– بيىل قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل تولادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستار قانداي باعىتتا دامىپ جاتىر؟
– وتىز جىل ىشىندە مۇناي-گاز سالاسىندا, ءبىلىم بەرۋدە, قارجى سەكتورىنداعى جانە باسقا دا كوپتەگەن سالالاردا تاماشا ارىپتەستىك ورناتتىق, بۇل الداعى وتىز جىلدا ودان ءارى جاقسارادى. الداعى ۋاقىتتا ودان دا جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەتىنىمىزگە سەنەمىن. قازىرگى تاڭدا جاسىل ەكونوميكاعا باسا كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز.
ەنەرگەتيكالىق سەكتوردىڭ دەكاربونيزاتسياسىن, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن, تسيفرلاندىرۋدى جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدى قاراستىرىپ جاتىرمىز. بۇل جاڭا ءارى بىلىكتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماڭىزدى ماسەلە دە وسى.
وسى ورايدا, مىنا ماسەلەگە نازار اۋدارعان ءجون. بۇگىندە ۇلىبريتانيادا كوپ جىل ءبىلىم الىپ, بىرنەشە جىلدان بەرى ءوز مانسابىن قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقان قازاقستاندىق جاستار وتە كوپ. ولار ەكى ەل اراسىندا ءتيىمدى بايلانىستى ىلگەرىلەتۋگە كومەكتەسەتىنى ءسوزسىز.
– ۇلىبريتانيا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. ەكى ەل اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتىلعان. بىراق پاندەميانىڭ كەسىرىنەن قارىم-قاتىناسىمىزعا ازداعان كەدەرگى كەلدى. ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ ءۇشىن بولاشاقتا قانداي قادامدار جاسالۋ كوزدەلۋدە؟
– پاندەميا جاعدايدى قيىنداتقانىنا كۇمان جوق. بىراق قازىر بيزنەسكە جاڭا مۇمكىندىك بەرىپ, كومەكتەسۋگە بەل بۋدىق. مەنىڭشە, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن دامىتۋ شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا جاعداي جاسايدى. سونداي-اق داۋلاردى اعىلشىن جالپى قۇقىعى مەن ۇزدىك حالىقارالىق پراكتيكا نەگىزىندە شەشۋ ينۆەستيتسيا مەن ساۋدانى ىنتالاندىرۋعا لايىقتى كومەكتەسەدى. مەن قازاقستانداعى دۇكەندەردە بريتان تاۋارلارى مەن برەندتەرىن كوبىرەك كورگىم كەلەدى.
– سوڭعى ۋاقىتتا ءجيى تالقىلاناتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – «برەكسيت». ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋىنىڭ قانداي ءتيىمدى جاقتارى بار دەپ ويلايسىز؟
– 2021 جىلعى 1 قاڭتاردا وتپەلى كەزەڭ اياقتالدى. پاندەميا كەزىندە ورتاسىندا ەو مەن كەدەن وداعىنىڭ بىرىڭعاي نارىعىنان شىقتىق. مۇمكىن, بۇل قادام جاڭا سالالاردا ءوز زاڭىن قابىلدايتىن, جەكە ساۋدا كەلىسىمدەرىن جاسايتىن ەل رەتىندە جاعدايدى ءبىرشاما قيىنداتقان شىعار. بىراق پرەمەر-ءمينيسترىمىز دە, جاڭا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىمىز ليز تراسس تا, وزگە دە مينيسترلەر دە بيىلعى جىل بۇكىل الەمدە جاڭا مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋعا ۇمتىلاتىن جاھاندىق ۇلىبريتانيانىڭ باستاماسى بولاتىنىنا سەنىمدى.
– «برەكسيت» ۇلىبريتانيا حالقىنا قالاي اسەر ەتتى؟ ماسەلەن, بريتاندىق ارالداردا جۇمىس ىستەيتىن ەۋروپالىقتار نەمەسە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە ەڭبەك ەتەتىن ۇلىبريتانيا ازاماتتارى بۇرىنعىداي ەركىن جۇمىس ىستەي الا ما؟
– ۇلىبريتانيا دا, ەۋروپالىق وداق تا 2021 جىلعى 1 قاڭتارداعى وتپەلى كەزەڭ اياقتالعانعا دەيىن ەۋروپادا تۇرىپ جاتقان بريتانداردىڭ جانە ۇلىبريتانيادا تۇرىپ جاتقان ەۋروپالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جانە جۇمىس ىستەۋ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن مۇقيات قاداعالادى. دەگەنمەن ۇكىمەتتىڭ «برەكسيتتەن» العان نەگىزگى ساباعىنىڭ ءبىرى – يمميگراتسيانى مۇقيات باسقارۋعا قاجەتتىلىك.
وسىلايشا, ەۋروپالىق وداق ازاماتتارى بۇدان بىلاي ۇلىبريتانياعا كەلگەندە نەمەسە كەرىسىنشە اعىلشىندار ەۋروپادا بۇرىنعىداي ەركىن جۇمىس ىستەي المايدى. اسىرەسە, بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەتىن ماماندىقتارعا بارۋ قيىنعا تۇسەدى. بىراق ۇلىبريتانيا شىعارماشىل ءارى كەلەشەگى جارقىن ادامدار ءۇشىن الەمدەگى ەڭ تارتىمدى جۇمىس ورىندارىن ۇسىنۋىن جالعاستىرا بەرەدى.
– «برەكسيتكە» قاتىستى ەڭ كوپ تالقىلاناتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – يرلانديا مەن سولتۇستىك يرلانديا اراسىنداعى شەكارا. يرلانديالىقتار «برەكسيتتى» قالاي قابىلدادى؟ قازىرگى ۋاقىتتا شەكارا ماسەلەسىندە قانداي شەشىمگە كەلدى؟
– ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋ كەزىندە «بەلفاست» كەلىسىمىن ساقتاپ قالۋعا قول جەتكىزدى. ومىرلىك ماڭىزى بار بۇل كەلىسىمگە 1998 جىلى قول قويىلدى. قۇجات كوپتەگەن جىل بويعى قاقتىعىستاردان زارداپ شەككەن سولتۇستىك يرلاندياعا بەيبىتشىلىك اكەلدى. «بەلفاست» كەلىسىمىنىڭ ساقتالۋىنا يرلانديا تاراپى دا, ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى دە, سولتۇستىك يرلانديانىڭ بارلىق پارتيالارى دا مۇددەلى.
اتالعان كەلىسىم ءتۇرلى قاۋىمداستىقتار اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى بۇزبايدى. ەۋروپالىق وداقپەن جاسالعان كەلىسىمگە سايكەس, سولتۇستىك يرلانديا حاتتاماسى بۇل نازىك تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا تىرىستى. ياعني سولتۇستىك يرلانديا ەو-نىڭ بىرىڭعاي نارىعىندا قالا بەرەدى.
سوندىقتان سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىندا قاتاڭ شەكارا بولماعاندىقتان, ۇلىبريتانيا ىشكى نارىعىنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە دە ەسەپتەلمەك. ويتكەنى ءوڭىر زاڭدى تۇردە ۇلىبريتانيا اۋماعى سانالادى. بارلىق تاراپقا ءتيىمدى بولۋ ءۇشىن ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى حاتتامانى جۇزەگە اسىرۋ شارتتارى الدەقايدا يكەمدى بولۋى قاجەت دەپ سانايدى. اتالعان ماسەلە جونىندە ەۋروپالىق وداقپەن كەلىسسوزدەر ءالى دە جالعاسىپ جاتىر.
– بىرنەشە جىل بۇرىن شوتلانديادا رەفەرەندۋم وتكىزىلىپ, وندا تاۋەلسىزدىك ماسەلەسى تالقىلاندى. قازىر شوتلاندىقتار بۇل ماسەلەگە قايتا ورالا ما؟ بيلىكتىڭ بۇعان دەگەن كوزقاراسى قانداي؟
– سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر دەۆيد كەمەرون 2014 جىلى «تاۋەلسىزدىك رەفەرەندۋمىن» وتكىزۋگە رۇقسات ەتكەندە, ۇلىبريتانيا مەن شوتلانديا ۇكىمەتتەرى اتالعان ماسەلەنى شەشۋ كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن ءادىل جانە زاڭدى قادام ەكەنىنە كەلىستى. ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى ءالى دە رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسى شەشۋشى ماعىناعا يە دەپ ەسەپتەيدى. ءارى ماسەلە تۇپكىلىكتى شەشىلدى دەگەن پىكىردى ۇستانادى.
– ۇلىبريتانيا ءوز مادەنيەتىنىڭ الۋاندىعىمەن اسا تانىمال. ەل ءارتۇرلى ەتنوستىق توپتار وكىلدەرىنىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىن قالاي قولدايدى؟ مۇمكىن بۇعان جەتۋ وڭاي بولعان جوق شىعار؟
– ءوزىم كۋا بولعان كەزەڭدە ءتۇرلى ەتنوستىق توپتار مەن دىندەرگە كوزقاراس ۋاقىت وتە كەلە بىرنەشە مارتە وزگەرىسكە ۇشىرادى. اقىر سوڭىندا, تۇرعىندار ادام قۇقىقتارى بارلىعىنا تەڭ ەكەنىن ءتۇسىندى. تەرىسىنىڭ ءتۇسى, ءدىنى, جىنىسى نەمەسە باسقا سيپاتتامالارى بويىنشا كەمسىتۋ وركەنيەتتى قوعامدا جاعىمسىز جانە قابىلدانبايتىن مىنەز-ق ۇلىق بەلگىسى. بۇل تۇجىرىمدامانى زاڭ دا, مەكتەپتەر دە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا, بيلىك تە قولدايدى.
وكىنىشكە قاراي, ءالى دە ناسىلشىلدىك پەن ديسكريميناتسيانى تولىقتاي جويا العان جوقپىز. بىراق مەنىڭ ويىمشا, حالىقتىڭ باسىم بولىگى ءوزىن ءوزى قالاي ۇستاۋ كەرەكتىگىن تۇسىنەدى. ادىلەتتى, تولەرانتتى قوعام قالىپتاستىرۋداعى نيەتىمىزدى مويىندايدى.
– ۇلىبريتانيادا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە مەنى اعىلشىن اكتسەنتى قىزىقتىردى. سىزدە قانداي اكتسەنت بار؟ جالپى, كىشكەنتاي ارالدا ءتۇرلى اكتسەنتتەردىڭ بولۋى قازاقتار ءۇشىن وتە قىزىقتى. اعىلشىن تىلىندە اكتسەنتتەردىڭ كوپ بولۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟
– مەن انگليانىڭ وڭتۇستىگىندە, لوندونعا جاقىن جەردە ءوستىم. سوندىقتان مەندە وڭتۇستىكتىك اكتسەنت بار. ايتا كەتەتىن جايت, ەلدەگى كوپتەگەن ايماقتىق اكتسەنتتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن قالاي ساقتالىپ قالعانىنا تاڭعالامىن! مەنىڭ ويىمشا, بۇل – تۋعان قالاسى مەن شىققان جەرىمەن ماقتانۋدىڭ ناقتى بەلگىسى. سوندىقتان قازىرگى ءومىر بىرتەكتەس بولعان كەزەڭدە اعىلشىندار وزدەرىنىڭ اكتسەنتىن ساقتاپ قالا الدى.
– انگليا فۋتبولدىڭ وتانى سانالادى. ءسىز فۋتبولدى ۇناتاسىز با؟ قانداي كلۋبتى قولدايسىز؟ ۇلىبريتانياداعى فۋتبول مادەنيەتى, جانكۇيەرلەردىڭ مادەنيەتى تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى؟
– بۇل وتە كۇردەلى سۇراق! مەن ءبىر ناقتى كوماندانىڭ جانكۇيەرى ەمەسپىن, بىراق ۇلتتىق قۇرامانىڭ ويىنىن تاماشالاعاندى ۇناتامىن. بيىل ەۋروپا چەمپيوناتىنىڭ فينالىندا يتاليادان ۇتىلعانىمىز وتە اۋىر ءتيدى. بىراق مەن شىن جۇرەكتەن ويناعان جاس كوماندانى ماقتان تۇتامىن. انگلياداعى فۋتبول جانكۇيەرلەرى ءوز كوماندالارىن جاقسى قولدايدى. بۇزاقىلىقتان تۋىنداعان كەي ماسەلەلەر وتە ءتيىمدى ساياسات پەن پوليتسيا كۇشتەرى ارقىلى شەشىلەدى دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىن. اعىلشىندار ءۇشىن فۋتبول وتباسىمەن بىرگە كورىپ, دەمالاتىن ويىن.
– ۇلىبريتانيا سونىمەن بىرگە عالامدىق جىلىنۋ ماسەلەسىن شەشۋدە ەرەكشە ورىن الىپ وتىر. وسىلايشا, كۇن تارتىبىندە 2050 جىلعا دەيىن پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىنىڭ كولەمىن قىسقارتۋ ماسەلەسى تۇر. بۇل مىندەتتەمەنى ورىنداۋ ءۇشىن قانداي شارالار قولدانىلادى؟
– 31 قازاندا تاريحقا باي, ادەمى گلازگو قالاسىندا كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى بۇۇ نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى تاراپتارىنىڭ 26-شى كونفەرەنتسياسىن وتكىزەمىز (COP26). پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 125-تەن استام مەملەكەتتىڭ كوشباسشىلارمەن بىرگە الەمدىك كوشباسشىلار سامميتىنە قاتىساتىنىنا وتە قۋانىشتىمىز.
ەكى اپتا بويى كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە وتكىزىلەتىن كەيبىر كەلىسسوزدەردىڭ تاقىرىبى تەحنيكالىق ماسەلەلەردى قامتيدى. بىراق جالپى ماقسات ايقىن. كليماتتىڭ جىلىنۋىن 1.5°C ولشەمىندە ساقتاپ تۇرۋ. ياعني ۇجىمدىق كۇش-جىگەردى سالىپ, 2050 جىلعا قاراي جىلىنۋدى 1,5 گرادۋستان اسپايتىن دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا قول جەتكىزۋىمىز قاجەت. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن كوبىرەك جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك.
ونىڭ ۇستىنە, پرەمەر-ءمينيسترىمىز ءتورت سالانىڭ – كومىر, اۆتوموبيلدەر, اعاشتار جانە قولما-قول اقشانىڭ ەرەكشە ءرولىن اتاپ ءوتتى. كومىردەن, ياعني الەمدەگى ەڭ لاستاۋشى وتىننان كەزەڭ-كەزەڭمەن باس تارتۋ ساياساتىن بەلگىلەۋىمىز قاجەت.
سونىمەن قاتار بەنزيندى قولداناتىن اۆتوموبيلدەردى 2040 جىلعا دەيىن تابيعي تازا كولىكتەرگە الماستىرۋىمىز كەرەك. الەمدىك ورمانداردى قورعاپ, جەردى پايدالانۋ كەزىندە كومىرتەگى شىعارىلىمىن بارىنشا تومەندەتۋگە ءتيىسپىز. سونداي-اق دەكاربونيزاتسيا ءۇشىن دە, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ ءۇشىن دە قاجەت ينۆەستيتسيالاردى جۇمىلدىرعانىمىز ءجون.
– ءسىزدى قازاقتاردىڭ قانداي ونەر مەن مادەنيەتى قىزىقتىرادى؟ ەلشى رەتىندە ەلىمىزدە قانداي ەرەكشەلىكتەردى بايقادىڭىز؟
– مەن كلاسسيكالىق مۋزىكانى, وپەرا مەن بالەتتى جاقسى كورەمىن. «قىز جىبەك» سەكىلدى بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن سپەكتاكلدەردى تاماشالاۋدى اسىعا كۇتىپ ءجۇرمىن. ماعان دجاز بەن ونەر ۇنايدى, بىراق ولاردىڭ ەكەۋىن دە جەتىك بىلمەيمىن. سونداي-اق تاريح جانە ونىڭ ساۋلەت ونەرىنە قالاي اسەر ەتكەنى قىزىقتىرادى. نۇر-سۇلتاننىڭ زاماناۋي عيماراتتارى وتە قىزىقتى. بىراق سولاردىڭ اراسىندا ۇلتتىق مۋزەي ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ سۇيىكتى جەرىم. بۇل – اسا كەرەمەت, ادەمى ءارى ەرەكشە عيمارات, ال ونىڭ قازىنالارى بىزگە تاريحتىڭ قىزىقتى كەزەڭدەرىن اشادى.
– ەلشىلىك قىزمەتكە كىرىسەر الدىندا ءبىراز ۋاقىت قازاق ءتىلىن ۇيرەنگەن ەكەنسىز. ءتىلىمىزدى ۇيرەنۋ سىزگە قيىن بولعان جوق پا؟
– قازاق ءتىلى – قيىن ءتىل! بىراق مۇنداي قىزىقتى ءتىلدى ۇيرەنۋدىڭ ارتىقشىلىعى دا بار. قازاق تىلىندە ەركىن سويلەۋ ءۇشىن ءالى ۇزاق ەڭبەك ەتۋىم كەرەك. بىراق جاتتىعا بەرۋگە بەل بۋدىم. قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ, ارينە, ماعان قازاقستاننىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى تۋرالى كوبىرەك بىلۋگە الدەقايدا كومەكتەسەدى دەگەن ويدامىن.
– ءبىزدىڭ ەلگە كەلەتىنىڭىز جايلى ەستىگەندە وتباسىڭىزدىڭ العاشقى اسەرى قانداي بولدى؟
– ءبىز 18 ايعا جۋىق وقشاۋلانۋ مەن شەكتەۋلەردەن وتتىك. ەشقايدا شىقپاي, حارتفوردشير وكرۋگىندەگى ۇيىمىزدە تۇردىق. سوندىقتان كەنەتتەن ەرەكشە زاماناۋي قالاعا كوشۋ – ءبىز ءۇشىن وتە كەرەمەت جاڭالىق بولدى. ءبىز ءالى دە ساياحاتتاي المايمىز, بىراق مەن ولارعا قازاقستاندى تولىق ارالاتىپ شىققىم كەلەدى.
– بيىل قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل تولادى. وسى وتىز جىلدىڭ ىشىندە ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيىنە ەلشى رەتىندە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– مەن 1991 جىلى كەڭەس وداعىنا كەلىپ كەتكەنمىن. ناقتىراق ايتسام, 15 تاۋەلسىز ەل قالىپتاسا باستاعان كەزدە ءۇشىنشى كۋرس ستۋدەنتى ەدىم. ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ قۇلدىراۋىن ءوز كوزىممەن كورگەندىكتەن, ونىڭ قانداي بولاتىنىن ەشقاشان ۇمىتپايمىن. سول سەبەپتى وسى زامانعى, وركەندەگەن, كوپكونفەسسيالى جانە كوپەتنوستى مەملەكەتتى قۇرعان قازاقستان حالقىنىڭ قول جەتكىزگەن بيىك جەتىستىكتەرىن جەكە ءوزىم جوعارى باعالايمىن.
– «ەگەمەن قازاقستان» وقىرماندارىنا ايتاتىن تىلەگىڭىز؟
– مەن ەگەمەنقازاقستاندىقتاردى, سونداي-اق بارشا قازاقستاندىقتاردى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
