ەكونوميكا • 22 قازان، 2021

كوش باسىنداعىلار مەن سوڭىنداعىلار تۋرالى

108 رەت كورسەتىلدى

ەۋرازيالىق دامۋ بانكى وزىنە قاتىستى ەلدەردىڭ ەكونوميكا­لىق جاعدايىنا شولۋ جاساعان. شولۋ ارمەنيا، بەلارۋس، قازاقستان، قىرعىزستان، رەسەي جانە تاجىكستاندى قامتيدى. تالداۋدا ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ كەڭ اۋقىمدى سپەكترى نازارعا الىنادى، اتاپ ايتساق – ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو)، ونەركاسىپ، پايىزدىق مولشەرلەمە، ينۆەستيتسيا، تۇتىنۋشىلىق شىعىن، سىرتقى جانە ىشكى ساۋدا، ينفلياتسيا، نەسيەلەۋ، ۆاليۋتا كۋرسى، مەملەكەتتىك قارىز دەگەن سياقتى. بەس ەلدىڭ احۋالىن بايان­داپ وتىرساق، ۇزاققا سوزىپ الامىز، سوندىقتان زەرتتەۋ ىشىنەن قازاقستانعا قاتىستى دەرەكتەردى سۋىرىپ الايىق.

«قىركۇيەكتەن بەرى الەمدىك ەنەرگەتيكالىق نارىق قۇبىلىپ تۇر. وتكەن ايدا ەۋروپاداعى گاز باعاسى پاندەمياعا دەيىنگى كورسەتكىشىنەن بەس ەسە قىمباتتاپ كەتتى. بۇل سپەكۋليانتتىق ساۋدا اسەرى­نەن تۋىنداپ وتىرعان تىم قاتتى سۇرانىس ءوسىمى سەكىلدى. گاز­بەن قاتار كومىر مەن مۇناي باعاسى دا شارىقتاپ جاتىر. 2018 جىلدان بەرى العاش رەت باررەلىنە 80 دوللاردان اسىپ ءتۇستى. الايدا ءبىز باعا ءسپيرالى ودان ءارى اينالا بەرەدى دەپ ويلامايمىز»، دەيدى ەادب باس ەكونوميسى ەۆگەني ۆينوكۋروۆ.

بانكتىڭ حابارلاۋىنشا، قارجى نا­رىعىندا دا ءبارى تىنىش ەمەس. امەريكا مەملەكەتتىك قۇندى قا­­عاز­­دارىنىڭ تابىسى اقش-تا­عى ساندىق جەڭىلدەتۋ باعدار­لا­ما­سىنىڭ قايتارىلۋىن كۇتۋ­دىڭ جانە فرج-ءنىڭ 2022 جىلعا ار­نال­عان مولشەرلەمەنى جوعارىلا­تۋ­دىڭ بولجامىنىڭ ناتيجەسىندە قايتا­دان 1،5 پايىزدان استى. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ باياۋلاۋى دا كۇن تارتىبىنە شىقتى. جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعى، IT-سەكتور ءۇشىن دە انىق تاۋەكەلدەر تۋىندادى. اتالعان فاكتورلار دامۋشى ەل­دەردەگى وبليگاتسيالار كىرىس­تى­لىگى­نىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى، بۇل ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قا­رىز­دىڭ تۇراقتىلىعى پروبلەمالارىن تۋدىرۋى مۇمكىن. رەسەي مەن قازاقستاننىڭ جوعارى ەمەس دەڭگەيىن جانە ءبىرشاما قورىنىڭ بار ەكەنىن ەسكەرسەك، بۇل ەلدەر تاۋەكەل ايماعىنان تىس.

ەلدەگى شەكتەۋ شارالارىنا قاراماستان ەكونوميكا بىرتىندەپ قارقىن الىپ كەلەدى دەپ ەسەپتەيدى بانك. 2022 جىلعى ۇكىمەتتىك شارالار ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى قولداپ، جوعارعى باعا قىسىمىن تەجەمەك.

«قاڭتار-قىركۇيەكتە ءىجو 3،4 پايىزعا ءوستى. تامىز ايىندا COVID-19 ىندەتىنىڭ شارىقتاۋىنا جانە شەكتەۋ شارالارىنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى ىسكەرلىك بەلسەندىلىك ءيمپۋلسى ءبىرشاما تومەندەدى. بۇل، اسىرەسە، بولشەك ساۋدا جانە ونەركاسىپتىك ءوندىرىس سەكتور­لارىنا تەرىس اسەرىن تيگىزدى. ترانسپورت جانە قاتتاۋ سالاسىن­داعى قىزمەت كورسەتۋ دە كەرى كور­سەت­كىشكە يە. تامىزدا بيلىكتەن قولداۋ العاننان كەيىن اۋىل شارۋا­شىلىعى ديناميكاسى وڭ ناتيجەگە شىقتى. مەملەكەتتىڭ انىق قولداۋىن سەزىنەتىن قۇرىلىس سەك­تورى ءوسىم درايۆەرىنىڭ ءرولىن اتقارۋدا. تامىز ايىندا ونەر­كا­سىپتىك ءوندىرىس قارقىنى 1،9 پا­يىز­دى قۇرادى. وڭدەۋشى ونەر­كاسىپتەگى قارقىن 4،7 پايىزعا ارتتى. ال قاڭتار-قىركۇيەك ارا­لى­عىنداعى ينۆەستيتسيا دا وڭ كور­سەت­كىش كورسەتتى. ونىڭ نومي­نالدى كولەمى 2019 جىلدىڭ قاڭ­تار-تامىز ايلارىنداعى دەڭگەيىنە جەتتى. بيىل مەتاللۋرگيا، فارماتسەۆتيكا، اۋىل شارۋاشىلىعىنا ينۆەستي­تسيا جاقسى سالىندى. تاۋ-كەن ون­دى­ر­ىسىندەگى ينۆەستيتسيالىق قىز­مەتتى قالپىنا كەلتىرۋ پەرس­پەكتيۆاسى دا وڭ باعالانىپ وتىر. تولەم بالانسىنىڭ جاڭارتىلعان باعالاۋىنا سايكەس شەتەلدىك ينۆەستورلار تابىسى ءبىرىنشى جارتى جىلدىقتا ءىجو-ءنىڭ 0،5 پايىزىنا دەيىن وسكەن.

ەابد ەلدەگى ىسكەرلىك بەلسەندى­لىك ءوستى دەپ سانايدى. قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ PMI جيىنتىق يندەكسى 51،4 بالل بولعان. ءبىر اي بۇرىنعى كورسەتكىش 50،7 بالل ەدى. كارانتين شارالارىنىڭ ءبىرشاما جەڭىلدەتىلۋى وڭدەۋشى جانە قىز­مەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ىسكەر­لىك بەلسەندىلىكتىڭ قايتا جان­دانۋى­نا سەپتىگىن تيگىزگەن. لوگيستي­كا­ل­ىق قيىندىقتار سالدارىنان ورىن­دالماعان تاپسىرىستار سانى ۇل­عايىپ كەتتى. سونداي-اق تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنى دا قىمباتتادى. «جىل­­دىڭ قالعان ۋاقىتىندا اتال­عان ترەندتەر وڭدەۋشى ونەركاسىپ دي­نا­­ميكاسىن ءبىرشاما تەجەيدى، بىراق كۇن وتكەن سايىن ونىڭ اسەرى ال­سىرەي بەرەدى» دەپ جورامال­دايدى.

«سىرتقى ساۋدا اينالىمى قاڭ­­تار-شىلدە ارالىعىندا 7،4 پا­يىزعا جوعارىلادى. كورسەتكىشتىڭ كوبەيۋىنە ەاەو ەلدەرىنە جەت­كىزىلىمدەردىڭ 42،1 پايىزعا، جالپى ەكسپورتتىڭ 10،6 پايىزعا ۇلعايۋى اسەرىن تيگىزدى. يمپورتتىڭ وڭ ديناميكاسىن قالىپتاستىرۋدا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر ءرول وينادى. ەگەر ەاەو ەلدەرىنەن كەلەتىن جەتكىزۋلەردىڭ نومينالدى كولەمى 18،9 پايىزعا ۇلعايسا، ءۇشىنشى ەلدەردەن كەلەتىن تاۋار كولەمى 9،3 پايىزعا قىسقارعان. ءبىز­دىڭ كوزقاراس بويىنشا، قازاق­­ستان­دا جاقىن پەرسپەكتيۆادا ءۇشىنشى ەلدەرمەن سىرتقى ساۋدا اينالىمىن ۇلعايتۋعا دەگەن الەۋەت بار. قىس ىزعارىنىڭ ەرتە سەزىلە باستاۋى الەمدە ەنەر­گە­تي­كا­لىق رەسۋرس­قا دەگەن سۇرانىس­تى ارت­تىرىپ جى­بەرد­ى. بۇل جاعداي قازاق­ستاننىڭ ەكس­پورتتىق تابىسىن ارتتىرۋى مۇمكىن» دەلىنگەن شولۋدا.

بانك ءوز شولۋىندا ينفلياتسيا ماسەلەسىنە دە توقتالعان. ءبىزدىڭ باعالاۋ بويىنشا تۇتىنۋشىلىق باعالار يندەكسىنىڭ جىلدىق ءوسىمى ەڭ جوعارعى مانگە جاقىندادى. بۇل ءبىزدىڭ كۇتۋلەرىمىزگە ساي كەلە­دى دەيدى بانك.

«ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى با­عاسى­نىڭ شارىقتاۋى ينفلياتسيا دي­نا­ميكاسىنىڭ نەگىزىن قا­لىپ­تاس­تىرۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. ىشكى تۇتىنۋشىلىق سۇرا­نىستىڭ قالىپتاسۋىنا بايلانىس­تى ازىق-ت ۇلىك ەمەس كومپونەنت تە قىم­بات­تاپ جاتىر. ينفلياتسيا دينامي­كا­سىنداعى كۇرت بۇرىلىس كۇزدىڭ سوڭىندا بولادى دەپ كۇ­تە­مىز. قىس­تىڭ باسى، جىلدىڭ سو­­ڭىن­­دا ونىڭ دەڭگەيى 7،9 پايىز بول­­ماق. تۇتىنۋ­شىلىق باعالار ءوسى­مى­­نىڭ باياۋ­لاۋى، ستاتيستيكالىق ەف­فەك­ت­ى­دەن بولەك، الەۋمەتتىك ما­ڭىز­­دى تاۋار­لار باعا­سىن ۇستاپ تۇرۋ­عا با­عىت­تالعان ۇكى­مەت­تىڭ اكىم­­شى­لىك شارا­لارى مەن كەزەڭ-كەزەڭى­مەن اتقا­رىلاتىن اقشا-نەسيە ىن­تا­لان­دىرۋ شاراسى ينفليا­تسيانىڭ تو­مەن­دەۋىنە كومەك­تەسەدى» دەپ جازادى بانك.

مەملەكەتتىك بيۋدجەت تاپشى­لى­عىن دا ەسكەرگەن بانك، بيىل تابىس­تىڭ ارتۋىنا سالىق تۇسىم­دەرى ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جاتىر دەگەن تۇجىرىم ايتادى. ال سالىق­تىڭ ارتۋىنا اسەر ەتكەن فاكتورلار – ىس­كەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ ءتىرى­لۋى جانە ماڭىزدى ەكسپورتتىق تاۋار­لار­دىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى.

«نومينالدى تابىس وسىمىنە ۇلتتىق قوردان تۇسەتىن ترانسفەرت 2020 جىلدىڭ سەگىز ايىمەن سالىس­تىرعاندا ازايعان. ونىڭ كولەمى 2019 جىلدىڭ قاڭتار-تامىزىمەن سالىستىرعاندا ءالى دە بولسا 1،3 ەسە جوعارى. بيىل تابىس ءوسىمىنىڭ نومينالدى قارقىنى بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 2،7 ەسە باياۋلاپ قالدى. دەگەنمەن الەۋمەتتىك قولداۋ بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ باستى باعىتى بولىپ تۇر. ۇكىمەت جوسپارىنا سايكەس بيىل جىل قورىتىندىسى بويىنشا بيۋدجەت تاپشىلىعى ءىجو-ءنىڭ 3،5 پايىزىن قۇرايدى. بۇل 2020 جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن 0،5 پايىزعا تومەن» دەلىنەدى بانك زەرتتەۋىندە.

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتىم كورسەڭ، جەبەي ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ار الدىندا ارىلۋ

رۋحانيات • كەشە

كەدەي ەلدەرگە كومەك

ەكونوميكا • كەشە

عاسىر ءاجىمى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار