پاريج. تاياۋدا جۇرگىزىلگەن ساۋالداما بۇكىل فرانتسيانى ءدۇر سىلكىنتىپ ءوتتى. اسىرە وڭشىل ەسسەيست, تەلەجۇرگىزۋشى ەريك زەممۋر الدا كەلە جاتقان پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسسا, 17 پايىز داۋىس جيناۋى مۇمكىن ەكەن. وسىلايشا, ول ەكىنشى ورىنعا شىقپاق. وعان قوسا, اسىرەوڭشىل «ۇلتتىق بىرلەستىك» پارتياسى اتىنان سىنعا تۇسەتىن مارين لە پەندى باسىپ وزباق.
زەممۋردىڭ تانىمالدىلىعى 2000-جىلداردان باستاپ ارتتى. ول تەلەديداردان ءجيى كورىنىپ, كونسەرۆاتيۆتى Le Figaro گازەتىنە تۇراقتى تۇردە ماقالا جازىپ تۇردى. ءسويتىپ ول ساياسي ويىنداعى ماڭىزدى ويىنشىعا اينالدى. ونىڭ كوزقاراسى قازىرگى ساياسي جۇيەنى شايقالتۋعا باعىتتالعان. بىراق الداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىستى ناقتى ءبىر ۇستانىمى جوق.
زەممۋردىڭ ساياسي تىرەگى – Cnews ارناسى. ىقپالى مول بۇل ارنانى Vivendi group كومپانياسىنىڭ باستى قوجايىنى, ميللياردەر ۆينسەنت بوللور قارجىلاندىرادى. ادەتتە ەڭ قىزىقتى باعدارلاماسىن كورەتىندەردىڭ سانى ءارى كەتسە 800 مىڭنان ارەڭ اساتىنىنا قاراماستان, Cnews-ءدىڭ اۋديتورياسى كەيىنگى ءتورت جىلدا ەكى ەسە ءوستى. وسىلايشا, Cnews فرانتسيادا تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن ارنالاردىڭ ىشىندە ەكىنشى ورىنعا نىق بەكىدى.
كومپانيانىڭ بيزنەس ۇلگىسى وزەكتى جاڭالىقتاردى ءتۇسىندىرۋ جانە كۇردەلى ماسەلەلەردى جەڭىل جەتكىزەتىن پىكىرتالاستارعا نەگىزدەلگەن. بىراق كوبىنە ەكسترەمالدى ۇستانىمداردى كورسەتەدى. CNews بەن Zemmour-دىڭ جەتىستىگىنىڭ كىلتى – ولار دونالد ترامپتان ۇلگى الادى. ياعني ەكسترەمالدى پىكىر ۇستانادى ءارى ارانداتۋعا ءجيى بارادى. مىسالى, زەممۋر تاياۋدا قوعامدى ءدۇر سىلكىنتتى. ول اتى-ءجونى مۇحاممەد سەكىلدى «شەتەلدىكتەرگە» ەلگە كىرۋگە تىيىم سالۋعا شاقىردى.
فرانتسۋز اسىرە وڭشىلدارى كەيىنگى 30 جىل ىشىندە يسلامعا, يمميگراتسياعا, ءبىلىم بەرۋدەگى ساتسىزدىكتەرگە سىن ايتىپ, سونداي-اق فرانتسۋز وركەنيەتى قۇلدىراپ بارادى دەپ داۋ-جانجال كوتەرىپ ءجۇر. زەممۋردىڭ ەكسترەميستىك پىكىرى مۇنداي كوزقاراستى كۇشەيتە ءتۇستى. «ەكسترەميست» دەگەن بەرگى جاعى. زەممۋر كەيىنگى بىرنەشە جىل ىشىندە وشپەندىلىك پەن ناسىلدىك زورلىق-زومبىلىققا شاقىرعانى ءۇشىن ەكى رەت جاۋاپقا تارتىلدى.
زەممۋر ءوزىنىڭ La France n’a pas dit son dernier mot (فرانتسيا ءوزىنىڭ سوڭعى ءسوزىن ايتقان جوق) اتتى جاڭا كىتابىندا وسىنداي زورلىق-زومبىلىققا شاقىراتىن تاقىرىپتاردىڭ ءبارىن قامتىعان. ول بۇكىل ءدىندى جەككورىنىشتى ەتىپ كورسەتىپ, ءسويتىپ يمميگراتسياعا قارسىلىق تۋعىزۋدان ۇمىتتەنەدى.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, مۇسىلمان يمميگرانتتار ەۋروپانىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارىن «باتپاققا باتىرىپ», جەرىن باسىپ الادى. وسىلايشا, جاڭا «كولونيزاتورلاردىڭ» قالا كوشەلەرىن يسلامداندىرۋى فرانتسۋز ۇلتىنىڭ كەلەشەگىنە قاۋىپ توندىرەدى.
«فرانتسيانىڭ بىردە-ءبىر شاعىن قالاسى, بىردە-ءبىر اۋىلى ۇرلىق, زورلاۋ, توناۋ, ازاپتاۋ جانە ولتىرۋمەن اينالىساتىن شەشەن, كوسوۆالىق, ماگريب نەمەسە افريكالىق باندالاردىڭ جابايى توپتارىنان قورعالماعان», دەپ جازادى ول.
زەممۋردىڭ تاريحتى اشىق تۇردە بۇرمالاعانىنا تاڭعالۋدىڭ قاجەتى جوق. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ناتسيستىك ۆيشي رەجىمى «فرانتسۋز ەۆرەيلەرىن قورعادى» دەيدى ول. ول اگرەسسيۆتى تۇردە جۇرگىزەتىن وسىنداي قىڭىر ساياساتىن بارىنە مىندەتتى دەپ ەسەپتەيدى.
زەممۋر كەلەر جىلعى كوكتەمدە وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا وسى تاقىرىپتاردىڭ قىزۋ تالقىلانعانىن قالايدى. فرانتسيانىڭ تەلەارنا قىزمەتىن رەتتەيتىن le Conseil Supérieur de l’Audiovisuel (CSA) ۇيىمى ونى باسقا كانديداتتاردان ارتىق كورسەتپەۋدى تاپسىردى. ءسويتىپ ونىڭ تەلەديدارداعى ەفير ۋاقىتىن قاداعالاپ, وزگە ۇمىتكەرلەردەن ارتىق مۇمكىندىككە يە بولماۋىن باقىلاماق.
زەممۋر فەنومەنى ءتۇرلى كوزقاراستى ۇستاناتىن فرانتسۋز ساياسي پارتيالارىنىڭ ءبارىن الاڭداتادى. بىراق ولاردىڭ الاڭداۋ سەبەپتەرى دە ءارتۇرلى. اسىرەسە ونىڭ ارەكەتى لە پەنگە قاتتى اسەر ەتەدى. ويتكەنى ول اسىرە وڭشىلداردىڭ باستى وكىلى بولۋدان ۇمىتتەنەدى. ءداستۇر بويىنشا فرانتسياداعى نارازى توپ داۋىسىن نە پوپۋليستەرگە, نە قولداۋشىسى از ۇمىتكەرگە بەرەدى. ماسەلەن, 2017 جىلعى سايلاۋعا دەيىن بۇل توپتاعىلار نەگىزىنەن لە پەننىڭ پارتياسىن قولدادى.
لە پەن 2017 جىلى ءوزىن پرەزيدەنتتىككە زاڭدى كانديدات رەتىندە كورسەتۋ ءۇشىن پارتيانىڭ كوشباسشىسى رەتىندە ۇستانىمىن اكەسىنەن (پارتيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە بۇرىنعى كوشباسشى) جانە ونىڭ رەاكتسيالىق, ءناسىلشىل جانە انتيسەميتتىك كوزقاراسىنان وزگەشە ەكەنىن كورسەتۋگە تىرىستى.
ءبىر جىلدان كەيىن ول ءتىپتى پارتيانىڭ اتىن وزگەرتتى. بىراق مۇنداي وزگەرىس وعان ءتيىمدى بولا قويعان جوق. سونىڭ سالدارىنان لە پەندى قولدايتىنداردىڭ ءبىراز بولىگى زەممۋردى جاقتاپ شىعا كەلدى. 28 قىركۇيەكتە جاريالانعان ساۋالداما لە پەندى قولدايتىندار سانى 2017 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ءبىرىنشى تۋرىندا قول جەتكىزگەن 28 پايىزدان 16 پايىزعا تومەندەگەنىن كورسەتتى.
زەممۋر سونىمەن قاتار ءداستۇرلى وڭشىل ورتالىق Les Républicains پارتياسىن دا الاڭداتادى. كوپتەگەن فرانتسۋز كونسەرۆاتورى بۇرىن انتيسەميتتىك كوزقاراس ۇستانعان «ۇلتتىق بىرلەستىككە» داۋىس بەرۋگە نيەتتى ەمەس. بىراق ولار سەفارد ەۆرەيى زەممۋردىڭ يمميگراتسياعا قاتىستى قازىرگى وڭشىل كوزقاراسىن پايدالانىپ كەتە الادى.
ەڭ سوراقىسى, زەممۋر اتاقتى شارل دە گوللدىڭ ءۇش سۇيىكتى تاقىرىبىن – ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك, الەۋمەتتىك ساياسات جانە حريستياندىق فرانتسيا يدەياسىن يكەمدەپ, ءوزىن گولليزم يدەياسىنىڭ باستى قولداۋشىسى رەتىندە كورسەتەدى. اسىرە وڭشىلدار مەن وڭشىلدار اراسىنداعى نازىك تاقىرىپتى قوزعاي وتىرىپ, رەسپۋبليكاشىلاردىڭ لە پەنگە ەشقاشان بەرمەگەن داۋىسىن تارتىپ الماق.
بىراق زەممۋر كانديداتۋراسى وڭشىلدارعا زيان تيگىزۋىمەن قاتار, وعان قىزمەت ەتۋى مۇمكىن. ەگەر زەممۋر لە پەندى جەڭسە, ساۋالداماداعى قازىرگى ءفاۆوريتى كساۆە بەرتران سەكىلدى تاعى ءبىر وڭشىل ۇمىتكەر سايلاۋدىڭ ەكىنشى تۋرىنا ءوتىپ, قازىرگى پرەزيدەنت ەممانۋەل ماكروننىڭ باستى قارسىلاسى اتانۋى مۇمكىن. ماكرون حالىقتىڭ قولداۋىن يەلەنىپ كەتۋى مۇمكىن بەرتراننان قاۋىپتەنۋى كەرەك. ويتكەنى سولشىل جانە تسەنتريستىك سايلاۋشىلار ماكروننىڭ ەكىنشى مەرزىمگە سايلانۋىنا كەز كەلگەن جاعدايدا كەدەرگى جاساعىسى كەلەدى.
سونداي-اق تىم وڭشىل تاقىرىپتاردىڭ قىزۋ تالقىلانۋى ماكرونعا زيان تيگىزۋى مۇمكىن. ول ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جەتىستىكتەرىن, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا اتقارعان شارالارىن جانە ونىڭ ەۋروپالىق كوزقاراسىنا ەكپىن بەرگىسى كەلەدى. بىراق «يسلام» مەن «يمميگراتسيانى» باستى پروبلەما ەتىپ كورسەتەتىن پوپۋليستىك قارسىلاسىنا قارسى ۇگىت جۇرگىزگەندە بۇل وڭايعا سوقپايدى.
زەممۋر سايلاۋعا قاتىسا ما, الدە جوق پا, بەلگىسىز. كەي ساراپشىلار ونىڭ كەم دەگەندە 500 اكىمنەن قاجەتتى ماقۇلداۋدى جيناي الاتىنىنا كۇماندانادى. بىراق ونىڭ كانديداتۋراسىن قولدايتىن فرانتسۋز سايلاۋشىلارىن ەلەمەي تۇرا المايمىز. قوعامنىڭ ەداۋىر بولىگى ساياسي ەليتانىڭ قازىرگى ساياساتىنان كوڭىلى قالعانى انىق.
زەممۋر قانداي شەشىم قابىلداسا دا, ول CNews جانە باسقا دا وڭشىل باق-پەن بىرگە ساياسي پىكىرتالاستاردى وزگەرتىپ, بۇكىل ۇمىتكەردى يمميگراتسيا مەن قىلمىسقا نازار اۋدارۋعا ءماجبۇر ەتتى. ماكرون دا ماروككو, الجير جانە تۋنيس ازاماتتارىنا ۆيزا بەرۋدى قاتاڭداتۋعا شەشىم قابىلدادى. وسىلايشا, ۇمىتكەر بولماسا دا زەممۋر قازىردىڭ وزىندە كەلەسى جىلعى سايلاۋداعى باستى قارسىلاس اتانىپ وتىر.
بەنەديكت بەرنەر,
ساياساتتانۋشى,
گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە Sciences Po ۋنيۆەرسيتەتىندە مەديا جانە دەموكراتيا بويىنشا ءدارىس وقيدى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
