تانىم • 19 قازان، 2021

عۇلامانى دارىپتەگەن عالىم

176 رەت كورسەتىلدى

تاريحتى جاساۋشى حالىق بولعانىمەن تاريحي ۇدەرىسكە باسشىلىق ەتەتىن دە، ونى تۇتاس ۇلتتىق سانا دارەجەسى مەن دەڭگەيىندە تانىمنىڭ وبەكتىسى رەتىندە زەرتتەپ، زەردەلەپ عىلىمي اينالىمعا تۇسىرەتىن دە، نەگىزىنەن تاريحي تۇلعالار. اسىرەسە، ۇلى تۇلعالاردىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق مۇراسىن تەوريالىق تالداۋ فيلوسوفيا تاريحىنىڭ اجىراماس بۋىنى. سەبەبى، جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي، كوپشىلىكتىڭ ساناسىندا تاريحي ۇدەرىستەر، نەگىزىنەن تۇلعالاندىرۋ سيپاتىنا يە بولاتىنى بەلگىلى.

كوپتەگەن حالىق ءوز ەلىنىڭ ەرەكشە ەلشىسى سىندى ۇلى بابالارىنىڭ ەسىم­دەرىن ماقتان تۇتادى. بۇل باعىتتا قازاق فيلوسوفياسى دا الەمدىك دەڭگەي­دەگى عالىمدارعا كەندە ەمەس. اتاپ ايت­ساق حح عاسىرداعى قازاقتىڭ كورنەكتى فيلوسوفى ا.ح.قاسىمجانوۆتىڭ شىعار­ماشىلىق وي-دۇنيەسى، قازاقتىڭ ۇلتتىق وزىندىك ساناسىندا ماڭىزدى ورىن الاتىن ءال-فارابي مۇراسىن زەردەلەۋى، سونداي-اق دالالىق وركەنيەت مۇراگەرى – قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسى، ۇلت­تىق وزىندىك سانانىڭ تاريحي دامۋى مەن قالىپتاسۋى ماسەلەلەرى جان-جاقتى زەرت­تەۋدى، عىلىمي قاراستىرۋدى تالاپ ەتەتىن وزەكتى ماسەلە.

تالانتتى عالىم، الەمدىك دەڭگەي­دەگى فيلوسوف، پەداگوگ، كەمەل ۇستاز، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ۇلتتىق عىلىم اكادە­ميا­سىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى اعىن حايروللا ۇلى قاسىمجانوۆ 1931 جىلى 19 قازاندا الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازمۋ-ءدىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىندە 1949-1954 جىلدارى وقىعان ا.قاسىمجانوۆ 1957 جىلى سول فاكۋلتەتتىڭ اسپيرانتۋراسىن دا ءتامامدادى. اسپيرانتۋرانى بىتىرگەننەن كەيىن قازسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە ەڭبەك جولىن باستادى.

1960 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا ينستيتۋتىندا «ۆ.ي.لەنيننىڭ «فيلو­سوفيالىق داپتەرلەرىندەگى» ديالەكتيكا، لوگيكا جانە تانىم تەورياسىنىڭ سايكەس كەلۋى ماسەلەلەرى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى.

1962 جىلى قازاقتىڭ جاس عالىمىنا ۇلكەن سەنىم ارتىلىپ، ا.ح.قاسىمجانوۆ بەس تومدىق فيلوسوفيالىق ەنتسيكلو­پەديا اۆتورلارىنىڭ بىرىنە اينال­دى. رەداكتسيا قۇرامىندا سول كەزەڭ­دەگى ءىرى كەڭەس فيلوسوفتارى ۆ.ف.اسمۋس، م.ت.يوۆچۋك، ب.م.كەدروۆ، ە.پ.سيتكوۆ­سكي، ت.ب. عالىمدار بولعان ەدى. ا.ح.قاسىم­جانوۆ سول عالىمدارمەن تەڭ، ءتىپ­تى جوعارى دەڭگەيدە عىلىمي ما­قا­لالار جازدى. بىرنەشە جىل بويى «في­لوسوفيا عىلىمدارى» جۋرنالىنىڭ رەداكتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولدى.

1963-1966 جىلدارى قازمۋ-ءدىڭ دوتسەنتى، 1966-1976 جىلدارى قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا ينس­تيتۋتىندا «فيلوسوفيا تاريحى جانە قازاقستانداعى قوعامدىق-ساياسي ويلار» ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. 1969 جىلى ا.ح.قاسىمجانوۆ ماسكەۋ قالاسىندا «ديالەكتيكانىڭ لوگيكالىق اسپەكتىلەرى» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى. ال 1970 جىلى قازكسر عىلىم اكادە­مياسىنىڭ ەڭ جاس كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلانادى.

وسى جىلدارى ا.ح.قاسىمجانوۆ تۇڭعىش رەت فارابي مۇرالارىن زەرتتەۋ ماقساتىندا عالىمدار توبىن ۇيىم­­داستىرىپ، سونىڭ ارقاسىندا كوپ­­تەگەن ىرگەلى ەڭبەكتەرى جارىق كو­رەدى. «فيلوسوفيا تاريحى جانە قازاق­­ستانداعى قوعامدىق-ساياسي ويلار» ءبولى­مى جانىنان قۇرىلعان توپقا ا.ح.قاسىم­­جانوۆ جەتەكشىلىك ەتىپ، وعان العاش­قىدا ارابتانۋشى يلياس ومار مۇحام­مەد (يران)، ەۋروپا تىل­دە­رىنىڭ مامانى ب.يا.وشەروۆيچ، شىعىس ماتەماتيكاسىنىڭ مامانى ا.ق.كوبەسوۆ، كەيىننەن كەلىپ قوسىل­عان ارابتانۋشىلار ا.س.يۆانوۆ، ك.ح.تاد­جيكوۆا، ن.كاراەۆ، اۋەل باس­تا ماس­كەۋلىك اتاقتى ارابتانۋشىلار ب.گ.عافۋروۆ، ا.ۆ.ساگادەەۆ كىرگەن بولاتىن. وسى عىلىمي-شىعارماشىلىق توپتىڭ ارقاسىندا ۇلى عۇلاما فيلوسوف ءفارابيدىڭ شىعارماشىلىعىمەن، قولجازبالارىمەن مۇقيات تانىسۋدى ماقسات تۇتقان زەردەلى زەرتتەۋلەر باستالىپ كەتتى. العاش رەت ءال-ءفارابيدىڭ «فيلوسوفيالىق تراكتات­تارى»، «الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تراكتات­تارى»، «لوگيكالىق تراكتاتتارى»، «ماتەماتيكالىق تراكتات­تارى»، سون­داي-اق «پتولومەيدىڭ «الما­گەسىنە» ءال-ءفارابيدىڭ تۇسىنىكتەمەسى» («كوممەنتاري ال-فارابي ك «الما­گەستۋ» پتولومەيا») اتتى شىعارمالا­رى قازاق-ورىس تىلدەرىندە جارىق كوردى. اعىن قاسىمجانوۆ باستاعان عىلىمي توپتىڭ وراسان زور عىلىمي ىزدەنىستەرى­نىڭ ناتيجەسىندە ءال-ءفارابيدىڭ 30-عا جۋىق عىلىمي ەڭبەگى جارىققا شى­عىپ، قالىڭ وقىرمانعا تانىمال بولدى. وسى اۋدارمالاردىڭ كومەگىمەن عۇلا­مانىڭ ەڭبەكتەرى عىلىمي-كوپشىلىك وقىرماندارعا جەتىپ، ولارعا بارلىق جەردە سىلتەمە جاسالىنا باستادى.

ا.ح.قاسىمجانوۆتىڭ ۇيىمداستى­رۋىمەن 1975 جىلى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىعىنا ارنال­عان ۇلكەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا «ماسكەۋ-الماتى-باعداد» قا­لا­لارىندا ءوتتى. ءسويتىپ الماتى از ۋاقىت­تىڭ ىشىندە ءال-فارابي مۇرالا­رىن زەرت­تەۋدىڭ عىلىمي ورتالىعى ەسەبىن­دە شەتەل عالىمدارى اراسىندا دا كەڭى­نەن تانىمال بولدى. 1975 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا بەلگىلى شىعىستانۋشى عا­­لىم ب.گ.عافۋروۆ پەن ا.ح.قاسىمجا­نوۆ­­تىڭ ورىس تىلىندە شىققان ء«ال-فارابي مادەنيەت تاريحىندا» اتتى كىتابى اراب-مۇسىلمان فيلوسوفيا­سى­مەن شۇ­عىلدانۋشى عالىمدار اراسىندا تىڭ سەرپىلىس تۋعىزدى. ونىڭ ءال-فارا­بيگە ارنالعان 4 مونوگرافياسى، 10 كىتاپشاسى، 30-دان اسا عىلىمي ماقا­لاسى بار.

1976-1977 جىلدارى ا.ح.قاسىم­جانوۆ س.م.كيروۆ (قازىرگى ءال-فا­رابي اتىنداعى) قازاق مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ فيلوسوفيا-ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى، ال 1977 جىلدان 1983 جىلدار ارالىعىندا قازمۋ جانىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، 1983-1986 جىلدارى قازمۋ-دىڭ فيلوسوفيا تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. 1987-1993 جىلدارى الماتى مالدارىگەرلىك ينستيتۋتى فيلوسوفيا كافەدراسىندا پروفەسسور بولىپ جۇمىس ىستەدى. توقسانىنشى جىلدار­دىڭ باسىندا ا.ح.قاسىمجانوۆتىڭ وتان­دىق مادەنيەتتى وقىپ ۇيرەنۋگە ارنالعان «قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مۇرالارى» اتتى مازمۇندى كىتابى جارىق كورىپ، وقىرمان اراسىندا وتە جوعارى باعاعا يە بولدى. بۇل جۇمىس كەيىن دە ءوزىنىڭ جالعاسىن تاۋىپ، 1994 جىلى «قازاق»، 1995 جىلى «پورترەتتەر: دالا تاريحىنا شتريحتار»، 1998 جىلى «كوشو-تسايداما ستەللالارى» دەگەن ەڭبەكتەرىنە عىلىمي كوپشىلىك ورتا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى.

1993 جىلى ا.ح.قاسىمجانوۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىندا ء«ال-فارابي عىلىمي ورتالىعىن» قۇرىپ، سونىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. 1996-1997 جىلدارى فۋلبرايت قورى­نىڭ ستيپەندياسىمەن امەريكا قۇرا­ما شتاتىنا، وكلوحوما مەملەكەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىنە لەكتسيا وقۋعا ارنايى شاقىرىلادى. وسى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارى­نا «دالا وركەنيەتى»، «ورتالىق ازيا ما­دەنيەتىنە كىرىسپە» تاقىرىبىندا لەكتسيا وقىدى. وكلوحوما ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان دارىستەردىڭ تاقىرىبى «تۇركى حالىقتارى مەن تۇركىستاننىڭ بىرلىگى»، «ورتا ازيانىڭ ساياسي داستۇرلەرىنىڭ ەجەلگى تامىرلارى»، ء«ال-فارابي مەن ءجۇسىپ بالاساعۇن شىعارمالارىنداعى ادامشىلىق باستاۋلارى» بولدى. وسى جىلدارى ا.ح.قاسىمجانوۆ قازاق ما­دەنيەتى مەن فيلوسوفياسىنان، ءال-فارابي مۇرالارىنان وكلوحوما ۋني­ۆە­رسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى مەن ستۋ­دەنتتەرىنە، ماگيسترانتتار، مەن دوكتورانتتارىنا كەڭىنەن حاباردار ەتتى.

اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەل­گىلى پرو­­فەسسورى كيت تريببل ا.ح.قاسىم­جا­­نوۆ وقىعان لەكتسيالاردى اعىلشىن تىلى­نە اۋدارىپ، ۇلكەن كىتاپ ەتىپ باسىپ شى­عاردى. قازىر ول ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنت­تەرىنە كەڭىنەن تانىمال بولىپ وتىر.

عالىم 1994 جىلدان عۇ­مىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىندە فيلوسوفيا جانە الەۋمەتتىك تانىم مەتودولوگياسى كافەدراسىنا جەتەكشىلىك ەتتى.

2000 جىلى قاراشا ايىندا ۇلكەن عالىم، ويشىل، فيلوسوف، ۇلاعاتتى ۇستاز ا.ح.قاسىمجانوۆ ومىردەن ءوتتى.

ا.ح.قاسىمجانوۆ – قازاق حالقى­نىڭ سوناۋ الىستا جاتقان رۋحاني مۇرا­سىن دۇنيەتانىمدىق تۇرعىدا زەرتتەۋگە العاش جول اشقان، كورنەكتى عالىم، فيلوسوف. ول ءوز ءداۋىرىنىڭ وزىق ويلى ازاماتى بولعاندىعىن ءبىز جوعارىدا اتاپ كەتكەن مول مۇراسى ايقىنداپ تۇر. عالىمنىڭ، اسىرەسە ۇلتتىق رۋح، وزىن­دىك سانا كونتسەپتسيالارىن زەرتتەۋ باعى­تىنداعى «كوشو تسايدام ستەللالارى» ەڭبەگى – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرالى. سوندىقتان ا.ح.قاسىمجانوۆ شىعارماشىلىعىنداعى «دالا وركە­نيەتى» ۇعىمىنا فيلوسوفيالىق تالداۋ جاساۋدى اتا-بابالارىمىزدىڭ كوپعاسىرلىق مۇراسىنىڭ تسيفرلى ور­كەنيەت جاعدايىندا تۇسىنىكتى ءارى سۇرا­نىسقا يە بولۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ، ونى جاڭعىرتۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قapacتىpدى.

ا.ح.قاسىمجانوۆ ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۋاقىتتىڭ ءىلىمنىڭ قاجەتتىسىن الۋعا تىرىستى. ماسەلەن، وسى زامانعى عىلىم ءۇشىن ونىڭ قاجەتىنە ساي كەلەتىن ويلاۋ فورماسىنىڭ ۇلتتىق نەگىزىن الدى. بىراق ول ءوز مىندەتىن تەك تانىم تاريحىنىڭ قورىتىندىلارىن، ونىڭ دامۋ ۇدەرىسىندەگى ماڭىزدى كەزەڭ­دەرىن ەسەپكە الىپ وتىرعاندا عانا اتقارا الادى دەپ ەسەپتەيدى جانە دە فيلوسوفيالىق عىلىم رەتىندە ديالەكتيكا وزىنە قاتىستى ماسەلەلەردى جان-جاقتى قاراستىرىپ، وسىنىڭ نەگىزىندە ناقتى عىلىمدارعا قاتىستى مىندەتتەرى دۇرىس بەلگىلەنگەندە عانا لوگيكالىق-مەتودولوگيالىق قىزمەتىن جۇزەگە اسىرا الاتىندىعىن ايتادى.

قازاق حالقىنىڭ تۇتاستىعىن، ونىڭ كۇرەتامىرى بولاتىن ۇلت­تىق ويلاردى فيلوسوفيالىق دەڭ­گەيگە كوتەرۋدە، رۋحاني دۇنيەمىز تەگى­سىنەن ۇلتتىق سيپاتتا بولۋى ءتيىس، ونىڭ تۇتاس­تىعىن بۇزىپ الماۋدى ارقا­شان ويلاۋىمىز كەرەك. بۇل جونىندە ا.X.قاسىم­جانوۆ وتە ماڭىزدى پىكىر ايتقان: «جالپى العاندا، ءبىر حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىن، زاڭدىلىقتارىن ەكىنشى ءبىر حالىققا تەلۋ دەگەن وتە ءبىر اۋىر، قيىن قۇبىلىس. ايتالىق، ءتىرى اعزاعا ەكىنشى ءبىر اعزادان ءبىر مۇشەنى اۋىستىرىپ سالۋ بارلىق جاعدايدا دۇرىس ناتيجە بەرمەيدى، سەبەبى ونى اعزا جاتسىنادى، اۋىرسىنادى، قابىلداي المايدى، ءتىپتى ءولىپ كەتۋى مۇمكىن. كونەدەن كەلە جاتقان مىناداي ءبىر ءسوز بار: «وزىڭە جات ادەت-عۇرىپتاردى قالاي بولسا، سولاي قابىلداي بەرۋگە بولمايدى». ۇلى تاريحشى گەرودوت ساقتاردىڭ وزگە ەلدىڭ ادەت-عۇرىپ، سالت-داسۇرلەرىن قابىل­داۋعا قارسى بولعانىن اتاپ كور­سەتەدى. تۇرىك بابامىز تونىكوك تە ءوزى قىتاي ءبىلىمىن الا تۇرا: وزگە حالىق­تاردىڭ قۇندىلىعىن قابىلداۋعا بولادى، بىراق ول ءۇشىن ءوز ادەت-عۇرپىڭدى ساقتاي وتىرىپ، وزگە ەلدىڭ جەرىنە ءتۇسىپ كەتۋدەن اۋلاق بولۋ كەرەك». قىسقاشا ايتقاندا، حالىقتىڭ تۇتاستىعىنا نەگىز بولاتىن ۇلتتىق بولمىس، سول بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ مۇشەسى ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسى تەگىنەن ءنار الۋ كەرەك. «تەگىڭە تارتساڭ توزبايسىڭ» دەپ قازاق بەكەر ايتپاسا كەرەك. تەكتىلىك – تۇتاستىقتىڭ ۇلكەن بەلگىسى. ونىڭ وزەگى – ساباقتاستىق، ۇرپاق اراسىنداعى رۋحاني بايلانىس. رۋحاني بايلانىس پەن ساباقتاستىق ۇزىلگەن كەزدە ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ قۋاتى كەتىپ، سىرتقى كۇشتەرگە قارسى تۇرا المايدى. ءوزىڭنىڭ اتا-باباڭنىڭ سالىپ كەتكەن سارا جولىمەن ءجۇرىپ، ولاردىڭ قالدىرعان رۋحاني بايلىعىنىڭ يەسىمىن دەپ، ونى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ – ەستىلىك پەن تەكتىلىكتىڭ بەلگىسى. تەكتىلىك بار جەر­دە عانا يەگەرلىك بار. قازىرگى كەزدەگى باستى ماقسات – وسى تۇتاستىقتى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى بولاشاقتى ايقىنداۋ.

جالپى، تاريح پەن قازىرگى زامان ارا­سىنداعى شەكتى انىقتاۋ قيىن عوي. بارلىعى ۋاقىت وتكەن سايىن تاريحقا اينالادى. ال كەيبىر تاريحي جايتتار قازىرگى زامانعى كونيۋنكتۋرالىقتان وزەكتىلەۋ بولادى. وسىنى ۇستانۋدىڭ ءمəنى بار، ويتكەنى زامان قارقىنى وسكە­لەڭ ۇرپاقتار اراسىندا ۇلكەن پسيحو­لوگيالىق الشاقتىق ەلەسىن تۋعى­زادى. بالالار ءوز əكە-شەشەلەرى تۋرالى: «ارعى تەكتەر» دەپ ايتادى. كوپ ادام، وسى كۇنگى ادامنىڭ تۇبەگەيلى مəسەلەلەرىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن جəنە ولاردى شەشۋ əرەكەتى ءۇشىن وتكەندى تانۋ ەشتەڭە بەرمەيدى دەپ ويلايدى.

وتكەن مəدەنيەتتى زەرتتەۋدە شى­نا­يىلىقتى سەزىنۋدەن، تىپتەن، ا.ح.قاسىم­جانوۆ سياقتى ءدəۋىر ادامدارىمەن كەزدەسۋدەن، ولاردىڭ وي جەلىسىنەن ولار­دىڭ ۇرپاقتارىنا جەتكىزگىسى كەلگەنىنەن، وزدەرى دە بىلمەي، ولاردىڭ بىزگە تۇسى­نۋىنەن بەرەتىنىنەن عاجايىپ لəززات الاسىڭ. ا.ح.قاسىمجانوۆ ويلارىن الساق، وندا فيلوسوفيانىڭ مəدەنيەت دامۋىنداعى ءرولى زور، ول əرقاشان ادام­نىڭ əلەمگە əمبەباپ، əسىرەسە ەتي­كا­لىق قاتىناسىن انىقتاۋ تالپىنىسىمەن بەلگىلەنەدى. فيلوسوفيادان جەكە عىلىمدارىنىڭ بولىنۋىمەن سول ۋاقىت­تا فيلوسوفيانىڭ بۇدان بىلايعى ومىر­دەگى، قوعامداعى ورنىن ءوزى بەلگىلەۋ ءۇردىسى بولعان، فيلوسوفيانىڭ ءبىلىم سۋبەكتىسى رەتىندەگى ادام تۋرالى عىلىم رەتىندە فۋنكتسياسى ناقتى بەلگىلەندى. ادام بولمىسىنىڭ، جالپى مəدەنيەت­تىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىنا قاتىستى مəسەلەلەر əرقاشان فيلوسوفيالىق دەپ تانىلعان.

ءسويتىپ ازدى-كوپتى دۇنيەتانۋ مەن گۋ­مانيستىك فۋنكتسيالاردى اتقاراتىن كوز­قاراستار جۇيەسى عانا مəدەنيەت تاري­حى قۇرامىنا تىكەلەي كىرەدى. ونى ناق­تى تاريحي كونتەكسكە سالىپ، ول ءدəۋىر­دىڭ قانداي كۇشتەرىنىڭ ورتالىعى بولا­تىنىن كورۋ قاجەت. بىراق مəدەنيەت تاري­حىن­داعى ا.ح.قاسىمجانوۆ ءتəرىز­دى تۇلعا ءوزىن قازىرگى زاماندا عانا تəمام­دامايدى، ويتكەنى ونىڭ نەگىزى وتكەن ۋاقىتتا، ال سəۋلەسى الىس بولا­شاققا تۇسەدى.

 

پىرىمبەك سۇلەيمەنوۆ،

ساياسي عىلىمدار كانديداتى،
دوتسەنت

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار