنىن باقىلاۋ ءۇشىن KEGOC پەن مينيسترلىك بىرلەسىپ نورماتيۆتىك اكتىلەر دايىنداپ جاتقان كورىنەدى.
سونىمەن قاتار مينيسترلىك كولەڭكەدە جۇرگەن كريپتوفەرمالاردى انىقتاۋعا دا تىرىسىپ جاتىر ەكەن. ولاردىڭ ناقتى سانىن ءبىلىپ, اراجىگىن تەزىرەك اشپاسا, جامبىل وبلىسىن بىلاي قويعاندا, بۇكىل رەسپۋبليكا جارىققا ءزارۋ بوپ قالۋى ىقتيمال.
ستانسادا اپات كوپ...
KEGOC اق ۇلتتىق ديسپەتچەرلىك ورتالىعىنىڭ باس ديسپەتچەرى بەكجان مۇقاتوۆ بۇعان قوسا ستانسالاردا ءجيى بولاتىن اپاتتار دا تاپشىلىققا «ۇلەس قوسىپ» تۇر دەيدى. اپاتتان كوز اشپاعان سوڭ ءوندىرىس از بولادى, ال حالىق كوپ تۇتىنعىسى كەلەدى. تاپشىلىق مىنە, وسىدان شىعادى.
«پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا 2035 جىلعا دەيىنگى ەنەرگەتيكالىق بالانس جاسالىپ جاتىر. ونىڭ اياسىندا گەنەراتسيا بويىنشا ماسەلەلەر قارالىپ, قانشا قۋاتتىلىقپەن, قاي جەرگە قانداي جاڭا نىساندار سالامىز دەگەن ماسەلە شەشىلەدى. مانەۆرلىك گەنەراتسيانى دامىتۋ بويىنشا دا جۇمىس ىستەلەدى. جەلتوقسان ايىندا اۋكتسيوندىق ساۋدا بولادى», دەيدى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن جانە ينتەگراتسيانى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولات تولەنباەۆ.
جاڭا قۋاتتى ستانسالار سالماي كوسەگەنىڭ كوگەرمەسى ءسوزسىز. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى سالىنعان جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى قازىر ورتا ەسەپپەن 60 پايىزعا توزىپ كەتكەن. جالاقىسى از. جاستار جوق. وسى ورايدا مينيسترلىك جەلتوقساندا بىرنەشە ستسەناريدى تانىستىرماق. سونىڭ ىشىندە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى دە (جەك) بار. ساراپشى جاقىپ حايرۋشەۆ تە وسى نۇسقانى قولدايدى.
«تاپشىلىقتى جەك كومەگىمەن دە جابۋعا بولار ەدى. بىراق ونىڭ پايدالانۋ قۋاتتىلىق كوەففيتسيەنتى تىم تومەن. زاماناۋي تەحنولوگيامەن بۇل 20-25 پايىزدى قۇرايدى. مىسالى, 100 مۆت بولاتىن جەل پاركى 100 مۆت-نى تولىق بەرمەيدى, ويتكەنى ول ۇزدىكسىز بولمايدى. جەل بولماسا, جارىق تا بولماي قالادى. جەك-ءتى ءبىزدىڭ ەلدە اۆتونومدى, سىرتقى سۋبسيديالاۋسىز ورناتۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى ج.حايرۋشەۆ.
مينيسترلىكتىڭ دە ويى ساراپشى پىكىرىمەن ۇندەسەدى. جەك-ءتىڭ ورىستەۋىنە جاعداي جاسايمىز, بىراق ولار شاعىن تاۋلىكتىك قاجەتتىلىكتەردى عانا وتەپ تۇرادى, ونى بازالىق ەنەرگيا كوزى رەتىندە پايدالانۋ مۇمكىن ەمەس دەيدى. قازىر ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن 179 ەلەكتر ستانساسى ءوندىرىپ وتىر. وندىرىستەگى باسىم ۇلەس كومىردە – 66,5 پايىز, گازدىڭ ۇلەسى – 22,5 پايىز, ءىرى گيدرو ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ۇلەسى – 9,3 پايىز.
اەس – الەم ەنەرگياسىنىڭ 10 پايىزى
مىنە, وسىدان كەلىپ اتوم ەلەكتر ستانساسى قاجەت دەگەن كوزقاراس تۋىندايدى. Ranking پورتالى جاقىندا جاريا ەتكەن زەرتتەۋىندە قازاقستاندا اەس سالۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن جەتكىزدى. وعان دايەك رەتىندە دالەلدەنگەن ۋران قورىنىڭ بولۋىن, ۋران ءوندىرۋ جانە ونى قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋىن, اتومدىق عىلىمنىڭ جانە جوعارى بىلىكتى ماماندار الەۋەتىنىڭ بار ەكەنىن العا تارتادى.
اەس پايدالانۋ – الەمدە بار تاجىريبە. قازىر الەمنىڭ 32 ەلىندە 445-كە جۋىق يادرولىق رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇر. 2020 جىلى ونىڭ بارلىعى الەمدىك ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 10 پايىزىن قامتاماسىز ەتتى. تاعى 19 ەلدە 50 اەس سالىنىپ جاتىر. اەس-ءتىڭ پايداسى رەتىندە ونىڭ بۇكىل ەلدى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن ەركىن قامتۋىن ايتار بولساق, تاعى ءبىر تيىمدىلىگى – تومەن كومىرتەكتى كوز بولۋىندا. دامىعان ەلدەر ەنەرگيا وندىرىسىندە كومىر مەن گازدان باس تارتا باستادى.
«يسپانيادا 2020 جىلى كومىر ءوندىرىسى قۋاتتىلىعىن جارتىلاي ازايتۋ كوزدەلگەن. فرانتسيا 2022 جىلى قالعان ءتورت كومىر ەلەكتر ستانساسىن جاۋىپ تاستاۋدى جوسپارلاپ وتىر. جاپونيادا يادرولىق ەنەرگەتيكاعا ەرەكشە باسىمدىق بەرىلەدى. ءتىپتى تسۋنامي سالدارىنان بولعان فۋكۋسيماداعى اپاتتان كەيىن دە ولار جاڭا اەس-تەر سالۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. قازىر قۋاتتىلىعى 2 653 مۆت-نى قۇرايتىن 2 رەاكتور قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر», دەپ جازادى Ranking.
اەس بىزگە كەرەك پە؟
پرەزيدەنت اەس سالۋ تۋرالى ءجيى مالىمدەمە جاساعان سوڭ اتالعان نىسان بىزگە كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە دەپ سىڭارەزۋلەنىپ وتىرۋدىڭ ءوزى كۇلكىلى بولار. دەسە دە قوعام پىكىرى ەكىگە جارىلىپ تۇرعان سوڭ, الۋان پىكىردى اتتاپ وتۋگە تاعى بولمايدى. باۋىرجان اليەۆ ەسىمدى الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىسى «ساۋالداما قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا حالىقتىڭ 80 پايىزى اەس قۇرىلىسىنا قارسى» دەپ جازادى. پىكىر قالدىرعان 40-تان استام ادامنىڭ كوزقاراسى دا پوستتاعى كوڭىل كۇيمەن ۇندەسەدى.
ال اقش-تا تۇراتىن قازاقستاندىق بيزنەسمەن تيمۋر سەيتمۇراتوۆ بۇكىل الەم اەس-تەن باس تارتىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
«قازمۇنايگاز» دەرەگى بويىنشا قازاقستان تابيعي گاز قورى بويىنشا الەمدە 22-ورىندا. 2020 جىلدىڭ قاڭتار-ساۋىرىندە 771 ملن دوللارعا 6,3 ملرد تەكشە مەتر گاز ەكسپورتتاعان. ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين 2027 جىلى گاز ءوندىرىسىن 30 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن ۇلعايتىلاتىنىن ايتتى. سويتە تۇرا قازاقستان اەس قۇرىلىسىن قاراستىرۋدا. گەرمانيا گازدان باس تارتتى. فرانتسيا 2035 جىلى اەس-كە تاۋەلدىلىكتى 75-تەن 50 پايىزعا تۇسىرمەك. يتاليا بۇكىل اەس-ءتى جاۋىپ تاستادى. ەۋرووداق ەلدەرىندە 2006-2019 جىلدار ارالىعىندا اەس كومەگىمەن ەنەرگيا ءوندىرۋ 16,3 پايىزعا قىسقارعان», دەپ جازادى بيزنەسمەن.
اەس كەرەك ەمەس دەۋشىلەردىڭ العا تارتاتىن نۇسقاسى – جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى. ەنەرگەتيكالىق ساراپشى اسەت ناۋرىزباەۆ بىلاي دەپ جازادى: «دانيا ەلەكتر جۇكتەمەسىن تەك جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا ەسەبىنەن جاۋىپ وتىر. كەي كۇندەرى جەك ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدى تولىق وتەيدى. نەگىزگى جۇكتەمە دە جەك-ءتىڭ موينىندا. داتتار اەس سالماي-اق, وتىن جاعىپ ەنەرگيا الۋدان قۇتىلىپ وتىر. قازاقستاننىڭ دا وسى جولدى قايتالاي الاتىنىنا كۇماندانبايمىن. سول كەزدە ەشقانداي دا ەنەرگيا تاپشىلىعى بولمايدى».
الايدا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سەرگەي كيسليتسىن مۇنداي پىكىرمەن كەلىسپەيدى.
«كۇن قۋاتىن وڭتۇستىكتە وندىرۋگە بولار, سولتۇستىكتە قيىنداۋ. سولتۇستىكتە جەل وندىرىسىنە مۇمكىندىك بار. بىراق بۇل قاجەتتىلىكتى 100 پايىزعا وتەي المايدى. ال اەس بارلىق قاجەتتىلىكتى جابادى. ول اۋا رايىنا تاۋەلدى ەمەس. قانشا كەرەك, سونشا ەنەرگيا بەرەدى. جالپى, بىزگە بۇدان قولايلى نۇسقا دا جوق. سالعان سوڭ بۇرىن سالۋ كەرەك ەدى. نەگە اتوم ەنەرگەتيكاسى, نەگە سۋتەگى ەنەرگياسى ەمەس دەگەن سۇراق تا تۋادى. ءبىر كيلو سۋتەگى الۋ ءۇشىن 10 كيلو سۋ قۇيۋ كەرەك. قازاقستاندا مۇنداي پروتسەسس ءۇشىن سۋ جەتە مە؟ كۇمانىم بار. ەنەرگيانىڭ بۇل كوزى ءىرى تەڭىزى مەن وزەندەرى بار ەلدەر ءۇشىن قولايلى», دەيدى عالىم وتاندىق Sputnik باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
ء تۇيىن ورنىنا
Ranking-ءتىڭ جازۋىنشا, قازىر قازاقستاندا الەمدىك جەتەكشى رەاكتور وندىرۋشىلەردىڭ تەحنولوگياسى زەرتتەلىپ جاتىر. ولاردىڭ اراسىندا روساتوم (رەسەي), Electricite de France Group / Mitsubishi Heavy Industries Ltd (فرانتسيا, جاپونيا), NuScale Power (اقش), GE Hitachi Nuclear Energy (اقش, جاپونيا), قىتاي ۇلتتىق يادرولىق كورپوراتسياسى (قىتاي), Korea Hydro and Nuclear Power (وڭتۇستىك كورەيا).
قىسقاسى, قازا بەرسەك نۇسقا كوپ. ازىرگە بىزدە ەنەرگيا تاپشىلىعى بولجام كۇيىندە. الايدا ءجيى بولاتىن اپات پەن ماينەرلەر ارەكەتى بۇل بولجامدى تەزىرەك راسقا اينالدىرار ءتۇرى بار. كورشى ەلدەن كەلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ يمپورتىنا كۇنىمىز قاراپ قالماي تۇرىپ جەدەل ءارى ءتيىمدى شەشىم قابىلداۋ – كۇن ءتارتىبىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەسى.
