ەكولوگيا • 25 قازان، 2021

بالقاشتان تۇز كوتەرىلۋ قاۋپى بار

115 رەت كورسەتىلدى

جىل وتكەن سايىن ەلىمىزدە تابيعي سۋ كوزدەرىنىڭ ماسەلەسى ۋشىعىپ كەلە جات­قانداي. ماسەلەن، ترانسشەكارالىق وزەندەردەگى سۋ كولەمىنىڭ كۇرت ازايۋى بيىل ەرەكشە بايقالدى. وعان سىردارياداعى سۋ اعىنىنىڭ ايتارلىقتاي باسەڭدەگەنى، جايىقتىڭ جىلعاعا اينالۋعا شاق قالعانى، ەرتىس پەن ىلە وزەندەرىندەگى سۋ مولشەرىنىڭ دە ءتيىستى دەڭگەيگە جەتپەي وتىرعانى دالەل بولسا كەرەك.

سۋ داۋى شۋعا اينالماي شەشىلە مە؟

قازاقستاننىڭ ىشكى جا­نە سىرتقى سۋ رەسۋرستارىنا قا­تىس­تى ساياساتى اشىق ءارى ناق­تى بول­عانىمەن، باستاۋىن وزگە مەملەكەتتەردەن الاتىن اعىندى وزەن­دەرگە كەلگەندە ۇتىلاتىن تۇستار بار. ىرگەلەس 5 ەلمەن تابيعي سۋ كوزدەرىن بىرىگىپ تۇتى­نۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قوي­عان­بىز. وكى­نىشكە قاراي، بۇل كەلى­سىمنىڭ ءباسى تومەندەي باستاعان سى­ڭاي­لى. ويتكەنى ورتاق سۋ قورىن تۇ­تى­نۋ بارىسىندا ەلارالىق قۇ­جات­­تاردا جازىلعان نورمالار ءجيى بۇزىلادى. اسىرەسە، جا­يىق وزەنىندەگى سۋ مولشەرىنىڭ قا­لىپ­تى دەڭگەيىن ساقتاۋعا قاتىستى تالاپ­تاردى رەسەي تاراپى ءجيى بۇزسا، سىرداريانىڭ سۋىنا قاتىستى تەپە-تەڭدىكتى وزبەكستان جاعى ساقتاۋعا ق ۇلىقتى ەمەس كورىنەدى. سول سياقتى ىلە وزەنىندەگى سۋ كولەمىنىنىڭ كۇرت ازايۋىنا قى­تاي ەلى دە جاۋاپتى. قىرعىز رەس­پۋب­­ليكاسىمەن ارادا دا شەكا­را­لىق وزەندەرگە قاتىستى ءجيى جيىن وتەدى. ماسەلەنىڭ ءمانى­سى ءار ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋعا دەگەن ۇمتىلىسىندا جاتىر. ياعني ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ دامۋى شيكىزات پەن سۋ قورىن دا شەكتەۋسىز پايدالانۋعا اكەلۋدە.

ال ىرگەدەگى تابيعاتتىڭ يەن تەگىن بايلىعى – وزەن سۋىن قاجەتىنشە ىسكە جاراتۋعا ۇمتىلۋعا ءبارىمىز قاقىلىمىز. بىراق، بۇل ۇمتىلىستىڭ سوڭى ەكىنشى ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن ءوڭىردىڭ ەكولوگياسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك ەدى. ەلارالىق كەلىسىمدەردىڭ ءوزى وسى ماقساتقا وراي بەكىتىلمەيتىن بە ەدى؟ جالپى، بۇگىندە تابيعي سۋ كوزدەرىنە قاتىستى تۋىنداعان پروبلەما دۇنيە ءجۇ­زىن الاڭداتىپ وتىرعانى انىق. الەم قازىر ەكى باعىتتا ەلەڭ-الاڭ كۇي كەزىپ وتىرعان ءتارىزدى. بىرىنشىدەن، ادامزاتتى تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن ەشقاشان تۇسكەن ەمەس، قازىر بۇل تىپتەن ۋشىعىپ، عالامشارداعى ىشۋگە جارامدى سۋ قورىنىڭ ازايىپ كەتكەنى وتكىر ايتىلۋدا. ەكىنشىدەن، وزەن، كول، مۇحيت سۋلارىنىڭ تارتىلۋعا بەت بۇرعانى جايىنداعى اقپارات تا جەلدەي ەسىپ جاتىر. ياعني، عالامشارداعى قۇرعاقشىلىق پەن ىلعالدانۋدىڭ تەپە-تەڭدىگىنە زور قاۋىپ ءتونىپ كەلەدى ەكەن. مۇنىڭ استارىندا ۇلكەن ەكولوگيالىق پروبلەما جاتقانىن دا الەم عالىمدارى اشىق ايتىپ، دابىل قاعۋدا.

وكىنىشكە قاراي، وسى سۋ جاعدايى قازاق­ستانعا دا شەتىن ماسەلە بولماي وتىر. بۇل جايىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار» اتتى جولداۋىندا ايتىلدى. «بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى الداعى ون جىلدىڭ ىشىندە جاھاندىق دەڭگەيدە سۋ رە­سۋرسىنىڭ تاپشىلىعى بولادى دەپ بولجام جاساپ وتىر. 2030 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىنىڭ كولەمى 40 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءبىز جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى سۋدى ۇنەمدەۋگە كوشۋىمىز كەرەك. سۋ تاپ­شىلىعىن جويۋدىڭ باسقا جولى جوق. بۇل – اسا ماڭىزدى مىندەت. ۇكىمەت سۋ پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە ونى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ جۇمىسىن ىنتالاندى­رۋ ءۇشىن ناقتى شەشىمدەر ازىرلەۋگە ءتيىس. سۋ نىساندارىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاپ، ونى ۇنەمدى پايدالانۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى 120 كانالدى قايتا جاڭعىرتۋعا كىرىسەمىز. اقمولا، الماتى، باتىس قازاقستان، جام­بىل، قىزىلوردا، تۇركىستان وبلىستارىندا جاڭادان 9 سۋ قويماسى سالىنادى. بۇل – اۋقىمدى جوبا. بىراق ءبىزدىڭ قولىمىزدا قاجەتتى رەسۋرستىڭ ءبارى بار...» دەگەن بو­لاتىن پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا.

ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى جولداۋ جۇكتەگەن مىن­­دەتتىڭ ورىندالۋىنا قاتىستى ۇكىمەت قول­عا العان جۇمىستار اياسىندا شەشىلە مە؟ بال­كىم، كورشى ەلدەرمەن اراداعى وزەن سۋىن بىرىگىپ قولدانۋعا قاتىستى كەلىسىمدەردىڭ كەيبىر تۇستارى قايتا قارالىپ، ارناداعى سۋ كولەمىن ازايتپاۋ تۋرالى وڭتايلى شەشىم قابىلدانار. ايتپەسە، سۋ تاپشىلىعى كەسى­رىنەن ەگىستىگى قۋراپ، ءونىمى كۇيىپ كەتكەن قا-­­­­
زاق شارۋاسىنىڭ جانايقايى جەتىقات اس­پان­­عا جەتىپ بولدى. ءبىر جاعىنان بۇل ەكو­نو­­­ميكالىق ماسەلە ەكەنى انىق. ال ارنالى وزەن­­دەردەگى سۋ مولشەرىنىڭ قالىپتى دەڭ­گەي­­دە ساقتالماۋى تاعى ءبىر وتكىر پروبلە­ما­نى ۋشىقتىرا تۇسۋدە. ياعني ءدال قازىر قازاق­­ستاندا سۋ كوزدەرى توڭىرەگىندە پايدا بول­­عان ەكولوگيا قاۋپى دە جوعارىلاپ كەلەدى...

سۋ دەڭگەيى قانشالىقتى ازايدى؟

ترانسشەكارالىق وزەن سۋىنىڭ كەمىپ كەتۋىنەن زارداپ شەگىپ وتىرعان تابيعي بايلىق كوزىنىڭ كوش باسىندا بالقاش كولى تۇرعانى انىق. جالپى، ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس، الەمنىڭ ءىنجۋ-مارجانىنا اينالعان ايدىن توڭىرەگىندەگى ەكولوگيالىق پروبلەما ءبىزدىڭ ءجيى اينالىپ سوعاتىن تاقىرىبىمىزعا اينالىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا سوڭعى 2 جىل كولەمىندە ونعا جۋىق ماقالا جاريا­لاپ، ماسەلەنى بيلىك پەن بۇقارا نازارىنا ۇسى­نىپ كەلەمىز. گازەت كوتەرگەن تاقى­رىپ­قا وراي پارلامەنت ماجىلىسىندە دەپۋتات­تىق سۇراۋ سالىنىپ، ىلە وزەنىندەگى سۋ دەڭ­گەيىنىڭ ازايۋىنا قاتىستى فاكتور ۇكىمەت دەڭگەيىندە قارالدى.

كول سۋىنىڭ كوزگە كورىنبەي ازايىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. مۇنى ەكو­­­لوگ­تەر مەن گيدرولوگ ماماندار عانا ەمەس، سۋ جا­­­عالاي قونعان بايىرعى جۇرت تا جىر قى­­لىپ ايتادى. مىسالى، الماتى وبلى­­سىنىڭ ەكى ايماعى – بالقاش جانە قا­را­تال اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى كەيىنگى جىل­دارداعى وزگەرىستى انىق سەزىنىپ وتىر. ەكى اۋدان­دا دا ەگىن شارۋاشىلىعى، ونىڭ ىشىن­دە كۇرىش ەگىستىگى جاقسى دامىعان. با­لىق اۋلاۋ ءىسى دە قارقىندى جۇرەدى. كولگە قۇيا­تىن وزەن سۋلارىنىڭ ازايۋى وڭىردەگى ەگىستىك ال­قاپ­تارىنىڭ كولەمىن قىسقارتۋعا دەيىن اكەلۋدە. ال كول سۋىنىڭ جاعالاۋدان شاقى­رىمداپ الىستاۋى بالىق اۋلاۋعا قيىن­دىق تۋعىزىپ وتىرعان كورىنەدى.

مىسالى، بالقاش اۋدانىنداعى اق­دالا ماسسيۆىندە كۇرىش وسىرۋمەن اينالى­ساتىن ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرى – «تامشىبۇلاق» سەرىكتەستىگى. شارۋالار بيىل نەبارى 1 350 گەكتارعا اقمارجان ەگىپتى. ال سۋ مول جىل­دارى كۇرىش القاپتارى 2 200 گەكتارعا دەيىن جەتكەن ەكەن. جىلدان جىلعا سۋ تاپشىلىعى سەزىلىپ، شاۋاشىلىق ەگىستىك كولەمىن ازايتۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. بۇل جەردە ەكى ماسەلە بار. اۋىل تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىر­عان سەرىكتەستىكتىڭ تابىسى كەمىپ، جۇمىس­شىلاردى قىسقارتۋعا دەيىن بارىپ وتىر­عانى ءبىر ماسەلە بولسا، بوس قالعان كۇرىش اتىزدارى سورلانىپ، كادىمگى تۇزدى القاپقا اينالىپ بارادى.

– بۇرىن قولدانىستا بولعان القاپ­تار­دى جىلدا سۋارىپ، تۇزىن شايىپ تۇر­ماسا تۇزدىڭ كوتەرىلىپ كەتۋ قاۋپى بار دەپ ويلايمىز. تۋرا ارالداعى جاعداي قاي­تالانىپ وتىر. ويتكەنى بىرنەشە جىل قارال­ماي قالعان جەرگە سور جينالىپ، تۇز­دانىپ قالادى. سول ءۇشىن ءبىز القاپتى سۋ­مەن شايىپ، باسقا داقىل ەگۋگە كوشىپ جاتىرمىز. ونىمدىلىك از، ارينە، بىراق، بوس تاستاپ قويساق، مۇلدەم ەشتەڭەگە جارامايتىن جەرگە اينالادى. ناۋقان كەزىندە ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتاعى جۇمىسشى سانى ءجۇز ادامعا دەيىن جەتەدى. ماڭايداعى تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى وسى كۇرىشپەن جان باعىپ وتىر. ايىنا 400-500 مىڭ تەڭگە جالاقى الاتىندار بار. جالپى، اۋداندا ءبىز سياقتى 40 شارۋاشىلىق كۇرىش ەگۋمەن اينالىسادى. ءونىمدى تازارتىپ، اقتايتىن بىرنەشە زاۋىت تا بار. جىلىنا 30 مىڭ توننا اقمارجان وندىرەمىز. باسقا داقىلعا اۋىسۋدان گورى جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ تيىمدىرەك بولار ەدى. ۇكىمەت وسى ماسەلەگە نازار اۋدارسا، – دەيدى بالقاشتىق شارۋا مۇستافا قاليەۆ.

شارۋا ءسوزىنىڭ جانى بار. جەر قىر­تى­سىنىڭ سورلانىپ، تۇزعا اينالۋى ەكو­لوگيالىق قاۋىپكە اينالىپ وتىرعانىن ماماندار دا جوققا شىعارمايدى. بولجام بويىنشا اۋماقتاعى تۇزدى توزاڭ مەن كومىرقىشقىل گازىنىڭ كوپ مولشەردە جينالۋى الاتاۋداعى ماڭگىلىك مۇزدىقتار­دىڭ جاپپاي جىبۋىنە اكەلىپ سوعادى. قازىر­دىڭ وزىندە ىلە الاتاۋىنداعى مۇزدار ەرىپ، تاۋ­داعى سۋ قويمالارىنا جينالىپ جاتىر-مىس. ارينە، بۇل ماسەلە تىڭعىلىقتى زەرت­تەۋدى قاجەت ەتەدى.

بيىل بالقاشقا قۇياتىن ىلە وزەنىندەگى سۋ كولەمىنىڭ دەڭگەيى قالىپتى جاعدايدا بولعانى جايىندا اقپارات بار. ياعني كولگە قۇيىلاتىن سۋ كولەمى ايتارلىقتاي ازايماعان. ءبىر قىزىعى، بۇل فاكتورعا قىتايدان اعىپ كەلەتىن وزەننىڭ باستا­ۋ­ىنداعى سۋ قورىنىڭ تۇك قاتىسى جوق ەكەن. ىلە سۋىنىڭ كوبەيۋىنە الاتاۋ مۇزدىق­تارىنان بولىنگەن ىلعال تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعان كورىنەدى.

– بالقاشتاعى سۋ دەڭگەيى نەگىزىنەن ىلە وزەنى ارقىلى كەلەتىن سۋعا تاۋەلدى. ناقتى ايتقاندا، جىل سايىن ىلە ارقىلى قانشا كولەمدە سۋ قوسىلادى، بالقاشتىڭ اۋماعى دا سونشالىقتى تولىعىپ تۇرادى. دەمەك كول كولەمىنىڭ سوڭعى جىلدارى كۇرت قىسقارۋىنىڭ سەبەبىن ىلە وزەنىنىڭ باستاۋىنان بولىنەتىن سۋدىڭ كەمۋىنەن ىزدەۋ كەرەك. ازىرگە سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن مۇزدىقتاردان ەرىگەن سۋ كولەمى الىپ تۇر. الاتاۋداعى مۇزدىقتار ماڭگىلىك ەمەس، جىلدار وتە ەرىپ تاۋسىلادى، – دەيدى «تابيعات» ەكولوگيالىق وداعىنىڭ باس­شىسى مەلس ەلەۋسىزوۆ.

وكىنىشكە قاراي بالقاش كولىنىڭ ەكو­لوگيالىق قاۋپىن انىقتاپ، ۇكىمەت نازا­رى­نا ۇسىنىپ وتىرعان مەكەمەلەردىڭ جۇمى­سىن­دا بىرىزدىلىك جوق. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى 14 جىل كولەمىندە كولگە قاتىستى كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمە­گەن كورىنەدى. ياعني كول سۋىنىڭ جىل سا­يىن قانشالىقتى ازايعانىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. ال اشىق دەرەك كوزدەرىنە جۇگىنسەك، بالقاش كولىنىڭ سۋ كولەمى تەڭىز دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا 342،8 مەتر­گە دەيىن تومەندەگەن. بۇل – 2012 جىلعى دەرەك. جالپى، سوڭعى 2 مىڭ جىل بويى تەڭىز دەڭگەيىنەن 346 مەتردەي جوعارى قالپىنان اينىماعان كولدىڭ تەرەڭدىگى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاپ تومەندەۋگە بەت الىپتى. قازىر سۋدىڭ دەڭ­­گەيى بۇرىنعى ەرنەۋىنەن 3-4 مەتر­گە دەيىن قۇل­ديلاعانى ايتىلادى. بىراق ەلى­مىز­دەگى جاعراپيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ماسە­­لەلەرىن زەرتتەۋ جونىندەگى عىلىمي ينس­­­تيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سايات الىمقۇلوۆ بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيدى. ما­مان­نىڭ ايتۋىنشا، بالقاش كولىنىڭ سۋ دەڭگەيى قالىپتى مولشەردە تۇرعان كورىنەدى.

– بالقاشتىڭ كولەمى 2000 جىلدان بەرى ءبىر دەڭگەيدە تۇر. جالپى، كول سۋىن ەسەپ­تەۋدە بالتىق تەڭىز جۇيەسى بيىكتىگىن نازار­عا الامىز، سالىستىرمالى تۇردە قارا­عاندا قازىر كولدى قالىپتى دەڭگەيدە دەۋ­گە بولادى. سۋدىڭ ازايۋى 1987 جىلى باي­قال­عان، ول كەزدە دەڭگەي 16 مىڭ شارشى شا­قى­رىمعا دەيىن تومەن تۇسكەن ەكەن. قازىر 18 مىڭ شارشى شاقىرىمعا دەيىن ازايعان كۇننىڭ وزىندە قاۋىپتى شەككە جەتتى دەپ ايتۋعا بولمايدى، – دەيدى ول.

الايدا گەوگراف ناتاليا يۆكينانىڭ كول سۋىنىڭ دەڭگەيىن انىقتاۋعا قاتىستى ءوز ءۋاجى بار. مامان 1941 جىل مەن 2020 جىل ارالىعىندا بالقاش كولىنىڭ سۋ كولەمى جونىنەن بىرنەشە رەت وزگەرىسكە تۇسكەنىن، سۋ تارتىلىپ، قالپىنا كەلگەن سايىن ونداعان مەتر اۋماقتىڭ قۇرعاق اۋماققا اينالىپ وتىرعانىن ايتادى.

– قازىرگى دەرەك بويىنشا كول سۋىنىڭ دەڭگەيى 342،5 مەتر شاماسىندا. بۇل عىلىمي كوزقاراس تۇرعىسىنان قالىپتى بول­عانىمەن، تابيعي ءۇردىس ءوز قاجەتىنە قاراي سۇ­رانىستى ارتتىرۋى مۇمكىن. ياعني اۋماقتاعى فلورا مەن فاۋنا ءبارىبىر وزگەرىسكە تۇسەدى. وسىمدىكتەردىڭ بەيىمدەلۋ كەزەڭىندە كوپتەگەن ءتۇرى جويىلىپ كەتەدى. بۇل وسى ماڭداعى اڭ-قۇستاردىڭ تۇرىنە دە قاتىستى. بۇعان شارۋاشىلىق فاكتورىن قوسىڭىز. قازىر ەگىستىكتەر بوس قالىپ جاتىر. سۋ جەتىسپەيدى دەيدى. راس، بۇرىنعىداي مول سۋ ەندى جوق. جاڭا تەحنولوگيا قولدانىپ، ەگىستىكتەن ءونىم الۋدى جالعاستىرۋ كەرەك. قاراۋسىز قالعان جەرگە قۋراي ءوسىپ، تۇز جينالادى. قازىر بالقاش جاعاسىنداعى باتپاقتىڭ قۇرعاۋىنان بولىنگەن توزاڭ الاتاۋعا جەتىپ، ءسىڭىپ جاتىر. بۇعان ارالدان ۇشقان تۇزدى توزاڭدى قوسساڭىز، تۇبىندە الماتى ماڭىندا قار مەن مۇز قالمايتىن بولادى. بۇل ءبارىمىزدى ويلاندىرۋى ءتيىس، – دەيدى ول.

 

الماتى وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار