انا ءتىلىنىڭ ۋىزىنا جارىماعاندار

ەلباسى ايتقان ماڭگىلىك ءتىلدىڭ مايەگىن ءبىلۋ ىسىندە ءالى دە سىناققا سىلتاۋ ىزدەپ الەك

سىزدەر ءبىزدىڭ ساياساتىمىز تۋرالى – 2025 جىلعا قاراي قازاق­ستاندىقتاردىڭ 95 پايىزى قازاق ءتىلىن بىلۋگە ءتيىس ەكەنىن بىلەسىزدەر. بۇل ءۇشىن قازىر بارلىق جاعداي جاسالعان. قازاق ءتىلى 2025 جىلعا قاراي ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ۇستەمدىك ەتىپ, كەز كەلگەن ورتادا كۇندەلىكتى قاتىناس تىلىنە اينالادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنان قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءمار­تە­بەگە يە بولعالى 25 جىلعا تاياپ قالدى. سودان بەرى ءتىل تۋرالى جيىن دا كوپ, ءسوز دە كوپ. ەلبا­سىنىڭ جوعارىداعى تاپسىرماسىن مۇلتىكسىز ورىنداپ شىعۋعا 11 جىل ۋاقىت قالىپتى. 25 جىل وتە شىققاندا, 11 جىل دا زۋ ەتە تۇسەرى حاق. ەگەر ءۇش مۇشەلگە تولعانعا دەيىن ءتىلىمىز زاڭدا بەلگىلەنگەن ءبيى­گىنەن كورىنە الماسا, وعان كىنا­نى وزگەدەن ەمەس, قازاقتىڭ ءوزى­نەن, نامىسسىزدىعىنان, رۋح­سىز­دىعىنان, بۇگىنگى بىتەر ءىستى ەرتەڭگە قالدىرا بەرەتىن ەرەنسىزدىگىنەن كورۋى ءتيىس. ماڭگىلىك ءتىلدى باياندى ەتۋگە ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەلگە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۇيىتقى بولدى.  القالى باسقوسۋعا كورنەكتى جازۋشىلار, بەلگىلى عالىمدار, ساياساتتانۋشىلار,  ادىسكەر مۇعالىمدەر قاتىستى. بەتاشار ءسوزدى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسلان ءسارىنجىپوۆ الىپ, بيىلعى جىلدىڭ 4 اقپان كۇنى پرەمەر-مينيستر س.احمەتوۆتىڭ توراعالىعىمەن مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ وتىرىسى وتكەنىن, وندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا دا ولقىلىقتاردىڭ بارىن سىن تەزىنە سالعانىن جەتكىزىپ, ەندىگى جەردە «قازاق ءتىلى بۇگىندە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ينتەرنەتتىڭ تىلىنە اينالدى. ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار! انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولادى» دەگەن ەلباسى سوزىنە جۇگىندى. ال ۆيتسە-مينيستر ەسەنعازى يمانعاليەۆ ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا ناقتى دالەل-دايەكتەر كەلتىردى. مىسالى, 8764 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمنىڭ 64,4 پايىزىن قازاق تىلىندەگى مەكەمەلەر قۇرايدى ەكەن. قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر جەلىسى تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جىلدارى 1051-گە ارتىپتى. سول سەكىلدى ورىس مەكتەپتەرىندەگى قازاق ءتىلىن جۇرگىزەتىن مۇعالىمدەر 15 013 بولسا, ولاردىڭ 104-ءى ورىس ءتىلى ءپانىنىڭ, 48-ءى باسقا پاندەردىڭ, 75-ءى جەدەلدەتە وقىتىلاتىن كۋرستىڭ وكىلدەرى, 9-ى تەك مەكتەپتىك بىلىممەن مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتىپ ءجۇر ەكەن. ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردەگى قازاق ءتىلىنىڭ ۇبت-داعى كورسەتكىشى 17,81 باللدى قۇرايتىن كورىنەدى. دوڭگەلەك ۇستەلدە نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىندەگى زاماناۋي وزگەرىستەرى تۋرالى  ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ورتالىعىنىڭ اعا مەنەدجەرى جاڭاباي ءابۋوۆ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيلەرى تۋرالى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى تاراتا ايتىپ, جەكە پاندەر بويىنشا ناقتىلاي تۇسسەك, تومەندەگى پاندەر: دۇنيەتانۋ, گەوگرافيا, قۇقىق نەگىزدەرى, قازاقستان تاريحى, قازىرگى زامانداعى قازاقستان – قازاق تىلىندە, ينفورماتيكا, دۇنيەجۇزى تاريحى – ورىس تىلىندە, جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا باعىتىنداعى, جاھاندىق پەرسپەكتيۆالار, ەكونوميكا – اعىلشىن تىلىندە وقىتىلاتىنىن جەتكىزدى. دەگەنمەن, ونىڭ مىنا ءبىر بايلامى كوڭىلگە قوناتىن سەكىلدى. ءۇش تىلدەگى پاندەر بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان وقۋشىلار ءتىلدى سول ايادا عانا ۇعىناتىنىن, الداعى ۋاقىتتا نەگىزگى ماسەلە مەملەكەتتىك تىلدە جاتقانىن ەسكەرۋدى تالقىعا ۇسىندى. كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بويىنشا ءجارىسسوزدى كورنەكتى قالامگەر, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور قويشىعارا سالعارا ۇلى الىپ: «ءتىل ماسەلەسى كۇردەلى ءارى نازىك. بۇل بىزگە اتا-بابالارىمىزدان قالعان قۇندىلىق. ونى قوجىراتپاي ساقتاۋ – بابالار اماناتى. اماناتتى ورىنداۋ ىسىندە ۇكىمەت, باسقا دەمەي ءار ۇلت پەرزەنتى ۇلەس قوسۋعا مىندەتتى. وسى ارادا مەن مىنانى ايتقىم كەلەدى. ءداستۇردى جەتە ءبىلۋ كەرەك. ءداستۇر دەگەن نە؟ ول – قازاقى تازا بولمىسىمىز, اتا-بابامىز عاسىرلار بويى جيناپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, بىزگە قالدىرعان اتا زاڭىمىزداي قۇندىلىق. سول ءداستۇردى بەرىك ساقتاعان زاماندا قازاق جەرىنە تۇرمە, ەسىگىنە ق ۇلىپ سالماعان. ءداستۇرىن ساقتاعان ەل تەگىن دە ساقتايدى, تەرىس باسپايدى. ءبىز كوپ جاعدايدا سول داستۇردەن كوز جازىپ قالعاندىقتان ءتىلىن داۋ-شارعا سالاتىن «دەرتكە» ۇرىنىپ وتىرمىز. اسىرەسە, انا ءتىلىنىڭ ۋىزىنا جارىماعاندار سەرگىپ, سەرپىلمەسە ءتىل وسپەيدى. ءسوز تۇزەلمەيدى. قازاقتىڭ ءتىلى گ.كولبين تۇسىندا مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولدى. سودان بەرى زاڭ دا قابىلداندى, قوعام دا وزگەردى, اقشا دا ءبولىنىپ جاتىر. بىراق ءتىل تۋرالى اڭگىمە تىيىلار ەمەس. سەبەبى, ءبىز وتباسىن وڭالتا الماي وتىرمىز. انا ءتىلى وتباسىلىق تىلگە اينالماي تۇر. وسىدان كەلىپ ۇرپاق اتا-بابا ءومىرىن, اتا سالتىن, تاريحىن تولىق بىلە المايتىن جاعدايعا جەتتىك. ءتىلدىڭ وڭالماي تۇرعان تۇسىن وسىدان ىزدەسەك ەكەن», دەپ وقۋلىقتاعى ولقىلىقتاردى, اسىرەسە, تۇرىك جۇرتى جايلى دەرەكتەردىڭ الا-قۇلالىعىنا 5-سىنىپقا ارنالعان تاريح وقۋلىعىنان مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ, وكىنىشىن ءبىلدىردى. اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى فاۋزيا ورازباەۆا مەملەكەتتىك ءتىلدى ماڭگىلىك ءتىل دارەجەسىنە جەتكىزۋ ءۇشىن اتقارىلعان جۇ­مىستار مەن الداعى مىندەتتەردى تاراتا كەلىپ, «نە ىستەيمىز؟» دەگەنگە, وقىتۋ ستاندارتىن, سودان تۋىندايتىن باعدارلامانى, وقۋلىق, وقۋ ادىستەمەلىك كەشەندى, ونىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن, ءادىس-ءتاسىلىن جەتىلدىرۋ ەكەنىن ايتىپ: «بۇل ۇلتتىق يننوۆاتسياعا كەلىپ تىرەلەدى. ەندەشە, ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق ينستيتۋت اشۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, ءتىلدى ۇيرەتۋدىڭ مەحانيزمدەرى بار, كونفەرەنتسيالار وتكىزىلەدى, كىتاپتار شىعارىلادى, ءبىر قاراعاندا جۇمىس ىستەپ جاتقانداي كورىنەدى. ايتسە دە, اركىم وزىنشە دامىتپاق نيەتتە, ورتاق جۇيە, ۇلەستىرەتىن تەتىك جوق» دەپ ءسوز اياعىن ءتۇيدى. ساياساتتانۋشى راسۋل جۇمالى: «قازاق ءتىلىن ءبىلۋ, بۇل – مارتەبە عانا ەمەس, مەملەكەتتى سىيلاۋ بولىپ تابىلادى. ءتىل مەملەكەتتىڭ بۇگىنى, ەرتەڭى, بولاشاعى ەكەنىن جەتە ۇعىنۋىمىز كەرەك. ءوز وتانىندا ءجۇرىپ ءوز تىلىندە سويلەمەگەن ازاماتتى ءبۇتىن ادام دەي الامىز با؟ ءۇش تىلدە وقىتىپ جاتىرمىز. سونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ ورنى ەرەكشە بولۋى ءتيىس. وزگە تىلدەر ەش قامقورلىققا ءزارۋ ەمەس,  زارۋلىك تەك قازاق تىلىندە بار» دەدى. الماتى وبلىستىق ش.سماعۇلوۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ ۇستازى باقىتنۇر ءادىلوۆ: «اربالاپ التىن جيۋ, دوربالاپ دۇنيە جيۋ ءبىر باسقا, ادامشىلىقتىڭ اق بەسىگىندە تەربەتىلىپ, انانىڭ اقۋىزىنا قانىپ, ازامات بولۋ, ءتىلدى ۇعىپ, ءدىنىن سىيلاۋ ءبىر باسقا» دەي كەلىپ, ءتىلدى وقىتۋدى مەكتەپتەن قولعا الۋ كەرەكتىگىن اتاپ ايتتى. «ءبىز كەيدە ستاندارتتى, باعدارلامانى, وقۋلىقتى وڭالتا الماي جاتىپ, وقۋشىلاردى كىنالايتىنىمىز بار. مەن بۇعان مۇلدە قارسىمىن. ەگەر كەرەك-جاراق جەتىپ, مۇعالىم مىقتى بولسا, ءبارى دە شەشىلەدى» دەدى. پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ الاش ءداستۇرىن, ولاردىڭ وقۋلىق جازۋ ۇلگىسىن تاراتسا, «نۇر وتان» پارتياسى قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ساياسات نۇربەك ءتىل ماسەلەسى ۇلتتىڭ جاندى جەرى ەكەنىن ايتىپ, ءوزى ءبىلىم جەتىلدىرگەن يتاليادا مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى مۇنداي ءسوزدىڭ ءومىرى قوزعالمايتىنىن, بىزدەگى باس­تى ولقىلىق قولدانىستا بولىپ وتىرعانىن, سودان كەلىپ ماسەلە تۋىنداپ جاتاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ول پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2025 جىلى ەل حالقىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى تولىق ءبىلۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن بۇگىنگىدەي ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا سالىنا بەرمەۋ كەرەكتىگىن اتادى. «اڭىز ادام», «جۇلدىزدار وتباسى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى جارىلقاپ قالىباي وزگە تىلگە قاجەتتىلىك بولىپ جاتسا, اركىم اقشا تولەسە دە, ۇيرەنىپ الاتىنىنا, وڭتۇستىك كورەيادا مۇعالىم مەن دارىگەردىڭ بەدەلى ەرەكشە ەكەنىنە توقتالدى. ءتىپتى پروفەسسور مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردىڭ بەدەلى بيىك تۇراتىنىن دايەككە كەلتىردى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, ءانشى ساكەن مايعازيەۆ, حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى عاني بەيسەنباەۆ, «ءتىل تۋرالى ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ كوپ جاعدايدا ورىندالماي جاتاتىنى قالاي؟» دەگەن سۇراقتى توتەسىنەن قويسا, قازاق ءتىلىن سۋداي سىمىرەتىن «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسى» اق ءباسپاسوز حاتشىسى ماكسيم روجين: «مەن عىلىم دوكتورى دا, ماگيستر دا ەمەسپىن. اۋىلدان شىققان قاراپايىم جۇرتتىڭ وكىلىمىن. ءتىلدىڭ بە­دە­لىن كوتەرمەسەك, قاجەتتىلىگىن ارت­تىرماساق ەشكىم وڭاي ۇيرەنە قويمايدى. ەكىنشى, قازاق ءتىلى مۇعالىمدەرىنىڭ ابىرويىن اسىرۋ كەرەك. ءۇشىنشى, ءار ادامنىڭ ساناسىندا قازاق تىلىنە دەگەن قۇرمەت, جاناشىرلىق تۇرۋى ءتيىس», دەپ قىسقا قايىردى. جالپى, ءتىل ماسەلەسى كوتە­رىلگەن بۇل دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ىلعي دا توردەن تۇسپەيتىن بەلگىلى ءبىر توپتى ەمەس, الۋان ءتۇرلى ماماندىق يەلەرىن شاقىرىپ, وي ءبولىسۋ ەكەندىگىندە ەدى. ءبىر وكىنىشتىسى, كەلەلى ءىستى كەڭ اۋقىمدا كوتەرەتىن وتىرىسقا ۋاقىت از ءبولىنىپ, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن ازاماتتاردىڭ قيلى پىكىرلەرىن تالقىعا سالا الماي, «اتتەگەن-اي» دەپ اتتانعاندارى بولدى. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان».