تەحنولوگيا • 22 قازان، 2021

حاكەردىڭ كوزدەگەنى – ونەركاسىپ

74 رەت كورسەتىلدى

«كاسپەرسكي زەرتحاناسى­نىڭ» دەرەگىنە سۇيەنسەك، بيىل قازاقستان مەن رەسەي­دەگى ءىرى كومپانيالار كيبەر­شا­بۋىلدىڭ سالدارىنان ورتا ەسەپپەن 700-900 مىڭ دول­لار كولەمىندە قاراجات جوعالت­قان. ال DarkNet نەمەسە «جاسىرىن جەلىدەگى» قازاقستان ازاماتتارىنا قاتىستى جەكە مالىمەتتەر شامامەن 20-700 دوللار كولەمىندە باعالانادى.

DarkNet-تە تالاي قازاقستاندىقتىڭ دەرەگى ءجۇر

دامىعان زاماندا تىڭ تەحنولو­گيا­لار كوپتەگەن جۇمىستى جەڭىلدە­تىپ، تۇرمىس-تىرشىلىكتە قولعابىس ەتىپ جات­قانى قۋانتادى، ارينە. الايدا تسيفرلى پروتسەستەر قارقىن العان سا­يىن ادامدار قورعانسىزدىڭ كۇنىن كەشۋگە ءماجبۇر ەكەنى دە جاسىرىن ەمەس. تەلەفون الاياقتارى، بانك كارتالارىنان اقشانىڭ جىمقىرىلۋى، دەربەس دەرەكتەردىڭ جەلىگە تارالۋى – بۇل تسيفرلاندىرۋدىڭ كولەڭكەلى جاعى. دەسەك تە قاسكويلەردىڭ قاقپانىنا تۇسەمىز ەكەن دەپ يننوۆاتسيالىق يگى­لىكتەردەن باس تارتا المايتىنى­مىز انىق. قالاساق تا، قالاماساق تا جاڭا تەحنولوگيالار ومىرىمىزگە مىقتاپ ەنىپ وتىر. سوندا قايتپەك كەرەك؟

«كاسپەرسكي زەرتحاناسىنىڭ» كيبەرقاۋىپسىزدىك جونىندەگى ساراپشىسى دميتري گالوۆتىڭ ايتۋىن­شا، ادامدار كاسىبي جانە جەكە ماسە­لەلەرىنە بايلانىستى وزدەرىنىڭ دەر­­بەس دەرەكتەرىن ءتۇرلى ۇيىمدارعا بەرىپ جا­تاتىندىقتان، كوپ جاعدايدا ولار­دىڭ جەلىگە تارالىپ كەتپەۋىنە اسەر ەتە المايدى. سول سەبەپتى جەكە مالىمەتتەرمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جا­ۋاپ­كەرشىلىگىن كۇشەيتۋ قاجەت دەپ سا­نايدى مامان.

«جۇمىس بابىمەن نەمەسە جەكە ماسەلەلەرىمىز بويىنشا وزىمىزگە قا­تىستى مالىمەتتەردى ءتۇرلى ۇيىمدار­عا بەرۋگە تۋرا كەلەدى. مىنە، وسى رەتتە اتال­عان ۇيىمدار تسيفرلى فورماتتا­عى قۇجاتتارمەن وتە مۇقيات جۇمىس ىستەپ، ولاردى ساقتاي ءبىلۋى ءتيىس. بىراق ومىردە ءتۇرلى جاعداي ورىن الادى. سوندىقتان قاسكويلەردىڭ كولەڭكەلى ارەكەتىنە جول بەرمەۋگە تىرىسۋ كەرەك. اتاپ ايتساق، دەربەس دەرەكتەردى اشىق كۇيدە بەرمەگەن ءجون. سون­داي-اق ولاردى كوپشىلىك كورەتىندەي اشىق تۇردە ساقتاماعان دۇرىس. دەسە دە تەرىس سالدارعا ۇنەمى دايىن بولۋى قاجەت. نەگە دەسەڭىز، ەڭ كۇشتى قورعانىس – ءسىزدىڭ دەرەكتەرىڭىزدىڭ 100 رەت تارالىپ كەتۋىنە دايىن بولۋ.

ەگەر دە بەلگىسىز تۇلعالار قوڭى­راۋ شالىپ، جەكە مالىمەتتەردى سىزگە قارسى قولدانۋعا تىرىسسا، اۋەلى سال­­قىنقاندىلىق تانىتىڭىز. ياعني مۇن­داي جاعدايدىڭ وزىنە سالماقتى قاراۋ قاجەت. بۇل ورايدا وسىنداي ساتتەردەن شىعۋعا كومەكتەسەتىن قۇ­­رال­دار جوق ەمەس. بىرىنشىدەن، تىر­كەۋ مالىمەتتەرىنە قاتىستى ايتار بولساق، جەكە مالىمەتتەردىڭ تارالۋىنىڭ راس-وتىرىگىن تەكسەرەتىن ارنايى سايتتار بار. ەگەر دە اقپارات راستالسا، وندا سىزگە لوگين مەن قۇپيا ءسوزدى اۋىستىرۋ جونىندە كەڭەس بەرىلەدى. سول سەكىلدى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ار­نالعان قاۋىپسىز ورناتۋ جۇيەلەرى دە قاراستىرىلعان»، دەدى د.گالوۆ.

مامانداردىڭ پىكىرىنە سەنسەك، بۇگىندە حاكەرلەر ءۇشىن قولدانۋ­شى­لارعا قاتىستى كەز كەلگەن اقپارات ماڭىزدى. بۇل ورايدا مالىمەتتەردىڭ كولەمدىلىگى ءبىراز ماسەلەنى شەشەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. البەتتە، «تسيفرلى» بۇزاقىلار تەك ادامنىڭ ەسىمىمەن شەك­تەلىپ قالمايدى. مۇنىمەن بىرگە تىركەۋ مەكەنجايى، تەلەفون ءنومىرى، جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىككە قاتىستى دەرەكتەر انىقتال­سا، بەلگىلى ءبىر تاۋەكەلدەر تۋىنداۋى مۇمكىن.

ايتالىق، تولقۇجات نەمەسە سەلفي سكانەرى بار مالىمەتتەر پاكەتى شا­مامەن 4 دوللاردان باستالادى. بۇ­عان قوسا Netflix، Amazon سىندى ستري­مينگتىك پلافتورمالاردىڭ ونى­مىنە زاڭسىز قول جەتكىزۋگە مۇم­كىن­دىك بەرەتىن دەرەكتەر دە ساتىلادى. ولاردىڭ قۇنى – 50 تسەنت پەن 8 دول­لاردىڭ ارالىعىندا. بانك كار­تالا­رىنىڭ مالىمەتتەرى 6-20 دوللار ارالىعىندا ساۋدالانسا، ينتەرنەت-بانكينگتىڭ تىركەۋ دەرەكتەرىنىڭ باعا­سى شوتتا قالعان سوماعا بايلانىستى دەپ ناقتىلادى كيبەرقاۋىپسىزدىك ساراپشىلارى. شەت مەملەكەتتەردە ينتەرنەتتەن ءتىپتى مەديتسينالىق كارتاعا بايلانىس­تى مالىمەتتەردى دە ساتىپ الۋعا بولادى.

 

ونەركاسىپكە باعىتتالعان شابۋىل كوبەيدى

«كاسپەرسكي زەرتحاناسىنىڭ» ماماندارى قازاقستاننىڭ ونەركاسىپ سەكتورىندا كەم دەگەندە 90 اقىلدى وندىرىستىك قۇرىلعىنىڭ كەمشىلىگىن تاپقان. ولاردىڭ دەنى ەلوردا (10-عا جۋىق كاسىپورىن) مەن الماتىدا (50-دەن اسا كاسىپورىن) ورنالاسقان الەۋمەتتىك تۇرعىدا ماڭىزدى ءوندى­رىس ورىندارى. وسى ماسەلەنى قولعا الماسا، مۇنى كيبەرقىلمىسكەرلەر ۇتىمدى پايدالانىپ كەتۋى مۇمكىن.

«ونەركاسىپ – شيفرلاۋشى­لار­­دىڭ ارەكەتىنەن ەڭ كوپ زارداپ شە­گەتىن سالا سانالادى. نەگە دەسە­ڭىز، ولاردىڭ قاۋىپسىزدىك جۇيەسى ەسكىر­گەن جانە زامان تالابىنا ساي ەمەس. ءوندىرىس تۇراقتاپ قالسا، بيزنەس شى­عىنعا باتاتىنى بەلگىلى. سون­دىق­تان دا كاسىپورىندارعا كيبەر­قىل­مىسكەرلەرگە اقشانى تو­لەپ، جۇ­­مىسقا تەز ورالعان وڭاي. ءتىپ­تى قازاق­ستانداعى ونەركاسىپتىك قاۋىپ­تەردى جىلدام سكانەرلەۋ سترا­تە­گيالىق ماڭىزى بار ونداعان اقىل­دى جۇيەلەرگە حاكەرلەر وڭاي شابۋىل جاساي الاتىنىن كورسەتتى. كي­بەر­قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىنە سايكەس مۇن­داي قۇرىلعىلار ينتەرنەتتەن تو­لىعىمەن اجىراتىلۋى ءتيىس. سوعان قا­راماستان مۇنى ەلەپ وتىرعاندار شامالى. ونىڭ سالدارى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. اتاپ ايتقاندا، اقپاراتتىڭ تارالىپ كەتۋىنەن باستاپ، ءوندىرىستىڭ تولىعىمەن توقتالۋىنا دەيىن»، دە­دى «كاسپەرسكي زەرتحاناسىنىڭ» ونەركاسىپتىك كيبەرقاۋىپسىزدىك جو­نىندەگى ساراپتامالىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى انتون شيپۋلين.

 

قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك جۇيەسى وسال

Kaspersky ICS CERT مالىمەتىنە سايكەس بيىل ءبىرىنشى جارتىجىل­دىق­تا تەحنولوگيالىق پروتسەستى باس­قا­رۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇ­يە­سىندە بۇعاتتالعان زياندى باع­­دارلامالاردىڭ الەمدەگى ۇلەسى 33،8%-دى قۇرادى. وكىنىشكە قا­راي، ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش 40،7%-عا جەتىپ، وسى جاعىنان توپ-15 مەملەكەتتىڭ قاتا­رىنا ەنىپ وتىرمىز.

ارنايى ستاتيستيكا كورسەتكەن­دەي، رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى تەح­نولوگيالىق پروتسەستى باسقارۋدىڭ اۆتو­ماتتاندىرىلعان جۇيەلەرىنە باعىتتالعان قاۋىپتىڭ باسىم بولىگى عالامتور، سونداي-اق تاسىعىش قۇرىل­عىلار (فلەشكا، قاتتى ديسك) ارقىلى كەلەتىنى انىقتالدى. كوپ جاعدايدا كاسىپورىندارعا كيبەرشابۋىلدار ۆيرۋستى ۆەب-سەرۆيستەر مەن زياندى كود ارقىلى جاسالادى.

«جاڭا زەرتتەۋىمىزدىڭ بارىسىن­دا بيزنەستىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ كۇر­­دەلى ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا – زاڭ نورمالارىنا سايكەس جەكە جانە كورپوراتيۆتىك دەرەكتەردى قور­عاۋ، سون­داي-اق قىزمەتكەرلەردىڭ تسيفر­لى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ كىرە­تى­نىن انىقتادىق. بۇدان بو­لەك ىسكەر­لىك ورتانى جىلدان-جىل­عا كۇردەلە­نىپ بارا جاتقان IT ينفرا­قۇرى­لىم­نىڭ ماسەلەسى الاڭداتادى. ويت­كەنى بۇل قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنە ارنال­عان بيۋدجەتتى ۇلعايتۋعا ماج­بۇر­لەيدى. دەرەكتەردىڭ تارالۋى مەن كيبەر­شابۋىلعا بايلانىستى قاۋىپتى سەيىلتۋ ءۇشىن كومپانيالارعا قىزمەتكەرلەر اراسىندا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىككە ارنالعان ترەنينگتەردى ءجيى وتكىزۋگە كەڭەس بەرەمىز. ۆيرۋسقا قارسى ءداستۇرلى قۇرالداردى اينالىپ وتەتىن قاۋىپتى باعدارلامالاردى انىقتاۋ ءۇشىن زاماناۋي تەحنولوگيالىق شەشىمدەر­دى قولدانعان الدەقايدا ءتيىمدى»، دەدى «كاسپەرسكي زەرتحاناسىنىڭ» ورتا­لىق ازيا مەن موڭعوليا بويىنشا كوممەرتسيالىق ديرەكتورى ۆالەري زۋبانوۆ.

جاھاندىق ستاتيستيكاعا كوز جۇ­گىرت­سەك، سوڭعى جاسالعان كيبەرشابۋىلدار كومپانيالارعا اۋىر تيگەن. ماسەلەن، ورتاشا شىعىن كولەمى 1،4 ملن دوللاردى قۇراپ، تۇتاستاي الەم بويىنشا مالىمەتتەردىڭ تارالۋىنان كوممەرتسيالىق ۇيىمداردىڭ 32%-ى زارداپ شەگىپتى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەسىمنەن كەتپەس ەكى ەتيۋد

رۋحانيات • كەشە

بەسىنشى ەلەمەنت

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار