سۇحبات • 20 قازان، 2021

كەتي ليچ: قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدىڭ ارتىقشىلىعى بار

94 رەت كورسەتىلدى

بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى. وسىناۋ مەرەيلى كەزەڭدە قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى سەرىكتەس مەملەكەت­تىڭ ءبىرى – ۇلىبريتانيانىڭ ەلىمىز­دەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى كەتي ليچتان سۇحبات العان ەدىك. كەتي حانىم ديپلوماتيالىق قىزمەتىنە كىرىسكەنىنە بىرنەشە ايدىڭ ءجۇزى بولدى. ول قازاقستانعا كەلمەستەن بۇرىن قازاق ءتىلىن ۇيرەنگەن ەكەن.

 

– بيىل قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل تولادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ەل ارا­سىنداعى ديپلوماتيالىق قاتى­ناس­تار قانداي باعىتتا دامىپ جاتىر؟

– وتىز جىل ىشىندە مۇناي-گاز سالاسىندا، ءبىلىم بەرۋدە، قارجى سەكتورىنداعى جانە باسقا دا كوپتەگەن سالالاردا تاماشا ارىپتەستىك ورناتتىق، بۇل الداعى وتىز جىلدا ودان ءارى جاقسارادى. الداعى ۋاقىتتا ودان دا جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەتىنىمىزگە سەنەمىن. قازىرگى تاڭدا جاسىل ەكونوميكاعا باسا كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز.

ەنەرگەتيكالىق سەكتوردىڭ دەكاربونيزاتسياسىن، جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن، تسيفرلاندىرۋدى جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدى قاراستىرىپ جاتىرمىز. بۇل جاڭا ءارى بىلىكتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماڭىزدى ماسەلە دە وسى.

وسى ورايدا، مىنا ماسەلەگە نازار اۋدارعان ءجون. بۇگىندە ۇلىبريتانيادا كوپ جىل ءبىلىم الىپ، بىرنەشە جىلدان بەرى ءوز مانسابىن قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقان قازاقستاندىق جاستار وتە كوپ. ولار ەكى ەل اراسىندا ءتيىمدى بايلانىستى ىلگەرىلەتۋگە كومەكتەسەتىنى ءسوزسىز.

– ۇلىبريتانيا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. ەكى ەل اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتىلعان. بىراق پاندە­ميا­نىڭ كەسىرىنەن قارىم-قاتىنا­سى­مىزعا ازداعان كەدەرگى كەلدى. ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق باي­لا­نىس­تاردى نىعايتۋ ءۇشىن بولا­شاقتا قانداي قادامدار جاسالۋ كوزدەلۋدە؟

– پاندەميا جاعدايدى قيىندات­قانىنا كۇمان جوق. بىراق قازىر بيزنەسكە جاڭا مۇمكىندىك بەرىپ، كومەكتەسۋگە بەل بۋدىق. مەنىڭشە، «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن دامىتۋ شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا جاعداي جاسايدى. سونداي-اق داۋلاردى اعىلشىن جالپى قۇقىعى مەن ۇزدىك حالىقارالىق پراكتيكا نەگىزىندە شەشۋ ينۆەستيتسيا مەن ساۋدانى ىنتالاندىرۋعا لايىقتى كومەكتەسەدى. مەن قازاقستانداعى دۇ­كەندەردە بريتان تاۋارلارى مەن برەندتەرىن كوبىرەك كورگىم كەلەدى.  

– سوڭعى ۋاقىتتا ءجيى تالقىلا­ناتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – «برەكسيت». ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداق­­تان شىعۋىنىڭ قانداي ءتيىمدى جاقتارى بار دەپ ويلايسىز؟

– 2021 جىلعى 1 قاڭتاردا وتپەلى كەزەڭ اياقتالدى. پاندەميا كەزىندە ورتاسىندا ەو مەن كەدەن وداعىنىڭ بىرىڭعاي نا­رىعىنان شىقتىق. مۇمكىن، بۇل قادام جاڭا سالالاردا ءوز زاڭىن قابىلدايتىن، جەكە ساۋدا كەلىسىمدەرىن جاسايتىن ەل رەتىندە جاعدايدى ءبىرشاما قيىنداتقان شىعار. بىراق پرەمەر-ءمينيسترىمىز دە، جاڭا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىمىز ليز تراسس تا، وزگە دە مينيسترلەر دە بيىل­­عى جىل بۇكىل الەمدە جاڭا مۇم­كىن­­دىك­­تەردى پايدالانۋعا ۇمتىلاتىن جا­ھان­دىق ۇلىبريتانيانىڭ باستاماسى بولاتىنىنا سەنىمدى.

– «برەكسيت» ۇلىبريتانيا حال­قىنا قالاي اسەر ەتتى؟ ماسەلەن، بري­­تان­دىق ارالداردا جۇمىس ىستەي­تىن ەۋرو­پ­الىقتار نەمەسە ەۋرو­پا­لىق وداق ەلدەرىندە ەڭبەك ەتەتىن ۇلىبريتانيا ازاماتتارى بۇرىن­عىداي ەركىن جۇمىس ىستەي الا ما؟

– ۇلىبريتانيا دا، ەۋروپالىق وداق تا 2021 جىلعى 1 قاڭتارداعى وتپەلى كەزەڭ اياقتالعانعا دەيىن ەۋروپادا تۇرىپ جاتقان بريتانداردىڭ جانە ۇلىبريتانيادا تۇرىپ جاتقان ەۋروپالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جانە جۇمىس ىستەۋ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن مۇقيات قاداعالادى. دەگەنمەن ۇكىمەتتىڭ «برەكسيتتەن» العان نەگىزگى ساباعىنىڭ ءبىرى – يمميگراتسيانى مۇقيات باسقارۋعا قاجەتتىلىك.

وسىلايشا، ەۋروپالىق وداق ازاماتتارى بۇدان بىلاي ۇلىبريتانياعا كەلگەندە نەمەسە كەرىسىنشە اعىلشىندار ەۋرو­پادا بۇرىنعىداي ەركىن جۇمىس ىستەي ال­مايدى. اسىرەسە، بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتە­تىن ماماندىقتارعا بارۋ قيىنعا تۇسە­دى. بىراق ۇلىبريتانيا شىعارماشىل ءارى كەلەشەگى جارقىن ادامدار ءۇشىن الەم­دەگى ەڭ تارتىمدى جۇمىس ورىندارىن ۇسىنۋىن جالعاستىرا بەرەدى.

– «برەكسيتكە» قاتىستى ەڭ كوپ تال­­قى­لاناتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ير­­لانديا مەن سولتۇستىك يرلان­ديا ارا­سىنداعى شەكارا. يرلانديا­لىق­تار «برەكسيتتى» قالاي قابىل­دادى؟ قازىرگى ۋاقىتتا شەكارا ماسەلە­سىندە قانداي شەشىمگە كەلدى؟

– ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداق­تان شىعۋ كەزىندە «بەلفاست» كەلى­سىمىن ساقتاپ قالۋعا قول جەتكىزدى. ومىرلىك ماڭىزى بار بۇل كەلىسىمگە 1998 جىلى قول قويىلدى. قۇجات كوپتەگەن جىل بوي­­عى قاقتىعىستاردان زارداپ شەككەن سول­تۇستىك يرلاندياعا بەيبىتشىلىك اكەل­دى. «بەلفاست» كەلىسىمىنىڭ ساقتالۋىنا ير­لانديا تاراپى دا، ۇلىبريتانيا ۇكى­مەتى دە، سولتۇستىك يرلانديانىڭ بار­لىق پارتيالارى دا مۇددەلى.

اتالعان كەلىسىم ءتۇرلى قاۋىم­داس­تىقتار اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى بۇزبايدى. ەۋرو­پالىق وداقپەن جاسالعان كەلىسىمگە سايكەس، سولتۇستىك يرلانديا حاتتاماسى بۇل نازىك تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا تىرىس­تى. ياعني سولتۇستىك يرلانديا ەو-نىڭ بىرىڭعاي نارىعىندا قالا بەرەدى.

سوندىقتان سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىندا قاتاڭ شەكارا بولماعاندىقتان، ۇلىبريتانيا ىشكى نارىعىنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە دە ەسەپتەلمەك. ويت­كەنى ءوڭىر زاڭدى تۇردە ۇلىبريتانيا اۋم­اعى سانالادى. بارلىق تاراپقا ءتيىم­دى بولۋ ءۇشىن ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى حاتتا­مانى جۇزەگە اسىرۋ شارتتارى الدەقايدا يكەم­دى بولۋى قاجەت دەپ سانايدى. اتال­عان ماسەلە جونىندە ەۋروپالىق وداقپەن كەلىسسوزدەر ءالى دە جالعاسىپ جاتىر.

– بىرنەشە جىل بۇرىن شوتلان­­ديا­دا رەفەرەندۋم وتكىزىلىپ، وندا تاۋەل­سىزدىك ماسەلەسى تالقىلاندى. قازىر شوت­لاندىقتار بۇل ماسەلەگە قايتا ورالا ما؟ بيلىكتىڭ بۇعان دەگەن كوزقاراسى قانداي؟

– سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر دەۆيد كەمەرون 2014 جىلى «تاۋەلسىزدىك رەفەرەندۋمىن» وتكىزۋگە رۇقسات ەتكەندە، ۇلىبريتانيا مەن شوتلانديا ۇكىمەتتەرى اتالعان ماسەلەنى شەشۋ كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن ءادىل جانە زاڭدى قادام ەكەنىنە كەلىستى.   ۇلىبريتانيا ۇكى­مەتى ءالى دە رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسى شەشۋ­شى ماعىناعا يە دەپ ەسەپتەيدى. ءارى ماسە­لە تۇپكىلىكتى شەشىلدى دەگەن پىكىردى ۇستانادى.

– ۇلىبريتانيا ءوز مادەنيەتىنىڭ الۋاندىعىمەن اسا تانىمال. ەل ءار­تۇر­لى ەتنوستىق توپتار وكىلدەرىنىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىن قالاي قولدايدى؟ مۇمكىن بۇعان جەتۋ وڭاي بولعان جوق شىعار؟

– ءوزىم كۋا بولعان كەزەڭدە ءتۇرلى ەتنوستىق توپتار مەن دىندەرگە كوزقاراس ۋاقىت وتە كەلە بىرنەشە مارتە وزگەرىسكە ۇشىرادى. اقىر سوڭىندا، تۇرعىندار ادام قۇقىقتارى بارلىعىنا تەڭ ەكەنىن ءتۇسىندى. تەرىسىنىڭ ءتۇسى، ءدىنى، جىنىسى نەمەسە باسقا سيپاتتامالارى بويىنشا كەمسىتۋ وركەنيەتتى قوعامدا جاعىمسىز جانە قابىلدانبايتىن مىنەز-ق ۇلىق بەلگىسى. بۇل تۇجىرىمدامانى زاڭ دا، مەكتەپتەر دە، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا، بيلىك تە قولدايدى.

وكىنىشكە قاراي، ءالى دە ناسىلشىلدىك پەن ديسكريميناتسيانى تولىقتاي جويا العان جوقپىز. بىراق مەنىڭ ويىمشا، حالىقتىڭ باسىم بولىگى ءوزىن ءوزى قالاي ۇستاۋ كەرەكتىگىن تۇسىنەدى. ادىلەتتى، تولەرانتتى قوعام قالىپتاستىرۋداعى نيەتىمىزدى مويىندايدى.  

– ۇلىبريتانيادا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە مەنى اعىلشىن اكتسەنتى قى­زىق­تىردى. سىزدە قانداي اكتسەنت بار؟ جالپى، كىشكەنتاي ارالدا ءتۇرلى اكتسەنت­تەردىڭ بولۋى قازاقتار ءۇشىن وتە قىزىقتى. اعىلشىن تىلىندە اك­تسەنت­­تەر­دىڭ كوپ بولۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟

– مەن انگليانىڭ وڭتۇستىگىندە، لوندونعا جاقىن جەردە ءوستىم. سون­دىقتان مەندە وڭتۇستىكتىك اكتسەنت بار. ايتا كەتەتىن جايت، ەلدەگى كوپتەگەن ايماقتىق اكتسەنتتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن قالاي ساقتالىپ قالعانىنا تاڭعالامىن! مەنىڭ ويىمشا، بۇل – تۋعان قالاسى مەن شىققان جەرىمەن ماقتانۋدىڭ ناقتى بەلگىسى. سوندىقتان قازىرگى ءومىر بىرتەكتەس بولعان كەزەڭدە اعىلشىندار وزدەرىنىڭ اكتسەنتىن ساقتاپ قالا الدى.

– انگليا فۋتبولدىڭ وتانى سانا­لا­دى. ءسىز فۋتبولدى ۇناتاسىز با؟ قانداي كلۋبتى قولدايسىز؟ ۇلى­بري­تانياداعى فۋتبول مادەنيەتى، جانكۇيەرلەردىڭ مادەنيەتى تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى؟

– بۇل وتە كۇردەلى سۇراق! مەن ءبىر ناق­تى كوماندانىڭ جانكۇيەرى ەمەسپىن، بىراق ۇلتتىق قۇرامانىڭ ويىنىن تاماشا­لا­عاندى ۇناتامىن. بيىل ەۋروپا چەم­پيوناتىنىڭ فينالىندا يتاليادان ۇتىلعانىمىز وتە اۋىر ءتيدى. بىراق مەن شىن جۇرەكتەن ويناعان جاس كوماندانى ماقتان تۇتامىن. انگلياداعى فۋتبول جانكۇيەرلەرى ءوز كوماندالارىن جاقسى قولدايدى. بۇزاقىلىقتان تۋىنداعان كەي ماسەلەلەر وتە ءتيىمدى ساياسات پەن پوليتسيا كۇشتەرى ارقىلى شەشىلەدى دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىن. اعىلشىندار ءۇشىن فۋتبول وتباسىمەن بىرگە كورىپ، دەمالاتىن ويىن.

– ۇلىبريتانيا سونىمەن بىرگە عالامدىق جىلىنۋ ماسەلەسىن شەشۋدە ەرەكشە ورىن الىپ وتىر. وسى­لاي­شا، كۇن تارتىبىندە 2050 جىلعا دەيىن پارنيكتىك گازدار شىعارىن­دى­لارىنىڭ كولەمىن قىسقارتۋ ماسە­لەسى تۇر. بۇل مىندەتتەمەنى ورىنداۋ ءۇشىن قانداي شارالار قولدانىلادى؟

– 31 قازاندا تاريحقا باي، ادەمى گلازگو قالاسىندا كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى بۇۇ نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسيا­سى تاراپتارىنىڭ 26-شى كونفەرەنتسياسىن وتكىزەمىز (COP26). پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 125-تەن استام مەملەكەتتىڭ كوشباسشىلارمەن بىرگە الەمدىك كوشباسشىلار سامميتىنە قاتىساتىنىنا وتە قۋانىشتىمىز.

ەكى اپتا بويى كونفەرەنتسيا شەڭ­بەرىندە وتكىزىلەتىن كەيبىر كەلىسسوز­دەردىڭ تاقىرىبى تەحنيكالىق ماسە­لەلەردى قامتيدى. بىراق جالپى ماقسات ايقىن. كليماتتىڭ جىلىنۋىن 1.5°C ولشەمىن­دە ساقتاپ تۇرۋ. ياعني ۇجىمدىق كۇش-جىگەردى سالىپ، 2050 جىلعا قاراي جىلىنۋدى 1،5 گرادۋستان اسپايتىن دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا قول جەتكىزۋىمىز قاجەت. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن كوبىرەك جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك.

ونىڭ ۇستىنە، پرەمەر-ءمينيسترىمىز ءتورت سالانىڭ – كومىر، اۆتوموبيلدەر، اعاشتار جانە قولما-قول اقشا­نىڭ ەرەكشە ءرولىن اتاپ ءوتتى. كومىردەن، ياعني الەمدەگى ەڭ لاستاۋشى وتىننان كەزەڭ-كەزەڭمەن باس تارتۋ ساياساتىن بەلگى­لەۋىمىز قاجەت.

سونىمەن قاتار بەنزيندى قولداناتىن اۆتوموبيلدەردى 2040 جىلعا دەيىن تابيعي تازا كولىكتەرگە الماستىرۋىمىز كەرەك. الەمدىك ورمانداردى قورعاپ، جەردى پايدالانۋ كەزىندە كومىرتەگى شىعارىلىمىن بارىنشا تومەندەتۋگە ءتيىسپىز. سونداي-اق دەكاربونيزاتسيا ءۇشىن دە، كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ ءۇشىن دە قاجەت ينۆەستيتسيالاردى جۇمىل­دىرعانىمىز ءجون.

– ءسىزدى قازاقتاردىڭ قانداي ونەر مەن مادەنيەتى قىزىقتىرادى؟ ەلشى رەتىندە ەلىمىزدە قانداي ەرەكشەلىكتەردى بايقادىڭىز؟

– مەن كلاسسيكالىق مۋزىكانى، وپەرا مەن بالەتتى جاقسى كورەمىن. «قىز جىبەك» سەكىلدى بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن سپەك­تاكلدەردى تاماشالاۋدى اسىعا كۇ­تىپ ءجۇرمىن. ماعان دجاز بەن ونەر ۇنايدى، بىراق ولاردىڭ ەكەۋىن دە جەتىك بىل­مەي­مىن. سونداي-اق تاريح جانە ونىڭ ساۋلەت ونەرىنە قالاي اسەر ەتكەنى قى­زىق­تىرادى. نۇر-سۇلتاننىڭ زاماناۋي عيماراتتارى وتە قىزىقتى. بىراق سولار­دىڭ اراسىندا ۇلتتىق مۋزەي ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ سۇيىكتى جەرىم. بۇل – اسا كەرەمەت، ادەمى ءارى ەرەكشە عيمارات، ال ونىڭ قازىنالارى بىزگە تاريحتىڭ قىزىقتى كەزەڭدەرىن اشادى.

– ەلشىلىك قىزمەتكە كىرىسەر الدىندا ءبىراز ۋاقىت قازاق ءتىلىن ۇيرەنگەن ەكەنسىز. ءتىلىمىزدى ۇيرەنۋ سىزگە قيىن بولعان جوق پا؟

– قازاق ءتىلى – قيىن ءتىل! بىراق مۇنداي قىزىقتى ءتىلدى ۇيرەنۋدىڭ ارتىقشىلىعى دا بار. قازاق تىلىندە ەركىن سويلەۋ ءۇشىن ءالى ۇزاق ەڭبەك ەتۋىم كەرەك. بىراق جاتتىعا بەرۋگە بەل بۋدىم. قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭ­گەرۋ، ارينە، ماعان قازاقستاننىڭ تا­ريحى مەن مادەنيەتى تۋرالى كوبىرەك بىلۋگە الدەقايدا كومەكتەسەدى دەگەن ويدامىن.  

– ءبىزدىڭ ەلگە كەلەتىنىڭىز جايلى ەستى­گەندە وتباسىڭىزدىڭ العاش­قى اسەرى قانداي بولدى؟

– ءبىز 18 ايعا جۋىق وقشاۋلانۋ مەن شەكتەۋلەردەن وتتىك. ەشقايدا شىقپاي، حارتفوردشير وكرۋگىندەگى ۇيىمىزدە تۇردىق. سوندىقتان كەنەتتەن ەرەكشە زاماناۋي قالاعا كوشۋ – ءبىز ءۇشىن وتە كەرەمەت جاڭالىق بولدى. ءبىز ءالى دە ساياحاتتاي المايمىز، بىراق مەن ولارعا قازاقستاندى تولىق ارالاتىپ شىققىم كەلەدى.

– بيىل قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل تولادى. وسى وتىز جىلدىڭ ىشىن­دە ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيىنە ەلشى رەتىندە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟

– مەن 1991 جىلى كەڭەس وداعىنا كەلىپ كەتكەنمىن. ناقتىراق ايتسام، 15 تاۋەل­سىز ەل قالىپتاسا باس­تاعان كەزدە ءۇشىن­شى كۋرس ستۋدەنتى ەدىم. ساياسي جانە ەكو­نوميكالىق جۇيە­نىڭ قۇل­دىراۋىن ءوز كوزىممەن كورگەندىك­تەن، ونىڭ قان­­داي بولاتىنىن ەشقاشان ۇمىت­پاي­مىن. سول سەبەپتى وسى زامانعى، وركەن­­دەگەن، كوپ­كون­فەسسيالى جانە كوپەت­نوس­تى مەم­لە­كەتتى قۇرعان قازاق­ستان حالقىنىڭ قول جەت­كىزگەن بيىك جەتىس­تىك­تەرىن جەكە ءوزىم جوعارى باعالايمىن.

– «ەگەمەن قازاقستان» وقىرمان­دارىنا ايتاتىن تىلەگىڭىز؟

– مەن ەگەمەنقازاقستاندىقتاردى، سون­داي-اق بارشا قازاقستاندىقتاردى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىمەن شىن جۇ­رەكتەن قۇتتىقتايمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

اباي اسانكەلدى ۇلى،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

مەركەل قىزمەتىنەن كەتتى

ساياسات • بۇگىن، 17:30

ساراپشى گولوۆكيندى قاتتى سىناپ تاستادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 16:15

ۇقساس جاڭالىقتار