ادەبيەت • 22 قازان، 2021

سايىندى نە ءۇشىن وقيمىز؟

441 رەت كورسەتىلدى

بۇگىنگىدەي كۇزدىڭ قوڭىر سالقى­نىن­دا سەبەپسىز سايىن­دى وقىعىڭ كەلەتىنى قى­زىق. ارينە، كەزەكتى رەت. سورەڭدە وقىلماعان ءتۇر­لى كىتاپتار سىقيىپ تۇر­سا دا، ءدال وسى مەزگىلدە ەشقاي­سىسىنا زاۋقىڭ بولماي­دى. ىشتەگى ءبىر دا­ۋىس «قىلاۋدى»، «جابايى الما» مەن «جۋسان ءيسىن» ىزدەپ تۇرادى. ءيا، كوڭىل كۇي دە كىتاپ تالعايدى. اسى­رەسە، كۇرەڭ كۇزدىڭ سارى-الا ساعىنىشقا تولى كۇندەرىندە كەيىپكەر-اسەت­پەن («باسىندا ۇش­قارا­نىڭ») بىرگە سوناۋ ولكەدەگى تۋعان اۋىلعا، الىس-الىس قىراتتاردا قالعان با­لالىق شاققا – جىپ-جىلى ەستەلىكتەرگە ساپار شەككىمىز كەلەر. الدە كۇن سۋىسا، سايىنعا تار­تاتىن اياننىڭ كوكەسىنىڭ جۋسان ءيسى سىڭگەن كۇپايكەسى مە ەكەن...

بۇعان دەيىن جازۋشى سايىن مۇرات­بەكوۆ تۋرالى مىڭ-سان پىكىر ايتىلدى: بۇل دا سوڭعى ءسوز ەمەس. ەڭ باستىسى، ونىڭ كلاسسيك ەكەنى اقيقات. وسى تۇستا قايتالاپ وقىلاتىن جازۋشى – ناعىز جازۋشى دە­سەك، تىم جاتتاندى كورىنۋى مۇمكىن. دە­گەن­مەن وقىرمان اراعا ۋاقىت سالىپ، شى­عارماداعى بۇرىن كەشكەن سەزىمدەردى ىشتەي ساعىنىپ، مىندەتتى تۇردە سايىندى ىزدەيدى. سول كەيىپكەرلەردى تانىمايتىنداي، سول وقيعالاردان مۇلدەم بەيحابار كەيىپتە قايتا وقي باستايدى. قايتا تەبىرەنەدى، قايتا تولقيدى.

سوعىس ۋاقىتىنداعى بالالاردىڭ ءبا­رى­نىڭ تاعدىرى بىردەي بولدى: كوكەلەرى سوعىستان قايتپادى، جالعىز شەشەنىڭ بەي­نەتىمەن ەرجەتتى. سايىننىڭ دا ءومىرى وزگەلەردەن وزگەشە بولمادى. الايدا سول داۋىردەن شىققان جازۋشىلاردىڭ شى­عارمالارىندا، بايقاپ قاراساڭىز، قاي­عىنىڭ ءىزى كەزدەسەدى، ومىرگە دەگەن وكپەنىڭ، ادىلەتكە دەگەن جاۋاپسىز سۇراق­تاردىڭ تابى بولادى. ول قا­لىپ­تى سياقتى. ال سايىننىڭ قالا­مىنا بۇل نازىكتىك قايدان كەلدى؟ شىعار­­مالارىنداعى جىلۋلىق قانداي جۇ­رەكتەن توگىلىپ جاتىر؟

ول تەك كەيىپكەرلەرىنىڭ «جابايى ­ال­ما» جەپ وسكەنىن ايتادى. جابايى الما – جازۋشى تۆورچەستۆوسىنداعى نەگىزگى ادە­بي فون ىسپەتتەس. اۋىل ومى­رىندەگى ءتۇرلى وقي­عالار، كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى سەزىنۋلەرى مەن كوزقاراستارى وسى جابايى الما اعا­شى­نىڭ اينا­لا­­سىندا ءوربيدى. وسى ءبىر دەتال ارقى­لى شىعارمالارىنداعى ءومىر ساباق­تارىنىڭ سالماعى سەزىلەدى. جابايى المانىڭ قىشقىل ءدامىنىڭ استارىندا ءومىردىڭ ءوزى جاتىر.

فلوبەر بىردە: «اڭگىمە جازۋ قيىن بول­عان سوڭ رومان جازۋعا ءماجبۇر بولدىم» دەپ اعىنان جارىلىپتى. اڭگىمە – جازۋشى شەبەرلىگىنىڭ ايناسى ەكەنىن، وندا قالامگەردىڭ ارتىقشىلىعى دا، كەم­­شىلىگى دە كوكتامىرلانىپ كورىنىپ تۇرا­­تىنىن بىلەمىز. وسى ءبىر شاعىن جانر­­دىڭ شىڭىندا تۇرعان بەيىمبەت سياق­­تى جازۋعا كوپ ادام ۇمتىلدى. سول ۇمىت­تىلەردىڭ ىشىندە سايىن مۇرات­بە­كوۆ­­تىڭ جۇلدىزى جارىق. ول العاش­قى
جا­­ز­ۋىنان-اق جاڭىلعان جوق. شال­عايدان مەن­­مۇندالاپ، بو­لەك بىت­كەن بولمىسىمەن باۋرادى. وقىر­مان ونىڭ اڭگىمەلەرىنىڭ ءومىردىڭ وزىندەي شىنا­يىلىعىنا سەندى. سىرلى سازداي توگىلگەن نازىك ليريزمىنە ەلىتتى، ەلىك­تەدى. شىعارمالارىندا كوركەم­دىكتەن بولەك الدەبىر باياۋ مۋزىكا بارداي اسەر قالدىراتىنىنا تاڭعالدى.

سايىننىڭ ستيلىندە جازىپ، ايان مەن ساتاي سىندى وقىرمان جادىندا جاتتالار كەسەك بەينەلەر جاساۋعا تالپىنعاندار دا از بولعان جوق. ماسە­لەن، «مەنىڭ قارىن­داسىمنان» كەيىن اق بانتيكتى قىزدار جا­يىندا ءارتۇرلى دەڭگەيدە جازىلعان شىعار­مالار كوبەيدى. ال «جۋسان يىسىنەن» سوڭ ادە­­بيەتتە جۋسان تۋرالى جامى­راي جازۋ ءۇر­دىسى بەلەڭ الدى.

سايىننىڭ پاسپورتىنا اينالعان وسى پوۆەستىڭ قالاي جازىلعانى تۋرالى جا­زۋشىنىڭ جارى ءوز ەستەلىكتەرىنىڭ بى­رىندە: «سايىن كوبىنە تۇندە جازاتىن. كۇز­دە قارلى جاۋىن جاۋادى عوي. اسى­رە­سە، سول كەزدى قاتتى جاقسى كورەتىن. ون­داي ۋاقىتتاردا جۇمىستان كەلە سالا جا­زۋعا وتىراتىن. اۋەجاي ماڭىنداعى ۇي­دەن قالاداعى پاتەرگە كوشكەندە سا­يىن­­نىڭ «كوكوراي»، «كۇسەن-كۇسەكە»، «جا­­بايى الما»، «جۋسان ءيىسى»، «باسىندا ۇش­قارا­نىڭ» سىندى شىعارمالارى دۇنيەگە كەلدى. «جۋسان ءيىسىن» جازىپ بىتكەن سوڭ ول كەرەمەت كوڭىل كۇيدە ءجۇردى»، دەيدى. ءيا، جازۋشى دا وقىرمانعا قيماس دوس بولاتىن ەرتەگىشى بالا سىيلاعانىن سەزگەن شىعار. «ەي، توقتاڭدارشى، مەن سەندەرگە بۇگىن كەشەگىدەن دە قىزىق ەرتەگى ايتامىن» دە­گەن جالىنىشتى ۇنمەن بالالاردىڭ سوڭى­نان دالباقتاپ جۇگىرەتىن اياننىڭ تاع­دىرى – سول ءداۋىردىڭ كوركەم جازۋداعى كورى­نىسىنە اينالدى. بۇل اياننىڭ وبرازى تەك سول ۋاقىت كەڭىستىگىنە عانا سىيادى دەگەن ءسوز ەمەس. سوعىس جىلدارىندا اش­قارىنعا الما جەپ وسكەن بالالاردان كەيىن قانشاما ۇرپاق الماستى. سول ۋاقىتتا قان مايداننىڭ ءدۇمپۋى ەلدىڭ ۇرەيىن ۇشىرسا دا، قازىر ول دا ءبىر تاريحي وقيعا بولىپ، سانادا جەڭىس كۇنى مەرەكەسى بولىپ قالا بەردى. دەسەك تە ەرتەگىشى اياننىڭ وبرازى بۇگىنگى تاۋەلسىز ۇرپاققا دا بوتەن ەمەس. ءالى قانشا ۋاقىت وقىلا بەرەتىنىن كىم ءبىلسىن... كلاسسيكانىڭ كۇشى وسىندا شىعار.

جازۋشىنىڭ عۇمار دەگەن دوسى بىلاي دەپ ايتقان ەكەن: «سەنىڭ «وتاۋ ءۇي» اتتى كىتابىڭدا «جۋسان ءيىسى» اتتى اڭگىمەڭ بار ەمەس پە؟! مىنە، سونى وقىعان ءبىزدىڭ اۋىل­دىڭ ءتاجىباي، ناۋقان دەگەن اعايىندى مەحا­نيزاتور ەكى جىگىتتىڭ ۇلكەنى: «بۇل مەن تۋرالى جازىلعان ەكەن»، دەيدى قىزىپ وتىرىپ. ونى ەستىگەن كىشىسى: «جوق، مۇنداعى اياننىڭ تاعدىرى تۋرا ماعان ۇقسايدى»، دەپ وعان قارسىلىعىن بىلدىرەدى. ءسويتىپ ەكەۋى شارتپا-شۇرت توبەلەسىپ، اقىرىندا ولاردى ازەر ايىرىپ الىپتى». ايان – اۋىل بالالارىنىڭ تاعدىرىنان قۇرالعان جيىن­تىق وبراز بولعان سوڭ مۇنداي وقيعانىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت بولعانى ءسوزسىز.

كەيدە سايىن مەن ورالحان بوكەي­دىڭ جازۋىندا ورتاق ءبىر دۇنيەلەر بار سياقتى كورىنەدى. ىشكى سەزىنۋى، كەيىپ­كەردەن شىعىپ كەتىپ وي سوعۋلارى ۇقساي­تىنداي.

سايىن رومان جازعان جوق، ەسەسىنە ءبىرتالاي اڭگىمە-پوۆەستەرى قايتالاپ وقىلادى. ول مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە ەڭبەك ەتتى. جازۋشىنىڭ بۇل تاڭداۋى شىعارماشىلىعىنا اسەر ەتكەن دە بولار، بالكي. ودان بولەك سايىننىڭ اۋدارماشىلىعى ءجيى ايتىلمايدى. ول ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ بەلگىلى رومان-پوۆەستەرىن، الەكس لا گۋمانىڭ «تاس عالام» رومانىن، ت.ب. كوركەم شىعارمالاردى ءتارجىمالادى.

بيىل سول قاراسوزدەگى ليريك سايىن­نىڭ تۋعانىنا 85 جىل تولىپ وتىر. مەرەي­تويلىق ءداستۇردى اڭساپ، ادەت­تەگىدەي، ەس­كەرتكىشىن تۇگەندەۋ – ماقسا­تىمىز ەمەس. ونىڭ ۇستىنە سايىننىڭ شىعارمالارى دا جيىن-تويلارعا مۇقتاج ەمەس. دەگەنمەن جازۋشىنىڭ بيىلعى مەرەيتويى اتالىپ وتىلمەدى. كەيدە ادەبيەتتە دە ادىلەتسىز­دىك بارداي كورىنەدى. كەز كەلگەن تالانتتى قالامگەر ومىردەن وتكەن سوڭ جوقتاۋشىسى بولماسا، ۇمىتىلىپ كەتە بارادى (ماسەلەن، تاكەن الىمقۇلوۆ، ءتىپتى كەشەگى فاريزا قوعامنان الىستاپ بارا جاتقانداي). سايىن دا وسى ءبىر ءولىارا شاقتا كوپ اتالماي، قوعامىنىڭ ادىلەتسىزدىگىنەن ۋاقىتتىڭ شىڭىراۋىنا ءتۇسىپ كەتپەسە ەكەن دەيمىز. بىراق كلاسسيكا وعان دەس بەرمەس.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار