سۋ داۋى شۋعا اينالماي شەشىلە مە؟
قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى سۋ رەسۋرستارىنا قاتىستى ساياساتى اشىق ءارى ناقتى بولعانىمەن, باستاۋىن وزگە مەملەكەتتەردەن الاتىن اعىندى وزەندەرگە كەلگەندە ۇتىلاتىن تۇستار بار. ىرگەلەس 5 ەلمەن تابيعي سۋ كوزدەرىن بىرىگىپ تۇتىنۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعانبىز. وكىنىشكە قاراي, بۇل كەلىسىمنىڭ ءباسى تومەندەي باستاعان سىڭايلى. ويتكەنى ورتاق سۋ قورىن تۇتىنۋ بارىسىندا ەلارالىق قۇجاتتاردا جازىلعان نورمالار ءجيى بۇزىلادى. اسىرەسە, جايىق وزەنىندەگى سۋ مولشەرىنىڭ قالىپتى دەڭگەيىن ساقتاۋعا قاتىستى تالاپتاردى رەسەي تاراپى ءجيى بۇزسا, سىرداريانىڭ سۋىنا قاتىستى تەپە-تەڭدىكتى وزبەكستان جاعى ساقتاۋعا ق ۇلىقتى ەمەس كورىنەدى. سول سياقتى ىلە وزەنىندەگى سۋ كولەمىنىنىڭ كۇرت ازايۋىنا قىتاي ەلى دە جاۋاپتى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن ارادا دا شەكارالىق وزەندەرگە قاتىستى ءجيى جيىن وتەدى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى ءار ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋعا دەگەن ۇمتىلىسىندا جاتىر. ياعني ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى شيكىزات پەن سۋ قورىن دا شەكتەۋسىز پايدالانۋعا اكەلۋدە.
ال ىرگەدەگى تابيعاتتىڭ يەن تەگىن بايلىعى – وزەن سۋىن قاجەتىنشە ىسكە جاراتۋعا ۇمتىلۋعا ءبارىمىز قاقىلىمىز. بىراق, بۇل ۇمتىلىستىڭ سوڭى ەكىنشى ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن ءوڭىردىڭ ەكولوگياسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك ەدى. ەلارالىق كەلىسىمدەردىڭ ءوزى وسى ماقساتقا وراي بەكىتىلمەيتىن بە ەدى؟ جالپى, بۇگىندە تابيعي سۋ كوزدەرىنە قاتىستى تۋىنداعان پروبلەما دۇنيە ءجۇزىن الاڭداتىپ وتىرعانى انىق. الەم قازىر ەكى باعىتتا ەلەڭ-الاڭ كۇي كەزىپ وتىرعان ءتارىزدى. بىرىنشىدەن, ادامزاتتى تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن ەشقاشان تۇسكەن ەمەس, قازىر بۇل تىپتەن ۋشىعىپ, عالامشارداعى ىشۋگە جارامدى سۋ قورىنىڭ ازايىپ كەتكەنى وتكىر ايتىلۋدا. ەكىنشىدەن, وزەن, كول, مۇحيت سۋلارىنىڭ تارتىلۋعا بەت بۇرعانى جايىنداعى اقپارات تا جەلدەي ەسىپ جاتىر. ياعني, عالامشارداعى قۇرعاقشىلىق پەن ىلعالدانۋدىڭ تەپە-تەڭدىگىنە زور قاۋىپ ءتونىپ كەلەدى ەكەن. مۇنىڭ استارىندا ۇلكەن ەكولوگيالىق پروبلەما جاتقانىن دا الەم عالىمدارى اشىق ايتىپ, دابىل قاعۋدا.
وكىنىشكە قاراي, وسى سۋ جاعدايى قازاقستانعا دا شەتىن ماسەلە بولماي وتىر. بۇل جايىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار» اتتى جولداۋىندا ايتىلدى. «بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى الداعى ون جىلدىڭ ىشىندە جاھاندىق دەڭگەيدە سۋ رەسۋرسىنىڭ تاپشىلىعى بولادى دەپ بولجام جاساپ وتىر. 2030 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىنىڭ كولەمى 40 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءبىز جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى سۋدى ۇنەمدەۋگە كوشۋىمىز كەرەك. سۋ تاپشىلىعىن جويۋدىڭ باسقا جولى جوق. بۇل – اسا ماڭىزدى مىندەت. ۇكىمەت سۋ پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە ونى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ جۇمىسىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ناقتى شەشىمدەر ازىرلەۋگە ءتيىس. سۋ نىساندارىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاپ, ونى ۇنەمدى پايدالانۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى 120 كانالدى قايتا جاڭعىرتۋعا كىرىسەمىز. اقمولا, الماتى, باتىس قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا, تۇركىستان وبلىستارىندا جاڭادان 9 سۋ قويماسى سالىنادى. بۇل – اۋقىمدى جوبا. بىراق ءبىزدىڭ قولىمىزدا قاجەتتى رەسۋرستىڭ ءبارى بار...» دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا.
ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى جولداۋ جۇكتەگەن مىندەتتىڭ ورىندالۋىنا قاتىستى ۇكىمەت قولعا العان جۇمىستار اياسىندا شەشىلە مە؟ بالكىم, كورشى ەلدەرمەن اراداعى وزەن سۋىن بىرىگىپ قولدانۋعا قاتىستى كەلىسىمدەردىڭ كەيبىر تۇستارى قايتا قارالىپ, ارناداعى سۋ كولەمىن ازايتپاۋ تۋرالى وڭتايلى شەشىم قابىلدانار. ايتپەسە, سۋ تاپشىلىعى كەسىرىنەن ەگىستىگى قۋراپ, ءونىمى كۇيىپ كەتكەن قا-
زاق شارۋاسىنىڭ جانايقايى جەتىقات اسپانعا جەتىپ بولدى. ءبىر جاعىنان بۇل ەكونوميكالىق ماسەلە ەكەنى انىق. ال ارنالى وزەندەردەگى سۋ مولشەرىنىڭ قالىپتى دەڭگەيدە ساقتالماۋى تاعى ءبىر وتكىر پروبلەمانى ۋشىقتىرا تۇسۋدە. ياعني ءدال قازىر قازاقستاندا سۋ كوزدەرى توڭىرەگىندە پايدا بولعان ەكولوگيا قاۋپى دە جوعارىلاپ كەلەدى...
سۋ دەڭگەيى قانشالىقتى ازايدى؟
ترانسشەكارالىق وزەن سۋىنىڭ كەمىپ كەتۋىنەن زارداپ شەگىپ وتىرعان تابيعي بايلىق كوزىنىڭ كوش باسىندا بالقاش كولى تۇرعانى انىق. جالپى, ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ ءىنجۋ-مارجانىنا اينالعان ايدىن توڭىرەگىندەگى ەكولوگيالىق پروبلەما ءبىزدىڭ ءجيى اينالىپ سوعاتىن تاقىرىبىمىزعا اينالىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا سوڭعى 2 جىل كولەمىندە ونعا جۋىق ماقالا جاريالاپ, ماسەلەنى بيلىك پەن بۇقارا نازارىنا ۇسىنىپ كەلەمىز. گازەت كوتەرگەن تاقىرىپقا وراي پارلامەنت ماجىلىسىندە دەپۋتاتتىق سۇراۋ سالىنىپ, ىلە وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ ازايۋىنا قاتىستى فاكتور ۇكىمەت دەڭگەيىندە قارالدى.
كول سۋىنىڭ كوزگە كورىنبەي ازايىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. مۇنى ەكولوگتەر مەن گيدرولوگ ماماندار عانا ەمەس, سۋ جاعالاي قونعان بايىرعى جۇرت تا جىر قىلىپ ايتادى. مىسالى, الماتى وبلىسىنىڭ ەكى ايماعى – بالقاش جانە قاراتال اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى كەيىنگى جىلدارداعى وزگەرىستى انىق سەزىنىپ وتىر. ەكى اۋداندا دا ەگىن شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە كۇرىش ەگىستىگى جاقسى دامىعان. بالىق اۋلاۋ ءىسى دە قارقىندى جۇرەدى. كولگە قۇياتىن وزەن سۋلارىنىڭ ازايۋى وڭىردەگى ەگىستىك القاپتارىنىڭ كولەمىن قىسقارتۋعا دەيىن اكەلۋدە. ال كول سۋىنىڭ جاعالاۋدان شاقىرىمداپ الىستاۋى بالىق اۋلاۋعا قيىندىق تۋعىزىپ وتىرعان كورىنەدى.
مىسالى, بالقاش اۋدانىنداعى اقدالا ماسسيۆىندە كۇرىش وسىرۋمەن اينالىساتىن ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرى – «تامشىبۇلاق» سەرىكتەستىگى. شارۋالار بيىل نەبارى 1 350 گەكتارعا اقمارجان ەگىپتى. ال سۋ مول جىلدارى كۇرىش القاپتارى 2 200 گەكتارعا دەيىن جەتكەن ەكەن. جىلدان جىلعا سۋ تاپشىلىعى سەزىلىپ, شاۋاشىلىق ەگىستىك كولەمىن ازايتۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. بۇل جەردە ەكى ماسەلە بار. اۋىل تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان سەرىكتەستىكتىڭ تابىسى كەمىپ, جۇمىسشىلاردى قىسقارتۋعا دەيىن بارىپ وتىرعانى ءبىر ماسەلە بولسا, بوس قالعان كۇرىش اتىزدارى سورلانىپ, كادىمگى تۇزدى القاپقا اينالىپ بارادى.
– بۇرىن قولدانىستا بولعان القاپتاردى جىلدا سۋارىپ, تۇزىن شايىپ تۇرماسا تۇزدىڭ كوتەرىلىپ كەتۋ قاۋپى بار دەپ ويلايمىز. تۋرا ارالداعى جاعداي قايتالانىپ وتىر. ويتكەنى بىرنەشە جىل قارالماي قالعان جەرگە سور جينالىپ, تۇزدانىپ قالادى. سول ءۇشىن ءبىز القاپتى سۋمەن شايىپ, باسقا داقىل ەگۋگە كوشىپ جاتىرمىز. ونىمدىلىك از, ارينە, بىراق, بوس تاستاپ قويساق, مۇلدەم ەشتەڭەگە جارامايتىن جەرگە اينالادى. ناۋقان كەزىندە ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتاعى جۇمىسشى سانى ءجۇز ادامعا دەيىن جەتەدى. ماڭايداعى تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى وسى كۇرىشپەن جان باعىپ وتىر. ايىنا 400-500 مىڭ تەڭگە جالاقى الاتىندار بار. جالپى, اۋداندا ءبىز سياقتى 40 شارۋاشىلىق كۇرىش ەگۋمەن اينالىسادى. ءونىمدى تازارتىپ, اقتايتىن بىرنەشە زاۋىت تا بار. جىلىنا 30 مىڭ توننا اقمارجان وندىرەمىز. باسقا داقىلعا اۋىسۋدان گورى جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ تيىمدىرەك بولار ەدى. ۇكىمەت وسى ماسەلەگە نازار اۋدارسا, – دەيدى بالقاشتىق شارۋا مۇستافا قاليەۆ.
شارۋا ءسوزىنىڭ جانى بار. جەر قىرتىسىنىڭ سورلانىپ, تۇزعا اينالۋى ەكولوگيالىق قاۋىپكە اينالىپ وتىرعانىن ماماندار دا جوققا شىعارمايدى. بولجام بويىنشا اۋماقتاعى تۇزدى توزاڭ مەن كومىرقىشقىل گازىنىڭ كوپ مولشەردە جينالۋى الاتاۋداعى ماڭگىلىك مۇزدىقتاردىڭ جاپپاي جىبۋىنە اكەلىپ سوعادى. قازىردىڭ وزىندە ىلە الاتاۋىنداعى مۇزدار ەرىپ, تاۋداعى سۋ قويمالارىنا جينالىپ جاتىر-مىس. ارينە, بۇل ماسەلە تىڭعىلىقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
بيىل بالقاشقا قۇياتىن ىلە وزەنىندەگى سۋ كولەمىنىڭ دەڭگەيى قالىپتى جاعدايدا بولعانى جايىندا اقپارات بار. ياعني كولگە قۇيىلاتىن سۋ كولەمى ايتارلىقتاي ازايماعان. ءبىر قىزىعى, بۇل فاكتورعا قىتايدان اعىپ كەلەتىن وزەننىڭ باستاۋىنداعى سۋ قورىنىڭ تۇك قاتىسى جوق ەكەن. ىلە سۋىنىڭ كوبەيۋىنە الاتاۋ مۇزدىقتارىنان بولىنگەن ىلعال تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعان كورىنەدى.
– بالقاشتاعى سۋ دەڭگەيى نەگىزىنەن ىلە وزەنى ارقىلى كەلەتىن سۋعا تاۋەلدى. ناقتى ايتقاندا, جىل سايىن ىلە ارقىلى قانشا كولەمدە سۋ قوسىلادى, بالقاشتىڭ اۋماعى دا سونشالىقتى تولىعىپ تۇرادى. دەمەك كول كولەمىنىڭ سوڭعى جىلدارى كۇرت قىسقارۋىنىڭ سەبەبىن ىلە وزەنىنىڭ باستاۋىنان بولىنەتىن سۋدىڭ كەمۋىنەن ىزدەۋ كەرەك. ازىرگە سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن مۇزدىقتاردان ەرىگەن سۋ كولەمى الىپ تۇر. الاتاۋداعى مۇزدىقتار ماڭگىلىك ەمەس, جىلدار وتە ەرىپ تاۋسىلادى, – دەيدى «تابيعات» ەكولوگيالىق وداعىنىڭ باسشىسى مەلس ەلەۋسىزوۆ.
وكىنىشكە قاراي بالقاش كولىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋپىن انىقتاپ, ۇكىمەت نازارىنا ۇسىنىپ وتىرعان مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىندا بىرىزدىلىك جوق. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى 14 جىل كولەمىندە كولگە قاتىستى كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەگەن كورىنەدى. ياعني كول سۋىنىڭ جىل سايىن قانشالىقتى ازايعانىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. ال اشىق دەرەك كوزدەرىنە جۇگىنسەك, بالقاش كولىنىڭ سۋ كولەمى تەڭىز دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا 342,8 مەترگە دەيىن تومەندەگەن. بۇل – 2012 جىلعى دەرەك. جالپى, سوڭعى 2 مىڭ جىل بويى تەڭىز دەڭگەيىنەن 346 مەتردەي جوعارى قالپىنان اينىماعان كولدىڭ تەرەڭدىگى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاپ تومەندەۋگە بەت الىپتى. قازىر سۋدىڭ دەڭگەيى بۇرىنعى ەرنەۋىنەن 3-4 مەترگە دەيىن قۇلديلاعانى ايتىلادى. بىراق ەلىمىزدەگى جاعراپيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ جونىندەگى عىلىمي ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سايات الىمقۇلوۆ بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيدى. ماماننىڭ ايتۋىنشا, بالقاش كولىنىڭ سۋ دەڭگەيى قالىپتى مولشەردە تۇرعان كورىنەدى.
– بالقاشتىڭ كولەمى 2000 جىلدان بەرى ءبىر دەڭگەيدە تۇر. جالپى, كول سۋىن ەسەپتەۋدە بالتىق تەڭىز جۇيەسى بيىكتىگىن نازارعا الامىز, سالىستىرمالى تۇردە قاراعاندا قازىر كولدى قالىپتى دەڭگەيدە دەۋگە بولادى. سۋدىڭ ازايۋى 1987 جىلى بايقالعان, ول كەزدە دەڭگەي 16 مىڭ شارشى شاقىرىمعا دەيىن تومەن تۇسكەن ەكەن. قازىر 18 مىڭ شارشى شاقىرىمعا دەيىن ازايعان كۇننىڭ وزىندە قاۋىپتى شەككە جەتتى دەپ ايتۋعا بولمايدى, – دەيدى ول.
الايدا گەوگراف ناتاليا يۆكينانىڭ كول سۋىنىڭ دەڭگەيىن انىقتاۋعا قاتىستى ءوز ءۋاجى بار. مامان 1941 جىل مەن 2020 جىل ارالىعىندا بالقاش كولىنىڭ سۋ كولەمى جونىنەن بىرنەشە رەت وزگەرىسكە تۇسكەنىن, سۋ تارتىلىپ, قالپىنا كەلگەن سايىن ونداعان مەتر اۋماقتىڭ قۇرعاق اۋماققا اينالىپ وتىرعانىن ايتادى.
– قازىرگى دەرەك بويىنشا كول سۋىنىڭ دەڭگەيى 342,5 مەتر شاماسىندا. بۇل عىلىمي كوزقاراس تۇرعىسىنان قالىپتى بولعانىمەن, تابيعي ءۇردىس ءوز قاجەتىنە قاراي سۇرانىستى ارتتىرۋى مۇمكىن. ياعني اۋماقتاعى فلورا مەن فاۋنا ءبارىبىر وزگەرىسكە تۇسەدى. وسىمدىكتەردىڭ بەيىمدەلۋ كەزەڭىندە كوپتەگەن ءتۇرى جويىلىپ كەتەدى. بۇل وسى ماڭداعى اڭ-قۇستاردىڭ تۇرىنە دە قاتىستى. بۇعان شارۋاشىلىق فاكتورىن قوسىڭىز. قازىر ەگىستىكتەر بوس قالىپ جاتىر. سۋ جەتىسپەيدى دەيدى. راس, بۇرىنعىداي مول سۋ ەندى جوق. جاڭا تەحنولوگيا قولدانىپ, ەگىستىكتەن ءونىم الۋدى جالعاستىرۋ كەرەك. قاراۋسىز قالعان جەرگە قۋراي ءوسىپ, تۇز جينالادى. قازىر بالقاش جاعاسىنداعى باتپاقتىڭ قۇرعاۋىنان بولىنگەن توزاڭ الاتاۋعا جەتىپ, ءسىڭىپ جاتىر. بۇعان ارالدان ۇشقان تۇزدى توزاڭدى قوسساڭىز, تۇبىندە الماتى ماڭىندا قار مەن مۇز قالمايتىن بولادى. بۇل ءبارىمىزدى ويلاندىرۋى ءتيىس, – دەيدى ول.
الماتى وبلىسى
