ساياسات • 26 قازان، 2021

فرانتسيا تىزگىنى ءۇشىن تايتالاس

119 رەت كورسەتىلدى

پاريج. تاياۋدا جۇرگىزىلگەن ساۋالداما بۇكىل فرانتسيانى ءدۇر سىلكىنتىپ ءوتتى. اسىرە وڭشىل ەسسەيست، تەلەجۇرگىزۋشى ەريك زەممۋر الدا كەلە جاتقان پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسسا، 17 پايىز داۋىس جيناۋى مۇمكىن ەكەن. وسىلايشا، ول ەكىنشى ورىنعا شىقپاق. وعان قوسا، اسىرەوڭشىل «ۇلتتىق بىرلەستىك» پارتياسى اتىنان سىنعا تۇسەتىن مارين لە پەندى باسىپ وزباق.

پاريج. تاياۋدا جۇرگىزىلگەن ساۋالداما بۇكىل فرانتسيانى ءدۇر سىلكىنتىپ ءوتتى. اسىرە وڭشىل ەسسەيست، تەلەجۇرگىزۋشى ەريك زەممۋر الدا كەلە جاتقان پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسسا، 17 پايىز داۋىس جيناۋى مۇمكىن ەكەن. وسىلايشا، ول ەكىنشى ورىنعا شىقپاق. وعان قوسا، اسىرەوڭشىل «ۇلتتىق بىرلەستىك» پارتياسى اتىنان سىنعا تۇسەتىن مارين لە پەندى باسىپ وزباق.

زەممۋردىڭ تانىمالدىلىعى 2000-جىلداردان باستاپ ارتتى. ول تەلەديداردان ءجيى كورىنىپ، كونس­ەرۆاتيۆتى Le Figaro گازەتىنە تۇ­راقتى تۇردە ماقالا جازىپ تۇر­دى. ءسويتىپ ول ساياسي ويىنداعى ما­ڭىز­دى ويىنشىعا اينالدى. ونىڭ كوز­قاراسى قازىرگى ساياسي جۇ­يەنى شاي­قالتۋعا باعىتتالعان. بىراق ال­داعى پرەزيدەنتتىك ساي­لاۋعا قا­تىس­تى ناقتى ءبىر ۇستانىمى جوق.

زەممۋردىڭ ساياسي تىرەگى – Cnews ارناسى. ىقپالى مول بۇل ارنانى Vivendi group كوم­پا­نيا­سىنىڭ باستى قوجايىنى، ميل­ليار­دەر ۆينسەنت بوللور قارجى­لان­دى­رادى. ادەتتە ەڭ قىزىقتى باع­دارلاماسىن كورەتىندەردىڭ سانى ءارى كەتسە 800 مىڭنان ارەڭ اسا­تىنىنا قاراماستان، Cnews-ءدىڭ اۋديتورياسى كەيىنگى ءتورت جىلدا ەكى ەسە ءوستى. وسىلايشا، Cnews فرانتسيادا تاۋلىك بويى جۇ­مىس ىستەيتىن ارنالاردىڭ ىشىن­دە ەكىنشى ورىنعا نىق بەكىدى.

كومپانيانىڭ بيزنەس ۇلگىسى وزەكتى جاڭالىقتاردى ءتۇسىندىرۋ جانە كۇردەلى ماسەلەلەردى جەڭىل جەتكىزەتىن پىكىرتالاستارعا نەگىز­دەلگەن. بىراق كوبىنە ەكسترەمالدى ۇستانىمداردى كورسەتەدى. CNews بەن Zemmour-دىڭ جەتىستىگىنىڭ كىلتى – ولار دونالد ترامپتان ۇلگى الادى. ياعني ەكسترەمالدى پىكىر ۇستانادى ءارى ارانداتۋعا ءجيى بارادى. مىسالى، زەممۋر تاياۋدا قوعامدى ءدۇر سىلكىنتتى. ول اتى-ءجونى مۇحاممەد سەكىلدى «شەت­ەل­دىك­تەرگە» ەلگە كىرۋگە تىيىم سالۋ­عا شاقىردى.

فرانتسۋز اسىرە وڭشىلدارى كەيىنگى 30 جىل ىشىندە يسلامعا، يمميگراتسياعا، ءبىلىم بەرۋدەگى ساتسىزدىكتەرگە سىن ايتىپ، سونداي-اق فرانتسۋز وركەنيەتى قۇلدىراپ بارادى دەپ داۋ-جانجال كوتەرىپ ءجۇر. زەممۋردىڭ ەكسترەميستىك پىكى­رى مۇنداي كوزقاراستى كۇشەي­تە ءتۇستى. «ەكسترەميست» دەگەن بەرگى جاعى. زەممۋر كەيىنگى بىر­نەشە جىل ىشىندە وشپەندىلىك پەن نا­سىل­دىك زورلىق-زومبىلىققا شا­قىر­عانى ءۇشىن ەكى رەت جاۋاپقا تارتىلدى.

زەممۋر ءوزىنىڭ La France n’a pas dit son dernier mot (فرانتسيا ءوزىنىڭ سوڭعى ءسوزىن ايتقان جوق) اتتى جاڭا كىتابىندا وسىنداي زورلىق-زومبىلىققا شاقىراتىن تاقىرىپتاردىڭ ءبارىن قامتىعان. ول بۇكىل ءدىندى جەككورىنىشتى ەتىپ كورسەتىپ، ءسويتىپ يمميگراتسياعا قارسىلىق تۋعىزۋدان ۇمىتتەنەدى.

ونىڭ پايىمداۋىنشا، مۇسىل­مان يمميگرانتتار ەۋروپانىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارىن «بات­پاق­قا باتىرىپ»، جەرىن باسىپ الادى. وسىلايشا، جاڭا «كولونيزا­تورلاردىڭ» قالا كوشەلەرىن يسلامداندىرۋى فرانتسۋز ۇلتىنىڭ كەلەشەگىنە قاۋىپ توندىرەدى.

«فرانتسيانىڭ بىردە-ءبىر شا­عىن قالاسى، بىردە-ءبىر اۋىلى ۇرلىق، زورلاۋ، توناۋ، ازاپتاۋ جانە ولتىرۋمەن اينالىساتىن شەشەن، كوسوۆالىق، ماگريب نەمەسە افريكالىق باندالاردىڭ جابايى توپتارىنان قورعالماعان»، دەپ جازادى ول.

زەممۋردىڭ تاريحتى اشىق تۇر­دە بۇرمالاعانىنا تاڭعالۋدىڭ قا­جەتى جوق. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس كەزىندە ناتسيستىك ۆيشي رە­جىمى «فرانتسۋز ەۆرەيلەرىن قورعا­دى» دەيدى ول. ول اگرەسسيۆتى تۇر­دە جۇر­گىزەتىن وسىنداي قىڭىر سايا­ساتىن بارىنە مىندەتتى دەپ ەسەپتەيدى.

زەممۋر كەلەر جىلعى كوكتەم­دە وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا وسى تاقىرىپتاردىڭ قىزۋ تال­قى­­­لانعانىن قالايدى. فران­تسيا­­نىڭ تەلەارنا قىزمەتىن رەت­تەي­تىن le Conseil Supérieur de l’Audiovisuel (CSA) ۇيىمى ونى باس­قا كانديدات­تاردان ارتىق كور­سەت­­پەۋدى تاپسىردى. ءسويتىپ ونىڭ تەلە­ديدارداعى ەفير ۋاقى­تىن قادا­عالاپ، وزگە ۇمىتكەرلەر­دەن ار­تىق مۇم­كىندىككە يە بولماۋىن باقىلاماق.

زەممۋر فەنومەنى ءتۇرلى كوز­قاراستى ۇستاناتىن فرانتسۋز سايا­سي پارتيالارىنىڭ ءبارىن الاڭ­دا­تادى. بىراق ولاردىڭ الاڭ­داۋ سە­بەپ­تەرى دە ءارتۇرلى. اسى­رەسە ونىڭ ارەكەتى لە پەنگە قات­تى اسەر ەتەدى. ويتكەنى ول اسى­رە وڭ­شىل­داردىڭ باستى وكىلى بولۋ­دان ۇمىت­تەنەدى. ءداستۇر بويىن­شا فران­تسياداعى نارازى توپ داۋى­سىن نە پوپۋليستەرگە، نە قول­داۋ­­شى­سى از ۇمىتكەرگە بەرەدى. ما­سە­لەن، 2017 جىلعى سايلاۋعا دەيىن بۇل توپتاعىلار نەگىزىنەن لە پەننىڭ پارتياسىن قولدادى.

لە پەن 2017 جىلى ءوزىن پرە­زي­­دەنتتىككە زاڭدى كانديدات رەتىندە كورسەتۋ ءۇشىن پارتيا­نىڭ كوشباسشىسى رەتىندە ۇستا­نى­مىن اكەسىنەن (پارتيانىڭ نەگى­زىن قالاۋشى جانە بۇرىنعى كوشباس­شى) جانە ونىڭ رەاكتسيالىق، ءنا­سىلشىل جانە انتيسەميتتىك كوز­قاراسىنان وزگەشە ەكەنىن كور­سەتۋگە تىرىستى.

ءبىر جىلدان كەيىن ول ءتىپتى پار­تيا­نىڭ اتىن وزگەرتتى. بىراق مۇن­داي وزگەرىس وعان ءتيىمدى بولا قويعان جوق. سونىڭ سالدارىنان لە پەندى قولدايتىنداردىڭ ءبىراز بولىگى زەممۋردى جاقتاپ شىعا كەلدى. 28 قىركۇيەكتە جاريالانعان ساۋالداما لە پەندى قولدايتىندار سانى 2017 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ءبىرىنشى تۋرىندا قول جەتكىزگەن 28 پايىزدان 16 پايىزعا تومەندەگەنىن كورسەتتى.

زەممۋر سونىمەن قاتار ءداس­تۇر­لى وڭشىل ورتالىق Les Républicains پارتياسىن دا الاڭ­داتادى. كوپتەگەن فرانتسۋز كون­سەر­ۆاتورى بۇرىن انتيسە­ميت­تىك كوزقاراس ۇستانعان «ۇلتتىق بىرلەستىككە» داۋىس بەرۋگە نيەتتى ەمەس. بىراق ولار سەفارد ەۆرەيى زەم­مۋر­دىڭ يمميگراتسياعا قاتىس­تى قازىرگى وڭشىل كوزقاراسىن پايدالانىپ كەتە الادى.

ەڭ سوراقىسى، زەممۋر اتاقتى شارل دە گوللدىڭ ءۇش سۇيىكتى تا­قى­رىبىن – ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك، الەۋ­­مەتتىك ساياسات جانە حريس­تيان­دىق فرانتسيا يدەياسىن يكەمدەپ، ءوزىن گولليزم يدەياسىنىڭ باس­تى قولداۋشىسى رەتىندە كورسە­تەدى. اسىرە وڭشىلدار مەن وڭشىل­دار اراسىنداعى نازىك تاقى­رىپتى قوزعاي وتىرىپ، رەسپۋبلي­كا­شى­لاردىڭ لە پەنگە ەشقاشان بەرمەگەن داۋىسىن تارتىپ الماق.

بىراق زەممۋر كانديداتۋراسى وڭشىلدارعا زيان تيگىزۋىمەن قاتار، وعان قىزمەت ەتۋى مۇمكىن. ەگەر زەممۋر لە پەندى جەڭسە، ساۋال­داماداعى قازىرگى ءفاۆو­ريتى كساۆە بەرتران سەكىلدى تاعى ءبىر وڭشىل ۇمىتكەر سايلاۋدىڭ ەكىنشى تۋرىنا ءوتىپ، قازىرگى پرەزيدەنت ەممانۋەل ماكروننىڭ باستى قارسىلاسى اتانۋى مۇمكىن. ماك­رون حالىقتىڭ قولداۋىن يەلەنىپ كەتۋى مۇمكىن بەرتراننان قاۋىپتەنۋى كەرەك. ويتكەنى سولشىل جانە تسەنتريستىك سايلاۋشىلار ماكروننىڭ ەكىنشى مەرزىمگە سايلانۋىنا كەز كەلگەن جاعدايدا كەدەرگى جاساعىسى كەلەدى.

سونداي-اق تىم وڭشىل تاقى­رىپ­تاردىڭ قىزۋ تالقىلانۋى ماك­رونعا زيان تيگىزۋى مۇمكىن. ول ەكو­نو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك جەتىس­تىكتەرىن، ءبىلىم بەرۋ سالاسىن­دا اتقارعان شارالارىن جانە ونىڭ ەۋروپالىق كوزقاراسىنا ەك­پىن بەرگىسى كەلەدى. بىراق «يسلام» مەن «يمميگراتسيانى» باستى پروب­لەما ەتىپ كورسەتەتىن پوپۋ­ليس­تىك قارسىلاسىنا قارسى ۇگىت جۇر­گىزگەندە بۇل وڭايعا سوقپايدى.

زەممۋر سايلاۋعا قاتىسا ما، الدە جوق پا، بەلگىسىز. كەي ساراپشىلار ونىڭ كەم دەگەندە 500 اكىمنەن قاجەتتى ماقۇلداۋدى جيناي الاتىنىنا كۇماندانا­دى. بىراق ونىڭ كانديداتۋراسىن قولدايتىن فرانتسۋز سايلاۋشىلارىن ەلەمەي تۇرا الماي­مىز. قوعامنىڭ ەداۋىر بولىگى ساياسي ەليتانىڭ قازىرگى ساياساتىنان كوڭى­لى قالعانى انىق.

زەممۋر قانداي شەشىم قابىل­داسا دا، ول CNews جانە باسقا دا وڭشىل باق-پەن بىرگە ساياسي پىكىر­تالاستاردى وزگەرتىپ، بۇ­كىل ۇمىتك­ەردى يمميگراتسيا مەن قىل­مىسقا نازار اۋدارۋعا ءماج­­بۇر ەتتى. ماكرون دا ماروككو، ال­جير جانە تۋنيس ازاماتتارىنا ۆيزا بەرۋدى قاتاڭداتۋعا شەشىم قابىلدادى. وسىلايشا، ۇمىت­كەر بولماسا دا زەممۋر قازىردىڭ وزىندە كەلەسى جىلعى سايلاۋداعى باستى قارسىلاس اتانىپ وتىر.

 بەنەديكت بەرنەر،

ساياساتتانۋشى،

گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە Sciences Po ۋنيۆەرسيتەتىندە مەديا جانە دەموكراتيا بويىنشا ءدارىس وقيدى

 Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار