ۋاقىت تۋدىرعان تۇلعا

ەل مەن جەر, قوعام ورتاق بولعانىمەن, ءار ادامنىڭ ومىردەگى جولى وزىنشە ءبىر الەم. دەمەك, ءار زاماننىڭ ءوز كەيىپكەرى, ءوز تۇلعاسى بولاتىنى زاڭدىلىق. پەشەنەسىنە ەكى ءتۇرلى قوعامدا, قوس عاسىردا ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگى جازىلىپ, مۇنىڭ ءوزى جالىنداعان جاستىعى مەن عۇمىرىنىڭ ساليقالى, سالماقتى ءىس-ارەكەت, زەردەلى ويىمەن ولشەنەتىن تۇسىنا تۋرا كەلسە سىناقتىڭ ۇلكەنى سول دەڭىز. مەملەكەتتىك, ۇلتتىق دەڭگەيدەگى وسىنداي مىڭ سان وزگەرىستەرگە ولشەم بولعان ەگەمەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, تۋعان حالقىن تاۋەلسىزدىكتىڭ سارا جولىمەن باستاپ كەلە جاتقان ازاتتىعىمىزدىڭ اۆتورى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەكەنىندە داۋ جوق. اركىمنىڭ تۋعان جەرى – مىسىر شاھارى. ەلباسىنىڭ كىندىك قانى تامعان, “ىڭگالاپ” دۇنيە ەسىگىن اشقان مىسىر شاھارى – جەتىسۋ. “ادامنىڭ ەكى اناسى بولادى: ءبىرى اق ءسۇت بەرىپ اۋىزداندىرادى, ەكىنشىسى نان بەرىپ ارلەندىرەدى. ول – ءوز اناڭ جانە جەر-اناڭ”, دەۋشى ەدى اكەم. كەۋدەسى – اسقار, اياعى – كول, قوڭى – قۇم, ءاجىمى – وزەن, ايبارى – الاتاۋ, ايدىنى – بالقاش سول جەر-انا – جەتىسۋ – مەنىڭ دە تۋعان مەكەنىم. ء“ومىر – وزەن, اعادى دا وتەدى, ءبارى وزگەرەدى”. قاي كەزدە كىمنىڭ ايتقانى بەلگىسىز وسى دانالىقتى زىمىران ۋاقىت كۇن سايىن, ءمينوت سايىن دالەلدەپ, ساۋلەلى ساناعا قالتقىسىزدىعىن سالماقتايدى. حالقىنىڭ ۇلىمەن العاشقى تانىستىعىم بىلاي باستالعان ەدى. “تەرىن توكسە جەرىنە, جەر ءتى­لەۋىن بەرەدى. ەلىن سۇيگەن ەرىنە, ەل ءتى­لەۋىن بەرەدى”, دەگەن. جەتىسۋدا قانت قىزىلشاسىن وسىرۋمەن كەرە­مەت وزگەرىس ەرە كەلدى. ء“تاتتى ءتۇ­بىر” تەك ءتاتتى ءومىر اكەلگەن جوق, ەرەن ەڭبەكتى دە الا كەلدى. قىزىل­شادان مول ءونىم الىپ, رەكورد جا­ساعان ءبىر ۇجىمشاردىڭ ون توعىز ادامى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاندى. وسى بيىك اتاقتى ەكى رەت يە­لەنگەن دالا اكادەميگى نۇر­مول­دا الدابەرگەنوۆ تە جەتىسۋدىڭ پەر­زەنتى. ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەردىڭ ارقاسىندا 1959 جىلى 23 جا­سىمدا قازاق كسر جوعارعى كە­ڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلان­دىم. سودان كەيىن دە ءۇش شاقى­رى­لىمعا, باس-اياعى ون جەتى جىلىم­دى دەپۋتاتتىققا ارنادىم. جو­عار­عى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىن­با­سارلىعى دا ءبىز وتكەن جولدىڭ ءبىرى. مەملەكەت جانە قوعام قاي­رات­كەرى, ءبىرتۋار جان دىنمۇحامەد قوناەۆ اعامەن سوناۋ 1959 جىلى تانىسىپ, ءومىرىمنىڭ سوڭىنا دەيىن تاعىلىم الۋىم تاعدىر سىيى دەپ باعالايمىن. كوكسۋ اۋداندىق پارتيا كومي­تەتى مەنى ەكونوميكاسى تۇرالاعان “ەڭبەكشى” كەڭشارىنا 1971 جىل­دىڭ ناۋرىزىندا ديرەكتورلىققا تاعايىندادى. ءۇش مىڭنان استام حال­قى بار شارۋاشىلىقتى ازا­مات­تار العا اپارا الماعاندا ايەل باسىمەن ەندى قايتەر ەكەن دەگەن كۇدىك پەن كۇمان ارالاس ءسوز دە اي­تىلماي قالعان جوق. جۇمىسقا جا­رام­دىنىڭ ءبارىن ەڭبەككە تارتىپ, ءوزىم دە كۇنى-ءتۇنى ەگىستىك پەن مال قورالارىندا ءجۇردىم. كوپ ۇزاماي قىزىلشادان مول ءونىم الىپ, ءسۇت بۇلاعىن اعىزدىق. جاڭا تيپتەگى مەكتەپ, بالاباقشا, مادەنيەت ءۇيى, ساۋدا ورتالىعى, دارىگەرلىك قوسىن, مونشا بوي كوتەردى. ەڭبەگىم ەلە­نىپ, ماعان 1981 جىلى سوتسياليس­تىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلدى. ور­تالىق كوميتەتكە شاقىرىپ, ءدىن­مۇ­حامەد احمەت ۇلى كەۋدەمە لەنين وردەنى مەن “وراق پەن بالعا” جۇل­دىزىن تاقتى. سول ساتتە ور­تا­لىق كوميتەت پەن ۇكىمەت مۇشە­لەرىنىڭ ورتاسىنان نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىن العاش كوردىم. جۇرەگى­نىڭ وتى بار, قايراتتى, جىگەرلى, ءبىلىم-بىلىگى جان-جاقتى جان ەكەن­دىگى بىردەن اڭعارىلدى. ءباسپاسوز ارقىلى بۇعان دەيىن ءومىر­بايا­نى­مەن تانىس ەدىم. ال كەزدەسكەندەگى اسەرىم ءتىپتى وزگەشە بولدى. قا­زاق­تىڭ ماڭدايى جارقىراعان ءبىر ازاماتى ءوسىپ, قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن ءبارى دە مويىندادى. حالىق قالاۋلىسى رەتىندە جىلى­نا ەكى مارتە سەسسياعا بارامىن. سونداي ءبىر كۇنى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسىن سايلاۋ كۇن تارتىبىنە قويىلدى. دىنمۇحامەد قوناەۆ “توراعالىققا نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ۇسىنامىن”, دەپ كەسكىندى جانارى وتتاي جانعان ازاماتتى تانىستىرعاندا حالىق قالاۋلىلارى بىردەن قول سوعىپ, قۋاتتادى. كەڭەستەر وداعىنداعى ەڭ جاس مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتور­اعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولعانىن ءالى كۇنگە ۇمىتپايمىن. كەيىن سەسسيادا دىنمۇحامەد احمەت­ ۇلى ەكەۋى قاتار وتىرعاندا بەينە ءبىر اكەلى-بالاداي ادەمى ۇيلەسىمدىلىك قۇراتىن. ءبارى ءسۇيسى­نە, قىزىعا قارايتىنىنا كوزىم جەتىپ ءجۇردى. توراعا بولىپ سايلانعاننان كەيىن كابينەتىنە كىرىپ قۇتتىقتاپ, “جەر تۋرالى جىر” دەگەن كىتا­بىم­دى سىيلادىم. كىتاپقا “قۇر­مەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! قازاق ەلى ءۇشىن اتىڭىزعا لايىق كۇن شى­عىستان شىققان نۇرداي بولى­ڭىز”, دەپ قولتاڭبا جازعانىم ءالى كۇنگە ەسىمدە. نۇرەكەڭ شىعار­مام­دى ىلتيپاتپەن قابىلداپ, ىزەت كور­س­ەتتى. كەيدە ۇلكەن كىسىنىڭ جي­ناعان كىتاپتارىنىڭ ىشىندە مەنىڭ سول كىتابىم بار ما ەكەن دەپ وي­لايمىن. كەيىن دە جۇمىس بابى­مەن, ۇلكەن-ۇلكەن جيىنداردا ءجۇز­دەستىك. سول كەزدە بۇرىلىپ كەلىپ امانداساتىنى بار. “ ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول” دەگەن حالقىمىزدىڭ دانالىعى وسىدان. ...تاۋەلسىزدىك بىزگە قانتوگىسسىز, سوعىسسىز كەلدى, بىراق وڭاي كەل­مەدى. ۇزاق ۋاقىت “اعانىڭ” ءرولىن­دە اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قار­عىس بولعاندار قازاق مەملە­كە­تىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن وڭايلىقپەن مويىنداعان جوق. جەلتوقسان ىز­عارى بويلارىنان شىعا قويماعان, كىمنىڭ سوڭىنان ەرەرىن انىقتاي الماي جۇرگەن جاستار دا تولقۋلى ەدى. مەن ول كەزدە ءحىى شاقىرىل­عان جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتا­تى­مىن. سول ساتتە جاستارمەن دە, ار­تىقشىلىقتان قول ءۇزىپ قالامىز دەپ جانتالاسىپ, نەشە ءتۇرلى قيتۇرقىعا سالعان ورەكەڭدەرمەن دە قازاقتىڭ سالىق زيمانوۆ, جا­بايحان ءابدىلدين, سۇلتان سارتاەۆ, ماناش قوزىباەۆ سياقتى تاعى باسقا جىگىتتەرى ورىسشا-قازاقشا زاڭ تىلىمەن, دەرەك-دايەكپەن, ءبى­لىم-بىلىگىمەن جان الىپ, جان بەرىستى. ناتيجەسىندە تاۋەلسىزدىكتى زاڭداستىردى. سۇيسىندىك, جۇرەگىمىز جارىلارداي قۋاندىق. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن بۇكىل قو­عامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيەسى ەش دايىندىقسىز وزگەرىپ شىعا كەلدى. حالىق ءومىر سۇرۋىنە, ەڭبەك ەتىپ, تابىس تابۋىنا جاۋاپ­كەرشىلىكتى موينىنا العان, ءبىلىم الۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ تەگىن­دى­گىن قامتاماسىز ەتكەن كەڭەستىك جۇيەگە يەك ارتىپ ۇيرەنگەندىكتەن ابىرجىدى دا قالدى. نارىقتىق قا­تىناستىڭ نەگىزى ساۋداعا ۇيرەنبەگەن, يكەمدەلمەگەن حالىق قيىندىققا تاپ بولدى. جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ اسىعىس جۇرگىزىلدى دەگەنگە قوسىلسام دا تاۋبە دەۋىمىز كەرەك. ءتوزىمدى, بەيىمدەلگىش, العىر حالىقپىز عوي. قيىندىققا قايىس­پاي, قوعامنىڭ جاڭا جۇيە­سىنىڭ بەل­گىسىز تۇستارىنان سۇرىنسەك تە ساعى­مىز سىنباي, يكەمدەلە باس­تادىق. ويتكەنى, وزدەرى سايلا­عان, ءۇمىت ارت­قان ەلباسىنىڭ اداس­تىرماي­تى­نىنا, جاقسىلىققا باستايتىنىنا حالىق نىق سەنىمدە بولدى. تاۋەلسىزدىكتى ارمانداپ, سول جولدا تالاي قۇقايدى باسىنان ءوت­كەرگەن اتا-بابا بىلەكتىڭ كۇشىمەن, نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاپ, ۇر­پاعىنا مۇرا ەتكەن, جان-جاعىمىز قىزعانا دا قىزىعا قارايتىن ۇلان-عايىر جەرىمىزدى كوزدىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاۋ بۇگىنگى ۇرپاق­تىڭ پارىزى. ول ءۇشىن قاجەتتى ءبى­لىم-بىلىگى مىقتى, ۇلتتىق مۇددەنى كوزدەيتىن جۇرەكتى ۇرپاق تاربيە­سىنە ەلباسىمىز ارىدەن ويلاپ, تەرەڭنەن قوزعاپ جۇيەلى, ناقتى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلە جاتقانى ءۇمىت وتىن جاعادى. “بولاشاق” باع­دارلاماسى, استانادان ءۇستى­مىز­دەگى جىلى اشىلعالى وتىرعان جاڭا ۋنيۆەرسيتەت سونىڭ ايقىن دالەلى. قازاق حالقىنىڭ باسقا ۇلتتان ارتىقشىلىعى ەلىنىڭ, جەرىنىڭ تا­ريحىن ءبىلىپ, اتا-بابانىڭ قالىپ­تاسقان داستۇرلىك ەرەكشەلىگىن قا­سيەتتەۋى, قادىرلەۋى بولىپ تابى­لا­دى. ەكى مىڭجىلدىق تاريحتى ءبۇ­گىنگى ۇرپاققا دەيىن جەتكىزىپ, ساي­ىن دالانىڭ سامالىن ءسۇيىپ, ءتوسىن ەمگەن قاسيەتتى قازاق حالقىنىڭ دانالىعىنىڭ, دارالىعىنىڭ ءبۇ­گىن­گى كۇنگە جالعاسۋى سونىڭ اي­عا­عى. بۇل حالقىمىزدىڭ باستى ەرەك­شەلىگى دەسەك, وسى اسىل قاسيەت­تەردى جۇرەگىمەن ءتۇسىنىپ, ۇلتىنىڭ ءتىلى مەن ءدىلىن, ءدىنىن قاستەرلەيتىن جان عانا حالقىن العا باستايدى. سوندىقتان پرەزيدەنت سايلاۋى قارساڭىندا (1991 جىلى) الما­تىداعى تولە بي مەن ابىلاي حان كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى عيماراتتا نۇرسۇلتان نازارباەۆ الماتى وبلىسىنداعى اكىمشىلىك باسشىلارىمەن جانە جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىندە ءوزىم ءسوز سۇراپ, بىلاي دەگەنىم ەسىمدە: “قۇر­مەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! حالىق ءسىزدىڭ جارعاق قۇلاعىڭىز جاستىققا تيمەي, ەل قامىمەن ءجۇر­گەنىڭىزدى جاقسى بىلەدى. بۇعان دەيىن قازاق دەگەن حالىقتى كىم ءبىلۋشى ەدى. از ۋاقىتتا ەلىمىزدى تا­نىتتىڭىز. “ولگەن قازاقتىڭ جا­ما­نى جوق, ءتىرى قازاقتىڭ وسەكتەن امانى جوق”, “بولار ەلدىڭ ارما­نى كوپ”, دەگەن اتادان قالعان ءسوز بار. ءبىز وسىنداي ءار ادامعا ونەگە بولاتىن وسيەتتى ۇمىتپايىق. قا­زاق حالقىنىڭ بولاشاعىنا باعىت­تالعان ارمانىڭىز, باستاعان ءىسىڭىز ۇلان-عايىر. سوندىقتان, قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتى­گى­نە كانديداتتىققا ءوزىڭىزدىڭ ءتۇ­سۋى­ڭىزدى سۇرايمىن. ەلىمىزدىڭ ەگەمەن­دىك الۋىنا, تاۋەلسىز قازاقستان­داعى ساياسي تۇراقتىلىعىنا بۇكىل جەر شارىنىڭ وركەنيەتتى ەلدە­رىنە قازاقتىڭ كوكبايراعىن جەل­بىرەتىپ تانىستىرۋعا ءسىزدىڭ قا­جىر-قايراتىڭىز جەتەتىنىنە تۋعان حالقىڭىز سەنەدى”. جيىن سوڭىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى زاكەڭ ايتپاقشى دەپ مەن ايتقان تامسىلدەردى مىسالعا كەل­تىردى. ەلدى بىرلىك پەن ىنتى­ماققا شاقىردى. سايلاۋ ناتيجە­سىن­دە قولداۋعا يە بولعان نۇرەكەڭ قازاق ەلىنىڭ ەلباسى اتاندى. ولاي بولماعاندا شە؟! ونىڭ بۇكىل ءومىر جولى, تاعدىرى, وي-مۇراتى, ارمان-تىلەگى وتانىمەن, قازاق­ستان اتتى تۋعان ەلىمەن ەنشىلەس. ءبو­لىنبەيدى, ءبىرتۇتاس. داڭقى, قۋا­نىشى, قيىندىعى مەن قىزىعى, جەڭىلىسى مەن جەڭىسى – ءبارى, ءبارى ورتاق. ول ءبارىن ەلىمەن بىرگە كو­رىپ, حالقىمەن بىرگە جەڭىسكە جە­تۋ­دە. قازاق ەلىن وركەنيەتكە باس­تاپ كەلەدى. وعان, ارينە, تاۋبە دەيمىز. جاسىم جەتپىستەن اسسا دا “ەڭبەكشى” جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋ­لى سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىلى­عىن­دا وتىرمىن. قيماعاننان ەمەس, انا ءبىر جىلدارى الماعايىپ ۋا­قىتتا قولۇشىن سوزعان ازامات­تار­دان العان قارىزىمدى قايتارعان جوقپىن. جاقىندا ەرتەرەكتە ءتۇ­سىرىلگەن “ەە ۆرەميا پريشلو” اتتى دەرەكتى كينونىڭ جالعاسىن جا­ساي­مىز دەپ “قازاقفيلمنەن” جىگىت­تەر كەلدى. اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, ءبىر اعاشى سىنباعان, ءبىر كىرپىشى قۇلاماعان سىرت كەل­بەتىن كورىپ, تاڭدانىستارىن جا­سىر­مادى. وتكەن 2-3 جىلدا وبلىس اكىمىنىڭ قامقورلىعىمەن كوپ­تەگەن نىسانداردى كۇردەلى ءجون­دەۋ­دەن وتكىزگەن ەدىك. كەزىندە جو­بالاۋدان باستاپ, ارلەۋ جۇمىسىنا دەيىن باسى-قاسىندا جۇرگەن ءما­دە­نيەت ءۇيى, جوباسى پريبالتي­كادان الىنعان دارىگەرلىك قوسىن, سۋ قۇبىرى, كوشەنىڭ اسفالتى, جارىعى ءبارى سول باياعى قالپىندا ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە. قازىر اۋىلدا مۇعالىم, دارىگەر, مالدارىگەرى, ءتىپتى مەحانيزاتور دا تاپشى. “ديپلوممەن – اۋىلعا” دەگەن باستاما كوتەرىلىپ جاتىر عوي, قوزعاۋشى بولار مۇمكىن. جا­زۋ­شى عابيدەن ءمۇستافيننىڭ جاستارعا ارناپ “اۋىلعا بارعاندا, قاراقتارىم, ماماندىقتارىڭنىڭ عانا ەمەس, سول جەردىڭ, سول اۋىل­دىڭ ق ۇلى بولىڭدار. ويتكەنى, سول اۋىلدىڭ مادەنيەتى دە, ادەبيەتى دە, ۇستازى دا سەندەر”, دەگەن كەرە­مەت ءسوزى بار. بۇگىنگى جاس سونى ەس­كەرىپ جۇرسە, نۇر ۇستىنە نۇر. اۋىلعا جاس مامانداردى شا­قى­رايىن دەسەڭ جاعدايىن جاساۋعا ازىرگە قول قىسقا. دەگەنمەن, كەل­گەندەرى قامقورلىقتان شەت قالماۋدا. بۇگىنگى تابىستىڭ سىرى حالىق­تىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىنىڭ ار­قاسىندا ورنىعۋدا. بولىنبەگەننىڭ ارقاسىندا جەگەنىمىز الدىمىزدا, جەمەگەنىمىز ارتىمىزدا, باقۋاتتى تىرشىلىك كەشۋدەمىز. ەڭبەك ەتەمىن, تىرشىلىك جاسايمىن دەگەنگە اۋىل­دا دا مۇمكىندىك كوپ. بىراق ونىڭ ەشق­ايسىسى وڭاي كەلمەيدى, بەي­نەت­پەن, بەل جازباي تەر توگۋ ار­قىلى كەلەدى. مەملەكەت الىپ بايتەرەك دە­سەك, اۋىل سول بايتەرەكتىڭ سۋ ىشە­تىن التىن تامىرى, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپتىڭ قاينار بۇ­لاعى. ەلباسىمىزدىڭ تۋعان جەر­دىڭ تابيعاتىمەن, ورمان-كولى, وزەن-سۋى, قىرات-تاۋىمەن, حال­قى­نىڭ سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپىمەن عاجايىپ تۇتاستىعى تاڭعالدىرادى مەنى. سونىڭ بارلىعىنىڭ باس­تاۋى كىشى وتانى – كىندىك قانى تامعان شاعىن اۋىل شامالعانى, اتا-باباسىنىڭ ءىزى قالعان ءۇش­قو­ڭىرى دەپ بىلەمىن. ءان مەن جىرعا قۇمارلىعى دا ونىڭ تامىرىن تە­رەڭنەن تارتاتىن ۇلتتىق قاسيە­تى­نىڭ قايماعى بۇزىلماعاندىعىنان. حالقىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى­نىڭ ءان ايتۋدى, تىڭداۋدى ۇنا­تا­تىنىن, ءارى اقىنجاندى ازامات ەكەنىن “ەلىم مەنىڭ”, “جەرىم مەنىڭ”, “ۇشقوڭىر”, “سارىارقا” سياقتى اندەرىنەن دە جاقسى بىلەدى. ءانۇرانىمىزدىڭ ماتىنىنە ەنگىزگەن تولىقتىرۋلارىنان دا اقىندىق سەزىم, ازاماتتىق جۇرەك ءلۇپىلى ايقىن اڭعارىلادى. جاقسىنى قازاق اي مەن كۇن­دەي دەگەن. سوناۋ 1994 جىلى اۋىلعا كەلىپ, ارالاپ كورىپ, داس­تار­قاننان ءدام تاتىپ, قولىنا قا­زاقتىڭ قوڭىر دومبىراسىن ۇستاپ, ءاۋ دەپ اۋەلەتكەن انىنە ءتانتى بولعانىمىز بار. جارقىلداپ وتى­رىپ, ايتقاندارى قانداي ءشىر­كىن. ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت حال­قىمىزدىڭ قاعازعا جازىل­ماعان, قانىنا سىڭگەن قاسيەتى. انا جىلدارى سىرقاتتانىپ قالىپ, اۋرۋحانادان شىققان سوڭ دەنساۋلىعىمدى تۇزەتۋگە كوكشە­تاۋعا باردىم. سول كەزدە كوك­شەتاۋعا نۇرەكەڭ ساپارمەن كەلىپتى. قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان رەسپۋبليكالارىنىڭ پرەزيدەنتتەرى باس قوسقان ۇلكەن جيىن ءوتتى. جانىمىزداعىلار “ابىلايدىڭ الاڭىنا بارمايسىز با؟” دەگەندە “نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كورسە شارۋا قىزعان تامىز ايىندا مىنا كىسى مۇندا نە ىستەپ ءجۇر دەپ ويلايدى عوي. ىڭعايسىز بولار”, دەپ بارماي قالدىم. ءبىرازدان سوڭ الاڭعا كەتكەن دەمالۋشىلار دا كەلدى. پرەزيدەنتتى كورگەندەرىن ايتىپ, ءبارى العان اسەرلەرىنەن ايىعا الماي ءجۇردى. اسەرلەرىمەن ءبولىسىپ, اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا ەسىكتى بىرەۋ قاعىپ “سىزگە ۇلكەن قوناق كەلە جاتىر”, دەگەنى. ءسال­دەن سوڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كىردى. ءبارىمىز تاڭداندىق. سونشاما قىرۋار شارۋاسىن بىلاي قويىپ, ات باسىن بۇرىپتى. قىسىلىپ قالدىم. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ويلاماعان جەردەن كەلۋى, ءتىپتى ادامي قاسيەتتىڭ بيىكتىگىن ايعاق­تادى. ء“سىزدىڭ دەمالىپ جاتقانى­ڭىز­دى ەستىپ, امانداسۋعا بۇرىل­دىم”, دەدى. ەل-جۇرتتىڭ اماندى­عىن, حال-جاعداي سۇراسىپ, ءبىراز بوگەلدى. جۇرگەن, تۇرعان ءار ءمينوتى ساناۋلى, بەلگىلەنگەن كەستەمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلباسىنىڭ ۇلتى­مىزدىڭ ۇلكەنگە سالەم بەرۋ ءداس­تۇ­رىن اتتاپ وتپەي, ۋاقىت تاپقانى مەنى ءتانتى ەتتى. بۇل ۇلكەن پارا­ساتتىلىق. ءومىر ۇنەمى كەزدەسۋ مەن ءجۇز­دەسۋلەردەن تۇرادى عوي. ەلبا­سى­مەن بولعان مىنا ءبىر كەزدەسۋ دە ويىمنان شىقپايدى. سوناۋ 1990 جىلدارى قوعام قايراتكەرى سەرىك ابدىراحمانوۆپەن بىرگە اۋىلعا ءبىر قىرعىز جىگىتى قوناققا كەلدى. كەش­كە داستارقان باسىندا قايتا-قايتا جارىق سونە بەردى. قىرعىز قونا­عىم: “تابيعاتتىڭ وسىنشا بايلى­عىنىڭ, جاعالاي وزەن-سۋدىڭ ورتا­سىندا وتىرىپ, جارىققا جارىماي وتىرعاندارىڭىز قىزىق ەكەن. مىنا وزەن بويىنا شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسىن ورناتساڭىزدار ماسەلە شەشىلمەي مە”, دەپ سوكتى. ءارى اقىلعا قونىمدى ۇسىنىس ايت­تى. “ماسەلەنىڭ بارلىعى قارا­جات­قا تىرەلەدى عوي”, دەگەنىمە “مەن بە­رەمىن” دەپ جاۋاپ قاتتى. ءجون ەكەن, كەيىن جىگىتتەرگە ايتىپ, 3,5 مە­گاۆاتتىق, قۇنى 55 ملن. تەڭگە بولاتىن شاعىن گەس-ءتىڭ جوباسىن جاساتتىق. جوبا دايىن بولعان سوڭ, اقشا بەرەمىن دەگەن قىرعىز ءجى­گىتىنە تەلەفون شالدىم. قاي­داعى وپ-وڭاي دۇنيە. “مەملەكەت­تىك كەپىلدەمە كەرەك”, دەدى ول. ءسا­تىنە قاراي, ءدال سول كەزدە سارا الپىسقىزى استانادا ايەلدەردىڭ جيىنىن وتكىزىپ, وعان ەلباسى قا­تىستى. ۇزىلىسكە شىققاندا نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنا “بۇيىمتايىم بار ەدى, كابينەتىڭىزگە بارايىن با, الدە وسى جەردە ايتا بەرسەم بە ەكەن؟” دەدىم. تاعى دا كىشى­پەيىل­دىلىك تانىتىپ: “وسى جەردە ايتا بەرىڭىز”, دەدى. شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسى جايىندا بايانداپ, وعان قارجى بەرمەكشى بولعان قىرعىز ازاماتىنىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدە­مە سۇراعانىن جەتكىزدىم. مۇقيات تىڭداعان سوڭ “زاكە, قازىر مەم­لەكەتتىك كەپىلدەمەنى بەرۋدى توق­تاتتىق, قارجىنى الىپ, قايتار­ماي جاتىر. بىراق مەن زامانبەككە (الماتى وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى, مارقۇم نۇرقادىلوۆ) ايتاي­ىن, كومەكتەسەدى”, دەدى. ايتقانداي جوبامىزعا 50 ميلليون بولىنەتىن بولدى, ونىڭ العاشقى 20 ميل­ليو­نىنا رەسەيدەن قاجەتتى جابدىقتار الىپ, قۇلشىنىپ ىسكە كىرىسكەن ۋاقىتتا قالعان قارجىنى الۋدىڭ قيامەتى باستالدى. نە كەرەك ءارى تارت, بەرى تارتپەن جۇرگەندە وبلىس باسشىلىعىنا وزگە ادام كەلدى دە اڭگىمە ءتىپتى باسقا ارناعا ءتۇستى. ون, ون بەس جىل ءوتتى. توقتاپ قال­عان قۇرىلىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جىگىت سول ءىستىڭ ورايىن كەلتىرۋدى قولعا الىپ ءجۇر. مۇنىڭ ءبارىن تىزبەكتەگەندەگى ايتپاعىم, ەلباسىنىڭ قاراپايىم حالىققا سونشالىقتى جاقىندىعى, ەڭبەك ادامىنىڭ تىلەك-ءوتىنىشىن تىڭداۋ­داعى سەرگەكتىگى مەن سەزىمتالدىعى. ەستە ساقتاۋ قابىلەتى دە كەرەمەت. قازاقستان سياقتى الىپ مەم­لە­كەتتىڭ قاي شەتىنە بارسا دا ءوتىنىش ايتاتىن جان تابىلاتىنى انىق. سولاردىڭ اراسىنان مەن ايتقان وسى ءوتىنىشتى ۇمىتپاي, تاعى ءبىر كەزدەسكەندە ءمان-جايىن سۇراعانى بار. بۇعان قالاي ريزا بولمايسىڭ, قالاي تاڭدانبايسىڭ! “ەل بيلەۋگە كەرەك – اقىل, ءجۇ­رەك, وي”, دەگەندى بالاساعۇن ايت­قان. ال ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: “مەن ءوز حالقىم­نىڭ جولىندا باسىمدى بايگەگە تىككەن اداممىن. ماعان ارى ءۇشىن جانىن ساداعا ەتەتىن وسىنداي تەك­تى حالىققا, مەنى ۇلىم دەپ توبە­سى­نە كوتەرگەن حالىققا, ارعى-بەر­گى­دەگى قازاق بالاسىنىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرماعان باقىتتى – تولىققاندى, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ باسىندا بولۋ با­قىتىن بۇيىرتقان حالىققا قىز­مەت ەتۋدەن ارتىق ەشتەڭەنىڭ كە­رە­گى جوق, وسى جولدا مەن بويىم­داعى بار قايرات-قابىلەتىمدى, ءبىلىم-بىلىگىمدى اياماي جۇمسايمىن, قانداي تاۋەكەلگە دە بارامىن”, دەگەن ءسوزى قاي قازاقتىڭ بولسىن جۇرەگىن شىمىرلاتىپ, جانىن تولقىتادى. ەل مۇددەسى جولىنداعى كوپ تاۋەكەلىنىڭ ءبىرى – ەلباسىنىڭ ءتول پەرزەنتىندەي, ءتولتۋما تۋىندى­سىن­داي جاۋھار قالا استانا. ارعى-بەرگى زامانالاردا ۇلان-عايىر قازاق جەرىندە كوركى كوز ارباپ, تاڭداي قاقتىرعان نەبىر اسەم قالانىڭ بوي كوتەرگەنى, ءسان-سالتانات قۇرعانى از ايتىلىپ ءجۇر­گەن جوق. بۇگىندە كونەدەن سىر شەرتەتىن قويلىق, ىڭكارداريا سياقتى نەمەسە وتىرار, ساۋران, سارايشىق سياقتى قالالار ەلىمىز­دىڭ وتكەن ۋاقىتتا ورەسىنىڭ زور, ءورىسىنىڭ كەڭ بولعانىن ايعاقتايدى ەمەس پە؟! ال استانا بولسا ءداۋىردى تاڭداندىرعان دانالىق بەلگىسى, سونىڭ ەسكەرتكىشى دەپ بىلەمىن. تاعى دا جۇرەكتە قالعان جاي ارقا توسىندە بوي تۇزەگەن ەلور­دا­نىڭ ون جىلدىعىن تويلاپ, استا­نادا ون كۇن جۇردىك, ودان كەيىن دە ءجيى جولىم تۇسكەندە ەرەكشە ءبىر سەزىمدە بولامىن. عيماراتىنان ەلىنىڭ عيبراتى, ەلباسىنىڭ كورە­گەندىگى مەن سەزىم قىلىن شەرتەتىن كول-داريا كوڭىلى تانىلعان باس قالا ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ۇلكەن ەلورداعا اينالعان. بۇكىل ەلىمىز استاناعا قاراپ بوي تۇزەيدى. استانا ازاتتىق العان ۇلتى­مىز­دىڭ گۇلدەنگەن بولاشاعىنىڭ اي­عا­عى. جاي عانا قالا ەمەس, ەلبا­سى­نىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ كورى­نىسى, باتىل قادام, ۇلكەن تاۋە­كەل­شىلدىگىنىڭ دالەلى دەسەم دە بولادى. جۇزدەگەن جىلدان سوڭ كەلەر ۇرپاقتىڭ دا بۇگىنگى وقيعاعا بەرەر باعاسى دا وسى تەكتەس بولاتىنى كامىل. مىنە, قازاق حالقى تاۋەلسىزدىك سالعان جاڭا جولمەن جيىرما جىلعا جۋىق ءجۇرىپ كەلەدى. ول وڭاي جول ەمەس, جەڭىلىستەر دە, جە­ڭىس­تەر دە بار. جاڭا جولدىڭ, بەيتانىس جولدىڭ وي-شۇڭقىرى كوپ بولاتى­نى بەلگىلى. الايدا جاڭارۋعا, جاقسى ومىرگە اپاراتىن كوشباسشىعا دەگەن سەنىم ءاردايىم شامشىراق بولىپ كەلەدى. ونى الىس-جاقىن شەتەل, الپاۋىت مەم­لەكەتتەر دە مويىنداپ, باعاسىن بەرۋدە. سولاردىڭ ءبىرى اقش كون­گرەسمەنى كريس كەنون­نىڭ بەرگەن باعاسىن ءباسپاسوز بەتىنەن وقىعا­نىم بار. ول: “قازاق­ستان قارىش­تاپ العا باسىپ كەلەدى ءارى دۇرىس باعىتتا كەلە جاتىر. قازاقستان قالىپتاستى, بۇعان ونىڭ باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇلكەن. مەن قازاقستان تابىستارى­نىڭ ساۋلەتشىسى پرەزي­دەنت ن.نا­زارباەۆتىڭ ساياسي كورە­گەندىگىن جوعارى باعالايمىن, ول ايتىلىپ جاتقان سىنعا قاراماستان, ەلىن قۋاتتى ەكونوميكالىق ەلدەر­دىڭ قاتارىنا قوسىپ, بۇرىنعىدان دا اۋقىمدى ساياسي رەفورمالارعا كى­رىستى”, دەپتى. “سىرت كوز سىنشى”, دەگەن. بۇعان الىپ-قوسار ەشتەڭە جوق. الاش كوسەمى احمەت بايتۇر­سى­نوۆتىڭ: “قازاقتىڭ دا وزگە ۇلت­تار­مەن جارىساتىن كەزى كەلدى”, دەگەنى بار عوي. سول كەز ءدال وسى ۋاقىتتا, تاۋەلسىزدىك تاڭىمەن, زامانا وسىرگەن, ءداۋىر تۋدىرعان تۇلعا ن.نازارباەۆ كوشباسشىمىز بولعاندا تۋدى دەپ ويلايمىن. “ۇلتتىڭ بەدەلىن قالپىنا كەل­تىردىك, قازاق بالاسى جەردىڭ نەگىزگى يەسى, دالاداعى ۇلى تاريحتىڭ مۇ­را­گەرى ەكەنىن, وسى ەلدەگى جاقسىعا دا, جامانعا دا جاۋاپكەر ەكەنىن تولىق سەزىنەتىن بولدى. ءبىز ۇلتتىق رۋحتى قاستەر تۇتاتىن حالىقتىق قالپىمىزعا ورالدىق”, دەپ جازا­دى ەلباسى “ەۋرازيا جۇرەگىندە” كىتابىندا. كۇنى كەشە اقش استاناسى ۆا­شينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك جونىندەگى سامميت قازاق ەلىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, مەرەيىن تاسىتقان جيىن بولدى. يادرولىق تاجالعا جانە ونىڭ سى­نالۋىنا قارسى كۇرەستى قازاق­تار­دىڭ باستاعانىن, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان باس تارتۋدا دا ءبىزدىڭ ەلدىڭ كوشباسشى ەكەندىگىن, قازاقستاننىڭ جاسامپاز ميس­سيا­سىن حالىقارالىق قاۋىمداستىق مويىندادى. قازاقستاندى جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىكتىڭ كوشباسشىسى دەپ الەم ايتا باستادى. ەلىنىڭ ەڭسەسىن بيىكتەتىپ, حالقىن دۇنيە جۇزىنە تانىتقان ەلباسىنا بۇعان دەيىن ساۋساقپەن سانارلىق قانا سايا­سات­كەر­لەر يە بولعان بەيبىتشىلىك جانە الدىن الۋ ديپلوماتياسى سىي­لىعى تابىس ەتىلۋى سونىڭ ايقىن كورىنىسى. باراشا قازاقتىڭ جۇرەگى قۋانىشتان تاعى ءبىر شالقىدى, ماقتاندى, مەرەيلەندى. تاۋبە دەلىك, تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى, تۇعىرى بيىك بولعاي دەلىك. زىليحا تامشىباەۆا, ەڭبەك ەرى, “ەڭبەكشى” جشس ديرەكتورى. الماتى وبلىسى.