وسى ورايدا, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى باعدارلامانى تىڭعىلىقتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستىڭ 2007 جىلى 13 اقپاندا وتكەن كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا, بۇعان دەيىن اتقارىلعان ىستەرگە جوعارى باعا بەرىپ, كەلەسى كەزەكتە مادەني مۇرانىڭ زاتتىق بلوگى حالىقتىڭ ماتەريالدانعان جادى ىسپەتتەس ارحەولوگيالىق نىسانداردىڭ بارلىق ءتۇرىن ساقتاپ, جاڭعىرتۋعا كوڭىل بولۋمەن بىرگە, حالقىمىزدىڭ باي قازىناسى مۋزىكالىق ماتىندەرگە دە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى ەسكەرتكەن ەدى.
78 ەسكەرتكىش جوندەلىپ,
28 نىسانعا رەكونسترۋكتسيا جاسالدى
راسىندا, وتاندىق ارحەولوگيالىق مادەني مۇرالارىمىزدىڭ ماڭىزىنا توقتالار بولساق, بىرىنشىدەن, ءوزىمىزدىڭ ەجەلگى تاريحىمىزدى ءبىلۋ بولسا, ەكىنشى ماڭىزدى بولىگى, ەلىمىز اۋماعىندا العاشقى مەملەكەتتىڭ قاشان پايدا بولعانىن انىقتاۋ ارقىلى تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ قاتپارلارىنا ۇڭىلە الامىز. مىسالى, ەسىك, شىلىكتى, قىرقابات اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى قازاقستاننىڭ جەرىندە العاشقى مەملەكەت ءVىىى عاسىردا قۇرىلعانىن دالەلدەپ وتىر. اسىرەسە, ەسىك قورعانىنان تابىلعان مۇرالار ونداعى مادەنيەتتىڭ وتە جوعارى, الەمدىك دەڭگەيدە بولعانىنا كەپىلدىك ەتۋدە. سونداي-اق ارحەولوگيالىق مۇرالاردىڭ ارقاسىندا ارال بويى مەن التايدا ساقتاردىڭ, باتىس قازاقستاندا سارماتتار مەملەكەتى بولعانى ايعاقتالسا, اتالمىش باعدارلاما ناتيجەسىندە, قاڭلى, ءۇيسىن مەملەكەتتەرى تۋرالى جاڭادان عىلىمي دەرەكتەر اشىلدى. سونداي-اق, ارحەولوگيالىق مادەني مۇرانىڭ ءۇشىنشى ماڭىزدى بولىگى – تۋريزم يندۋسترياسىن دامىتۋعا مۇرىندىق بولۋ. بۇل باعىتتا قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن جوسپارلى جۇمىستار اتقارىلۋدا.
جوعارىدا ەلباسى ۇسىنعان باعدارلاما اياسىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى رەسپۋبليكالىق دارگەيدەگى عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرى, مۇراجايلار مەن كىتاپحانالار ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدە ايرىقشا ورىن الاتىن قولدانبالى, تاريحي-مادەني, ساۋلەت جانە ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرگە عىلىمي زەرتتەۋ-ساراپتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, 2004 جىلدان باستاپ, كەيىنگى ون شاقتى جىل ارالىعىندا 78 تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىش جوندەلىپ, ولاردىڭ بارشاسىنا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جاسالدى. «قاسيەتتى قازاقستان» جوباسى بويىنشا 28 تاريحي نىسان جاڭعىرتىلدى.
باعدارلاما شەڭبەرىندە العاشقى ەكى جىلدا (2004-2006) 35 تاريحي جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشكە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, اياقتالدى. وسىلاردىڭ ىشىندە ايشا ءبيبى, ارىستان باب, ابات بايتاق, ىسمايىل اتا, سىرلى تام, ەسىم حان, شوقاي داتقا, وقشى اتا, قارا سوپى, اققويلى مەشىت-مەدرەسەسى, قاراقوجا, اقتاس, ءۇشارال, شوپان اتا, قارامان اتا مازارى قاتارلى ماڭىزدى وبەكتىلەر بار. بۇل نىسانداردىڭ ىرگەتاستارى بەكىتىلىپ, قابىرعالارى مەن كۇمبەزدەرىنە, شاتىرلارى مەن ەدەندەرىنە قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, وسى ءىس ءۇشىن ەسكى ۇلگىدەگى كىرپىشتەر دايىندالدى. ءسويتىپ, باعدارلاما شەڭبەرىندە تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن قايتا جاڭعىرتۋ جانە كونسەرۆاتسيالاۋ جۇمىستارى ۇزدىكسىز جالعاسىن تاپتى. اسىرەسە, ەلىمىز تاريحىنا بايلانىستى الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەگى تاريح پەن مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ, زەرتتەۋ ءىسى قولعا الىندى. اتاپ وتەر بولساق, مونعوليا قاتارلى شەت ەلدەر اۋماعىنان تابىلعان كونە تۇركى رۋنيكالىق جازۋلارى بار تاستاردىڭ كوشىرمەسىن الۋ جۇمىستارىنا العاش رەت قادام جاسالدى.
سونىمەن قاتار داماسك قالاسىندا ءال-فارابي كەسەنەسى مەن ەتنومادەني ورتالىعىن سالۋ جانە مونۋمەنتالدىق ەسكەرتكىش ورناتۋ, كاير قالاسىندا سۇلتان بەيبارىستىڭ مەشىتىن قايتا جاڭعىرتۋمەن قاتار, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىنداعى ايتەكە بي كەسەنەسىن زەرتتەۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ جوبالارى ىسكە استى.
ال رەسپۋبليكا كولەمىندە باعدارلامانىڭ العاشقى جىلدارى سولتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, الماتى, اقمولا, اقتوبە, پاۆلودار وبلىستارى بويىنشا ەسكەرتكىشتەر جيناعىنا ماتەريالدار سۇرىپتالدى. وبلىستارداعى تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنە زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ەلەكتروندى بازاسى قۇرىلدى. بارلىق وڭىردەگى ەسكەرتكىشتەردىڭ كارتا-سحەمالارى جاسالىپ, ساراپتان وتكەن ماتىندەر باسپاعا دايىندالدى. ەڭ ماڭىزدىسى, ەل اۋماعىندا تاريح جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەر جيناعىن دايىندايتىن جۇمىسشى توبى قۇرىلىپ, بۇل ىسكە بازالىق عىلىمي الەۋەتى زور مەملەكەتتىك مەكەمەلەر تارتىلدى.
سونداي-اق يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگىزىلگەن مادەني جانە ارالاس مۇرا نىساندارىن قورعاۋ, ولاردىڭ اۋماعى مەن ايماقتىق شەكاراسىن ايقىنداۋ جوباسى جۇزەگە استى. ناتيجەسىندە, نىسانداردىڭ قورعالۋ ايماعىنىڭ كارتاسى ازىرلەنىپ, قۇجات ماتىندەرى قۇراستىرىلدى. بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ قورعالۋ ايماعى نەگىزىندە تۇسىندىرمەلىك جازبا جۇمىستارى اتقارىلىپ, ماڭىزدى نىسانداردىڭ دەرەكقورىن جاساۋ جۇمىسى اياقتالدى. اتاپ ايتقاندا, ارنايى قابىلدانعان جوبا نەگىزىندە مالىمەت بازاسىنىڭ ينتەراكتيۆتىك باعدارلاماسى ازىرلەندى.
ياعني يۋنەسكو-نىڭ الدىن الا قابىلداعان نىساندار ءتىزىمىن مالىمەت بازاسىنا ەنگىزۋ (رەداكتسيالاۋ, سكانەرلەۋ, فورماتتاۋ) جانە گرافيكالىق ماتەريالداردى دايىنداۋ جۇمىستارى ءساتتى اتقارىلىپ, ديزاين فورماسىن ازىرلەۋ, باعدارلاماعا مالىمەتتەر ەنگىزۋ مەن پايدالانۋ جۇمىستارى ويداعىداي ورىندالدى. ينتەراكتيۆتىك باعدارلاماعا ەنگىزۋ ءۇشىن دايىندالعان مالىمەتتىك بازا مەن وپەراتسيالىق جۇيەنى اپروباتسيالاۋ, سونىمەن قاتار ينتەرفەيستى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستار ءوز شەشىمىن تاپتى. مىسالى, ەشكىولمەس كەشەنىنىڭ قۇجاتى قازاقشا, ورىسشا دايىندالىپ, كەشەننىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسى مەن ونىڭ قورعالاتىن ايماعى قوسىمشا بەرىلدى. وسى قوسىمشادا يلليۋستراتسيالىق تاسىلمەن بەزەندىرىلگەن البوم, كەشەننىڭ نەگىزگى ۋچاسكىلەرى كورسەتىلگەن كارتا, كەشەن ەسكەرتكىشتەرى مەن لاندشافتتارىنىڭ فوتوپانوراماسى, فوتوسۋرەتتەرى مەن فراگمەنتتەرى قاراستىرىلدى. وسى باعىتتا وڭتۇستىك قازاقستان مەن جامبىل وبلىسىنداعى قاراتاۋ جوتاسىنداعى پالەوليتتىك ەسكەرتكىشتەردى الدىن الا جانە مۇراعاتتاعى زەرتتەۋىنىڭ ەسەبى دايىندالدى. بۇنداي كۇردەلى جوبالار بولاشاقتا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇسىنعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى نەگىزىندە جالعاسادى دەپ كۇتىلۋدە.
مۋزىكالىق مۇرالار جاڭعىرتىلدى
باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى جوباسى – تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەر جيناعىن باسىپ شىعارۋ جۇمىستارى. بۇل ءوز كەزەگىندە عىلىمي-انىقتامالىق ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىم ساناتىنا جاتقىزىلدى. سونىمەن قاتار باعدارلامادا كورسەتىلگەن جوبالاردى ورىنداۋ ءۇشىن – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كىتاپحاناسى جانىنان ۇلتتىق كىتاپ جادىگەرلەرىن تابۋ, ساتىپ الۋ, كىتاپتار مەن كونە قولجازبالاردى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە, پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعى بازاسىندا ۇلتتىق تاريح ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزى بار, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى جانىنان مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ ساقتاندىرۋ كوشىرمەسىن جاساۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە مۇراجاي قورىن قالىپتاستىرۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ورتالىقتار قۇرىلدى.
اسىرەسە, مادەني ماڭىزى زور «تۇران مۇراسى» جوباسى اياسىندا – قازاقستان تاريحىنىڭ ونەرتانۋ, مادەنيەتتانۋ, تاريحي-مادەني اسپەكتىلەرىن قامتيتىن جيناقتار مەن عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ باسپا سەريالارى ازىرلەندى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارىنا سايكەس, وسى سەريالاردىڭ «ارال-كاسپيدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» اتتى ءبىرىنشى كىتابى جارىق كوردى. «سارىارقا – دالا وركەنيەتىنىڭ بەسىگى» اتتى عىلىمي جيناققا ماتەريالدار جينالدى. جيناق «تاريح», «ارحەولوگيا», «ەتنوگرافيا», «ونەر. ساۋلەت. مۋزىكا» اتتى ءۇش بولىمنەن قۇرالدى.
سونىمەن قاتار «قازاق حالقىنىڭ داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى» سوزدىگىن دايىنداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سوزدىكتى دايىنداۋ ماقساتىندا ۇيلەنۋ ادەت-عۇرىپتارى, بالالاردى تاربيەلەۋ سالت-ءداستۇرى تۋرالى, ءدىني ادەت-عۇرىپتار مەن مەرەكەلەر, قازاقتاردىڭ نانىمدارى مەن تانىمدارى, جانۇيالىق, شارۋاشىلىق, وندىرىستىك جانە قولونەرى جايلى عىلىمي ادەبيەتتەر زەردەلەنىپ, ءتيىستى ماتەريالدار جينالدى.
باعدارلاما اياسىندا اتقارىلعان تاعى ءبىر يگى ءىس – حالقىمىزدىڭ ەجەلگى رۋحاني قازىناسى ۇلتتىق مۋزىكا مۇرالارىنىڭ جاڭعىرتىلۋى. اتاپ ايتار بولساق, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريا قورىنان, ەلىمىزدىڭ مۇراعاتتارى مەن قويمالارىنداعى اسا كورنەكتى اۋىزەكى كاسىبي داستۇردە ورىنداۋشى – مۋزىكانتتاردىڭ فونوجازبالارى قالپىنا كەلتىرىپ, قازىرگى زامانعى اۋديوتاسىمالداۋشىلارعا قوشىرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرىلدى. وسى ماقساتتا ورتالىق مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا مەن دىبىسجازبا مۇراعاتىنىڭ جانىنان سيرەك ءۇنجازبالاردى ساقتاندىرۋ قورى قۇرىلىپ, قازىرگى زامان تالابىنا ساي, اۋديوتاسىمالداۋشىلارعا دىبىسجازبالار مەن بەينەماتەريالداردى جازىپ الۋ ءۇشىن ارنايى قوندىرعىلار ساتىپ الىندى. «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى 255 قازاقتىڭ ەسكى كۇيلەرىن اۋديوتاسىعىشتارعا جازىپ شىعاردى.
