قوعام • 20 قازان، 2021

ەسكەرتكىشتەر ەڭسە كوتەرىپ، مۋزىكالىق مۇرالار جاڭعىرتىلدى

52 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ماڭىزدى شارا «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ تۇجىرىمداماسىندا كورسەتىلگەن باسىم باعىتتىڭ ءبىرى ەلىمىزدiڭ ماڭىزدى تاريحي-مادەني جانە ساۋلەت ەسكەرتكiشتەرiن قايتا جاڭعىرتۋ بولاتىن.

وسى ورايدا، ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى باعدارلامانى تىڭعىلىقتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستىڭ 2007 جىلى 13 اقپاندا وتكەن كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا، بۇعان دەيىن اتقارىلعان ىستەرگە جوعارى باعا بەرىپ، كەلەسى كەزەكتە  مادەني مۇرانىڭ زاتتىق بلوگى حالىقتىڭ ماتەريالدانعان جادى ىسپەتتەس ارحەولوگيالىق نىسانداردىڭ بارلىق ءتۇرىن ساقتاپ، جاڭعىرتۋعا كوڭىل بولۋمەن بىرگە، حالقىمىزدىڭ باي قازىناسى مۋزىكالىق ماتىندەرگە دە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى ەسكەرتكەن ەدى.

78 ەسكەرتكىش جوندەلىپ،

28 نىسانعا رەكونسترۋكتسيا جاسالدى

راسىندا، وتاندىق ارحەولوگيالىق ما­دەني مۇرالارىمىزدىڭ ماڭىزىنا توقتالار بولساق، بىرىنشىدەن، ءوزىمىزدىڭ ەجەلگى تاريحىمىزدى ءبىلۋ بولسا، ەكىن­شى ماڭىزدى بولىگى، ەلىمىز اۋماعىندا العاشقى مەملەكەتتىڭ قاشان پايدا بول­­عانىن انىقتاۋ ارقىلى تاريحى­مىز­دىڭ تەرەڭ قاتپارلارىنا ۇڭىلە الا­مىز. مىسالى، ەسىك، شىلىكتى، قىر­قابات اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇ­مىس­تارى قازاقستاننىڭ جەرىندە العاش­قى مەملەكەت ءVىىى عاسىردا قۇرىل­عانىن دالەلدەپ وتىر. اسىرەسە، ەسىك قور­عانىنان تابىلعان مۇرالار ونداعى مادەنيەتتىڭ وتە جوعارى، الەمدىك دەڭ­گەي­دە بولعانىنا كەپىلدىك ەتۋدە. سون­داي-اق ارحەولوگيالىق مۇرالاردىڭ ار­قا­سىندا ارال بويى مەن التايدا ساق­تاردىڭ، باتىس قازاقستاندا سارماتتار مەملەكەتى بولعانى ايعاقتالسا، اتالمىش باعدارلاما ناتيجەسىندە، قاڭ­لى، ءۇيسىن مەملەكەتتەرى تۋرالى جاڭادان عى­لىمي دەرەكتەر اشىلدى. سونداي-اق، ارحەولوگيالىق مادەني مۇرانىڭ ءۇشىنشى ماڭىزدى بولىگى – تۋريزم يندۋسترياسىن دامىتۋعا مۇرىندىق بولۋ. بۇل باعىتتا قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن جوسپارلى جۇ­مىستار اتقارىلۋدا.

جوعارىدا ەلباسى ۇسىنعان باعدار­لاما اياسىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى رەس­پۋبليكالىق دارگەيدەگى عىلىمي-زەرت­تەۋ مەكەمەلەرى، مۇراجايلار مەن كىتاپحا­نالار ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدە ايرىق­شا ورىن الاتىن قولدانبالى، تاريحي-ما­­دەني، ساۋلەت جانە ارحەولوگيالىق ەس­­كەرت­كىشتەرگە عىلىمي زەرتتەۋ-سا­راپ­تاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ناتي­جە­سىندە، 2004 جىلدان باستاپ، كەيىنگى ون­ شاقتى جىل ارالىعىندا 78 تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىش جون­دە­لىپ، ولاردىڭ بارشاسىنا قالپىنا كەل­تىرۋ جۇمىستارى جاسالدى. «قاسيەتتى قازاق­ستان» جوباسى بويىنشا 28 تاريحي نىسان جاڭعىرتىلدى.

باعدارلاما شەڭبەرىندە العاشقى ەكى جىلدا (2004-2006) 35 تاريحي جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشكە جاڭعىرتۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ، اياقتالدى. وسى­لاردىڭ ىشىندە ايشا ءبيبى، ارىستان باب، ابات بايتاق، ىسمايىل اتا، سىرلى تام، ەسىم حان، شوقاي داتقا، وقشى اتا، قارا سوپى، اققويلى مەشىت-مەد­رەسەسى، قاراقوجا، اقتاس، ءۇشارال، شو­پان اتا، قارامان اتا مازارى قاتار­لى ما­ڭىزدى وبەكتىلەر بار. بۇل نى­سان­­داردىڭ ىرگەتاستارى بەكىتىلىپ، قابىر­عالارى مەن كۇمبەزدەرىنە، شاتىرلارى مەن ەدەندەرىنە قايتا جاڭعىرتۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلىپ، وسى ءىس ءۇشىن ەسكى ۇل­گىدەگى كىرپىشتەر دايىندالدى. ءسوي­تىپ، باعدارلاما شەڭبەرىندە تاري­حي-مادەني مۇرا نىساندارىن قايتا جاڭ­عىرتۋ جانە كونسەرۆاتسيالاۋ جۇمىستارى ۇزدىكسىز جالعاسىن تاپتى. اسىرەسە، ەلى­مىز تاريحىنا بايلانىستى الىس جانە جا­قىن شەتەلدەردەگى تاريح پەن مادە­نيەت ەسكەرتكىشتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ، زەرت­تەۋ ءىسى قولعا الىندى. اتاپ وتەر بول­ساق، مونعوليا قاتارلى شەت ەلدەر اۋما­عى­نان تابىلعان كونە تۇركى رۋنيكالىق جازۋلارى بار تاستاردىڭ كوشىرمەسىن الۋ جۇمىستارىنا العاش رەت قادام جاسالدى.

سونىمەن قاتار داماسك قالاسىندا ءال-فارابي كەسەنەسى مەن ەتنومادەني ور­­تا­لىعىن سالۋ جانە مونۋمەنتالدىق ەس­كەرت­كىش ورناتۋ، كاير قالاسىندا سۇل­تان بەيبارىس­تىڭ مەشىتىن قايتا جاڭ­عىرتۋمەن قاتار، وزبەكستان رەسپۋب­لي­كا­سى اۋماعىنداعى ايتەكە بي كەسەنەسىن زەرتتەۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ جوبالارى ىسكە استى.

ال رەسپۋبليكا كولەمىندە باعدارلا­ما­نىڭ العاشقى جىلدارى سولتۇستىك قا­زاق­ستان، قىزىلوردا، الماتى، اقمولا، اقتوبە، پاۆلودار وبلىستارى بويىنشا ەسكەرتكىشتەر جيناعىنا ماتەريال­دار سۇرىپتالدى. وبلىستارداعى تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنە زەرت­تەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، ەلەكتروندى بازاسى قۇرىلدى. بارلىق وڭىردەگى ەسكەرتكىشتەردىڭ كارتا-سحەمالارى جا­سا­لىپ، ساراپتان وتكەن ماتىندەر باس­پاعا دايىندالدى. ەڭ ماڭىزدىسى، ەل اۋما­عىندا تاريح جانە ساۋلەت ەسكەرتكىش­تەر جيناعىن دايىندايتىن جۇمىسشى توبى قۇرىلىپ، بۇل ىسكە بازالىق عىلى­م­ي الەۋەتى زور مەملەكەتتىك مەكەمەلەر تارتىلدى.

سونداي-اق يۋنەسكو تىزىمىنە ەن­گى­زىلگەن مادەني جانە ارالاس مۇرا نى­سان­­دارىن قورعاۋ، ولاردىڭ اۋماعى مەن ايماق­­تىق شەكاراسىن ايقىنداۋ جو­باسى جۇزەگە استى. ناتيجەسىندە، نى­سانداردىڭ قورعالۋ ايماعىنىڭ كار­تاسى ازىرلەنىپ، قۇجات ماتىندەرى قۇراس­تى­رىلدى. بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ قورعالۋ ايماعى نەگىزىندە تۇسىندىرمەلىك جازبا جۇمىستارى اتقارىلىپ، ماڭىزدى نىسان­دار­دىڭ دەرەكقورىن جاساۋ جۇمىسى اياق­تالدى. اتاپ ايتقاندا، ارنايى قا­بىل­دانعان جوبا نەگىزىندە مالىمەت بازا­سىنىڭ ينتەراكتيۆتىك باعدارلاماسى ازىرلەندى.

ياعني يۋنەسكو-نىڭ الدىن الا قا­بىلداعان نىساندار ءتىزىمىن مالىمەت بازاسىنا ەنگىزۋ (رەداكتسيالاۋ، سكانەرلەۋ، فورماتتاۋ) جانە گرافيكالىق ماتەريالداردى دايىنداۋ جۇمىستا­رى ءساتتى اتقارىلىپ، ديزاين فورماسىن ازىرلەۋ، باعدارلاماعا مالىمەتتەر ەن­گىزۋ مەن پايدالانۋ جۇمىستارى وي­دا­عىداي ورىندالدى. ينتەراكتيۆتىك باع­د­ارلاماعا ەنگىزۋ ءۇشىن دايىندالعان ما­لىمەتتىك بازا مەن وپەراتسيالىق جۇ­يە­نى اپروباتسيالاۋ، سونىمەن قاتار ين­تەر­فەيستى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۇسى­نىستار ءوز شەشىمىن تاپتى. مىسالى، ەشكىولمەس كەشەنىنىڭ قۇجاتى قازاقشا، ورىسشا دايىندالىپ، كەشەن­نىڭ ارحەو­لوگيالىق كارتاسى مەن ونىڭ قورعا­لاتىن ايماعى قوسىمشا بەرىلدى. وسى قوسىمشادا يلليۋستراتسيالىق تاسىلمەن بەزەندىرىلگەن البوم، كەشەننىڭ نەگىزگى ۋچاسكىلەرى كورسەتىلگەن كارتا، كەشەن ەس­كەرت­كىشتەرى مەن لاندشافتتارىنىڭ فو­تو­پانوراماسى، فوتوسۋرەتتەرى مەن فراگ­مەنتتەرى قاراستىرىلدى. وسى با­عىتتا وڭتۇستىك قازاقستان مەن جامبىل وبلىسىنداعى قاراتاۋ جوتاسىنداعى پالەوليتتىك ەسكەرتكىشتەردى الدىن الا جانە مۇراعاتتاعى زەرتتەۋىنىڭ ەسەبى دا­يىندالدى. بۇنداي كۇردەلى جوبالار بولاشاقتا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇسىن­عان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسى نەگىزىندە جال­عا­سا­دى دەپ كۇتىلۋدە.

مۋزىكالىق مۇرالار جاڭعىرتىلدى

باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى جوباسى – تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرت­كىشتەر جيناعىن باسىپ شىعارۋ جۇ­مىستارى. بۇل ءوز كەزەگىندە عىلىمي-انىق­­تامالىق ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىم ساناتىنا جاتقىزىلدى. سونىمەن قاتار باعدارلامادا كورسەتىلگەن جوبا­لاردى ورىنداۋ ءۇشىن – قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ۇلتتىق كىتاپحاناسى جا­نى­نان ۇلتتىق كىتاپ جادىگەرلەرىن تا­بۋ، سا­تىپ الۋ، كىتاپتار مەن كونە قولجاز­با­لار­دى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە، پرە­­زي­دەنتتىك مادەنيەت ورتالىعى بازا­سىن­دا ۇلتتىق تاريح ءۇشىن ەرەكشە ما­ڭىزى بار، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتا­لىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى جانىنان مۇ­را­عات قۇجاتتارىنىڭ ساقتاندىرۋ كوشىر­مەسىن جاساۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جو­نىندە مۇراجاي قورىن قالىپتاستىرۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ورتا­لىقتار قۇرىلدى.

اسىرەسە، مادەني ماڭىزى زور «تۇران مۇراسى» جوباسى اياسىندا – قازاقستان تاريحىنىڭ ونەرتانۋ، مادەنيەتتانۋ، تاريحي-مادەني اسپەكتىلەرىن قامتيتىن جيناقتار مەن عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ باس­­پا سەريالارى ازىرلەندى. جوبانى جۇ­زە­گە اسىرۋ جوسپارىنا سايكەس، وسى سە­ريا­­لاردىڭ «ارال-كاسپيدىڭ تاري­حى مەن مادەنيەتى» اتتى ءبىرىنشى كىتا­بى جارىق كوردى. «سارىارقا – دالا وركە­نيەتىنىڭ بەسىگى» اتتى عىلىمي جي­ناق­قا ماتەريال­دار جينالدى. جيناق «تا­ريح»، «ارحەولوگيا»، «ەتنوگرافيا»، «ونەر. ساۋلەت. مۋزىكا» اتتى ءۇش بولىم­نەن قۇرالدى.

سونىمەن قاتار «قازاق حالقىنىڭ داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى» سوزدىگىن دايىنداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سوز­دىكتى دايىنداۋ ماقساتىندا ۇيلەنۋ ادەت-عۇرىپتارى، بالالاردى تاربيەلەۋ سالت-ءداستۇرى تۋرالى، ءدىني ادەت-عۇرىپتار مەن مەرەكەلەر، قازاقتاردىڭ نانىمدارى مەن تانىمدارى، جانۇيالىق، شارۋاشىلىق، وندىرىستىك جانە قولونەرى جايلى عىلىمي ادەبيەتتەر زەردەلەنىپ، ءتيىستى ماتەريالدار جينالدى.

باعدارلاما اياسىندا ات­قا­رىلعان تاعى ءبىر يگى ءىس – حالقىمىز­دىڭ ەجەل­گى رۋحاني قازىناسى ۇلتتىق مۋزىكا مۇرا­لارىنىڭ جاڭعىرتىلۋى. اتاپ ايتار بولساق، قۇرمانعازى اتىن­داعى قازاق مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريا قو­رى­نان، ەلىمىزدىڭ مۇراعاتتارى مەن قوي­م­ا­لارىنداعى اسا كورنەكتى اۋىز­ەكى كاسىبي داستۇردە ورىنداۋشى – مۋزى­كانتتاردىڭ فونوجازبالارى قال­پىنا كەلتىرىپ، قازىرگى زامانعى اۋديو­تاسىمالداۋشىلارعا قوشىرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرىلدى. وسى ماقساتتا ورتا­لىق مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا مەن دىبىسجازبا مۇراعاتىنىڭ جانىنان سي­رەك ءۇنجازبالاردى ساقتاندىرۋ قورى قۇرىلىپ، قازىرگى زامان تالابىنا ساي، اۋديوتاسىمالداۋشىلارعا دىبىسجازبالار مەن بەينەماتەريالداردى جازىپ الۋ ءۇشىن ارنايى قوندىرعىلار ساتىپ الىندى. «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى 255 قازاقتىڭ ەسكى كۇيلەرىن اۋديوتاسىعىشتارعا جازىپ شىعاردى.

سوڭعى جاڭالىقتار

مەركەل قىزمەتىنەن كەتتى

ساياسات • بۇگىن، 17:30

ساراپشى گولوۆكيندى قاتتى سىناپ تاستادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 16:15

دوللار قىمباتتاپ بارادى

قارجى • بۇگىن، 11:20

ۇقساس جاڭالىقتار