كوپتەگەن حالىق ءوز ەلىنىڭ ەرەكشە ەلشىسى سىندى ۇلى بابالارىنىڭ ەسىمدەرىن ماقتان تۇتادى. بۇل باعىتتا قازاق فيلوسوفياسى دا الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىمدارعا كەندە ەمەس. اتاپ ايتساق حح عاسىرداعى قازاقتىڭ كورنەكتى فيلوسوفى ا.ح.قاسىمجانوۆتىڭ شىعارماشىلىق وي-دۇنيەسى, قازاقتىڭ ۇلتتىق وزىندىك ساناسىندا ماڭىزدى ورىن الاتىن ءال-فارابي مۇراسىن زەردەلەۋى, سونداي-اق دالالىق وركەنيەت مۇراگەرى – قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسى, ۇلتتىق وزىندىك سانانىڭ تاريحي دامۋى مەن قالىپتاسۋى ماسەلەلەرى جان-جاقتى زەرتتەۋدى, عىلىمي قاراستىرۋدى تالاپ ەتەتىن وزەكتى ماسەلە.
تالانتتى عالىم, الەمدىك دەڭگەيدەگى فيلوسوف, پەداگوگ, كەمەل ۇستاز, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى اعىن حايروللا ۇلى قاسىمجانوۆ 1931 جىلى 19 قازاندا الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازمۋ-ءدىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىندە 1949-1954 جىلدارى وقىعان ا.قاسىمجانوۆ 1957 جىلى سول فاكۋلتەتتىڭ اسپيرانتۋراسىن دا ءتامامدادى. اسپيرانتۋرانى بىتىرگەننەن كەيىن قازسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە ەڭبەك جولىن باستادى.
1960 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا ينستيتۋتىندا «ۆ.ي.لەنيننىڭ «فيلوسوفيالىق داپتەرلەرىندەگى» ديالەكتيكا, لوگيكا جانە تانىم تەورياسىنىڭ سايكەس كەلۋى ماسەلەلەرى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى.
1962 جىلى قازاقتىڭ جاس عالىمىنا ۇلكەن سەنىم ارتىلىپ, ا.ح.قاسىمجانوۆ بەس تومدىق فيلوسوفيالىق ەنتسيكلوپەديا اۆتورلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. رەداكتسيا قۇرامىندا سول كەزەڭدەگى ءىرى كەڭەس فيلوسوفتارى ۆ.ف.اسمۋس, م.ت.يوۆچۋك, ب.م.كەدروۆ, ە.پ.سيتكوۆسكي, ت.ب. عالىمدار بولعان ەدى. ا.ح.قاسىمجانوۆ سول عالىمدارمەن تەڭ, ءتىپتى جوعارى دەڭگەيدە عىلىمي ماقالالار جازدى. بىرنەشە جىل بويى «فيلوسوفيا عىلىمدارى» جۋرنالىنىڭ رەداكتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولدى.
1963-1966 جىلدارى قازمۋ-ءدىڭ دوتسەنتى, 1966-1976 جىلدارى قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا ينستيتۋتىندا «فيلوسوفيا تاريحى جانە قازاقستانداعى قوعامدىق-ساياسي ويلار» ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. 1969 جىلى ا.ح.قاسىمجانوۆ ماسكەۋ قالاسىندا «ديالەكتيكانىڭ لوگيكالىق اسپەكتىلەرى» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى. ال 1970 جىلى قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ەڭ جاس كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلانادى.
وسى جىلدارى ا.ح.قاسىمجانوۆ تۇڭعىش رەت فارابي مۇرالارىن زەرتتەۋ ماقساتىندا عالىمدار توبىن ۇيىمداستىرىپ, سونىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن ىرگەلى ەڭبەكتەرى جارىق كورەدى. «فيلوسوفيا تاريحى جانە قازاقستانداعى قوعامدىق-ساياسي ويلار» ءبولىمى جانىنان قۇرىلعان توپقا ا.ح.قاسىمجانوۆ جەتەكشىلىك ەتىپ, وعان العاشقىدا ارابتانۋشى يلياس ومار مۇحاممەد (يران), ەۋروپا تىلدەرىنىڭ مامانى ب.يا.وشەروۆيچ, شىعىس ماتەماتيكاسىنىڭ مامانى ا.ق.كوبەسوۆ, كەيىننەن كەلىپ قوسىلعان ارابتانۋشىلار ا.س.يۆانوۆ, ك.ح.تادجيكوۆا, ن.كاراەۆ, اۋەل باستا ماسكەۋلىك اتاقتى ارابتانۋشىلار ب.گ.عافۋروۆ, ا.ۆ.ساگادەەۆ كىرگەن بولاتىن. وسى عىلىمي-شىعارماشىلىق توپتىڭ ارقاسىندا ۇلى عۇلاما فيلوسوف ءفارابيدىڭ شىعارماشىلىعىمەن, قولجازبالارىمەن مۇقيات تانىسۋدى ماقسات تۇتقان زەردەلى زەرتتەۋلەر باستالىپ كەتتى. العاش رەت ءال-ءفارابيدىڭ «فيلوسوفيالىق تراكتاتتارى», «الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تراكتاتتارى», «لوگيكالىق تراكتاتتارى», «ماتەماتيكالىق تراكتاتتارى», سونداي-اق «پتولومەيدىڭ «الماگەسىنە» ءال-ءفارابيدىڭ تۇسىنىكتەمەسى» («كوممەنتاري ال-فارابي ك «الماگەستۋ» پتولومەيا») اتتى شىعارمالارى قازاق-ورىس تىلدەرىندە جارىق كوردى. اعىن قاسىمجانوۆ باستاعان عىلىمي توپتىڭ وراسان زور عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە ءال-ءفارابيدىڭ 30-عا جۋىق عىلىمي ەڭبەگى جارىققا شىعىپ, قالىڭ وقىرمانعا تانىمال بولدى. وسى اۋدارمالاردىڭ كومەگىمەن عۇلامانىڭ ەڭبەكتەرى عىلىمي-كوپشىلىك وقىرماندارعا جەتىپ, ولارعا بارلىق جەردە سىلتەمە جاسالىنا باستادى.
ا.ح.قاسىمجانوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 1975 جىلى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىعىنا ارنالعان ۇلكەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا «ماسكەۋ-الماتى-باعداد» قالالارىندا ءوتتى. ءسويتىپ الماتى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءال-فارابي مۇرالارىن زەرتتەۋدىڭ عىلىمي ورتالىعى ەسەبىندە شەتەل عالىمدارى اراسىندا دا كەڭىنەن تانىمال بولدى. 1975 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم ب.گ.عافۋروۆ پەن ا.ح.قاسىمجانوۆتىڭ ورىس تىلىندە شىققان ء«ال-فارابي مادەنيەت تاريحىندا» اتتى كىتابى اراب-مۇسىلمان فيلوسوفياسىمەن شۇعىلدانۋشى عالىمدار اراسىندا تىڭ سەرپىلىس تۋعىزدى. ونىڭ ءال-فارابيگە ارنالعان 4 مونوگرافياسى, 10 كىتاپشاسى, 30-دان اسا عىلىمي ماقالاسى بار.
1976-1977 جىلدارى ا.ح.قاسىمجانوۆ س.م.كيروۆ (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى) قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا-ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, ال 1977 جىلدان 1983 جىلدار ارالىعىندا قازمۋ جانىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, 1983-1986 جىلدارى قازمۋ-دىڭ فيلوسوفيا تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. 1987-1993 جىلدارى الماتى مالدارىگەرلىك ينستيتۋتى فيلوسوفيا كافەدراسىندا پروفەسسور بولىپ جۇمىس ىستەدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ا.ح.قاسىمجانوۆتىڭ وتاندىق مادەنيەتتى وقىپ ۇيرەنۋگە ارنالعان «قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مۇرالارى» اتتى مازمۇندى كىتابى جارىق كورىپ, وقىرمان اراسىندا وتە جوعارى باعاعا يە بولدى. بۇل جۇمىس كەيىن دە ءوزىنىڭ جالعاسىن تاۋىپ, 1994 جىلى «قازاق», 1995 جىلى «پورترەتتەر: دالا تاريحىنا شتريحتار», 1998 جىلى «كوشو-تسايداما ستەللالارى» دەگەن ەڭبەكتەرىنە عىلىمي كوپشىلىك ورتا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
1993 جىلى ا.ح.قاسىمجانوۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىندا ء«ال-فارابي عىلىمي ورتالىعىن» قۇرىپ, سونىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. 1996-1997 جىلدارى فۋلبرايت قورىنىڭ ستيپەندياسىمەن امەريكا قۇراما شتاتىنا, وكلوحوما مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە لەكتسيا وقۋعا ارنايى شاقىرىلادى. وسى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارىنا «دالا وركەنيەتى», «ورتالىق ازيا مادەنيەتىنە كىرىسپە» تاقىرىبىندا لەكتسيا وقىدى. وكلوحوما ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان دارىستەردىڭ تاقىرىبى «تۇركى حالىقتارى مەن تۇركىستاننىڭ بىرلىگى», «ورتا ازيانىڭ ساياسي داستۇرلەرىنىڭ ەجەلگى تامىرلارى», ء«ال-فارابي مەن ءجۇسىپ بالاساعۇن شىعارمالارىنداعى ادامشىلىق باستاۋلارى» بولدى. وسى جىلدارى ا.ح.قاسىمجانوۆ قازاق مادەنيەتى مەن فيلوسوفياسىنان, ءال-فارابي مۇرالارىنان وكلوحوما ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى مەن ستۋدەنتتەرىنە, ماگيسترانتتار, مەن دوكتورانتتارىنا كەڭىنەن حاباردار ەتتى.
اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەلگىلى پروفەسسورى كيت تريببل ا.ح.قاسىمجانوۆ وقىعان لەكتسيالاردى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ, ۇلكەن كىتاپ ەتىپ باسىپ شىعاردى. قازىر ول ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنە كەڭىنەن تانىمال بولىپ وتىر.
عالىم 1994 جىلدان عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىندە فيلوسوفيا جانە الەۋمەتتىك تانىم مەتودولوگياسى كافەدراسىنا جەتەكشىلىك ەتتى.
2000 جىلى قاراشا ايىندا ۇلكەن عالىم, ويشىل, فيلوسوف, ۇلاعاتتى ۇستاز ا.ح.قاسىمجانوۆ ومىردەن ءوتتى.
ا.ح.قاسىمجانوۆ – قازاق حالقىنىڭ سوناۋ الىستا جاتقان رۋحاني مۇراسىن دۇنيەتانىمدىق تۇرعىدا زەرتتەۋگە العاش جول اشقان, كورنەكتى عالىم, فيلوسوف. ول ءوز ءداۋىرىنىڭ وزىق ويلى ازاماتى بولعاندىعىن ءبىز جوعارىدا اتاپ كەتكەن مول مۇراسى ايقىنداپ تۇر. عالىمنىڭ, اسىرەسە ۇلتتىق رۋح, وزىندىك سانا كونتسەپتسيالارىن زەرتتەۋ باعىتىنداعى «كوشو تسايدام ستەللالارى» ەڭبەگى – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرالى. سوندىقتان ا.ح.قاسىمجانوۆ شىعارماشىلىعىنداعى «دالا وركەنيەتى» ۇعىمىنا فيلوسوفيالىق تالداۋ جاساۋدى اتا-بابالارىمىزدىڭ كوپعاسىرلىق مۇراسىنىڭ تسيفرلى وركەنيەت جاعدايىندا تۇسىنىكتى ءارى سۇرانىسقا يە بولۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ونى جاڭعىرتۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قapacتىpدى.
ا.ح.قاسىمجانوۆ ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۋاقىتتىڭ ءىلىمنىڭ قاجەتتىسىن الۋعا تىرىستى. ماسەلەن, وسى زامانعى عىلىم ءۇشىن ونىڭ قاجەتىنە ساي كەلەتىن ويلاۋ فورماسىنىڭ ۇلتتىق نەگىزىن الدى. بىراق ول ءوز مىندەتىن تەك تانىم تاريحىنىڭ قورىتىندىلارىن, ونىڭ دامۋ ۇدەرىسىندەگى ماڭىزدى كەزەڭدەرىن ەسەپكە الىپ وتىرعاندا عانا اتقارا الادى دەپ ەسەپتەيدى جانە دە فيلوسوفيالىق عىلىم رەتىندە ديالەكتيكا وزىنە قاتىستى ماسەلەلەردى جان-جاقتى قاراستىرىپ, وسىنىڭ نەگىزىندە ناقتى عىلىمدارعا قاتىستى مىندەتتەرى دۇرىس بەلگىلەنگەندە عانا لوگيكالىق-مەتودولوگيالىق قىزمەتىن جۇزەگە اسىرا الاتىندىعىن ايتادى.
قازاق حالقىنىڭ تۇتاستىعىن, ونىڭ كۇرەتامىرى بولاتىن ۇلتتىق ويلاردى فيلوسوفيالىق دەڭگەيگە كوتەرۋدە, رۋحاني دۇنيەمىز تەگىسىنەن ۇلتتىق سيپاتتا بولۋى ءتيىس, ونىڭ تۇتاستىعىن بۇزىپ الماۋدى ارقاشان ويلاۋىمىز كەرەك. بۇل جونىندە ا.X.قاسىمجانوۆ وتە ماڭىزدى پىكىر ايتقان: «جالپى العاندا, ءبىر حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىن, زاڭدىلىقتارىن ەكىنشى ءبىر حالىققا تەلۋ دەگەن وتە ءبىر اۋىر, قيىن قۇبىلىس. ايتالىق, ءتىرى اعزاعا ەكىنشى ءبىر اعزادان ءبىر مۇشەنى اۋىستىرىپ سالۋ بارلىق جاعدايدا دۇرىس ناتيجە بەرمەيدى, سەبەبى ونى اعزا جاتسىنادى, اۋىرسىنادى, قابىلداي المايدى, ءتىپتى ءولىپ كەتۋى مۇمكىن. كونەدەن كەلە جاتقان مىناداي ءبىر ءسوز بار: «وزىڭە جات ادەت-عۇرىپتاردى قالاي بولسا, سولاي قابىلداي بەرۋگە بولمايدى». ۇلى تاريحشى گەرودوت ساقتاردىڭ وزگە ەلدىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-داسۇرلەرىن قابىلداۋعا قارسى بولعانىن اتاپ كورسەتەدى. تۇرىك بابامىز تونىكوك تە ءوزى قىتاي ءبىلىمىن الا تۇرا: وزگە حالىقتاردىڭ قۇندىلىعىن قابىلداۋعا بولادى, بىراق ول ءۇشىن ءوز ادەت-عۇرپىڭدى ساقتاي وتىرىپ, وزگە ەلدىڭ جەرىنە ءتۇسىپ كەتۋدەن اۋلاق بولۋ كەرەك». قىسقاشا ايتقاندا, حالىقتىڭ تۇتاستىعىنا نەگىز بولاتىن ۇلتتىق بولمىس, سول بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ مۇشەسى ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسى تەگىنەن ءنار الۋ كەرەك. «تەگىڭە تارتساڭ توزبايسىڭ» دەپ قازاق بەكەر ايتپاسا كەرەك. تەكتىلىك – تۇتاستىقتىڭ ۇلكەن بەلگىسى. ونىڭ وزەگى – ساباقتاستىق, ۇرپاق اراسىنداعى رۋحاني بايلانىس. رۋحاني بايلانىس پەن ساباقتاستىق ۇزىلگەن كەزدە ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ قۋاتى كەتىپ, سىرتقى كۇشتەرگە قارسى تۇرا المايدى. ءوزىڭنىڭ اتا-باباڭنىڭ سالىپ كەتكەن سارا جولىمەن ءجۇرىپ, ولاردىڭ قالدىرعان رۋحاني بايلىعىنىڭ يەسىمىن دەپ, ونى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ – ەستىلىك پەن تەكتىلىكتىڭ بەلگىسى. تەكتىلىك بار جەردە عانا يەگەرلىك بار. قازىرگى كەزدەگى باستى ماقسات – وسى تۇتاستىقتى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى بولاشاقتى ايقىنداۋ.
جالپى, تاريح پەن قازىرگى زامان اراسىنداعى شەكتى انىقتاۋ قيىن عوي. بارلىعى ۋاقىت وتكەن سايىن تاريحقا اينالادى. ال كەيبىر تاريحي جايتتار قازىرگى زامانعى كونيۋنكتۋرالىقتان وزەكتىلەۋ بولادى. وسىنى ۇستانۋدىڭ ءمəنى بار, ويتكەنى زامان قارقىنى وسكەلەڭ ۇرپاقتار اراسىندا ۇلكەن پسيحولوگيالىق الشاقتىق ەلەسىن تۋعىزادى. بالالار ءوز əكە-شەشەلەرى تۋرالى: «ارعى تەكتەر» دەپ ايتادى. كوپ ادام, وسى كۇنگى ادامنىڭ تۇبەگەيلى مəسەلەلەرىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن جəنە ولاردى شەشۋ əرەكەتى ءۇشىن وتكەندى تانۋ ەشتەڭە بەرمەيدى دەپ ويلايدى.
وتكەن مəدەنيەتتى زەرتتەۋدە شىنايىلىقتى سەزىنۋدەن, تىپتەن, ا.ح.قاسىمجانوۆ سياقتى ءدəۋىر ادامدارىمەن كەزدەسۋدەن, ولاردىڭ وي جەلىسىنەن ولاردىڭ ۇرپاقتارىنا جەتكىزگىسى كەلگەنىنەن, وزدەرى دە بىلمەي, ولاردىڭ بىزگە تۇسىنۋىنەن بەرەتىنىنەن عاجايىپ لəززات الاسىڭ. ا.ح.قاسىمجانوۆ ويلارىن الساق, وندا فيلوسوفيانىڭ مəدەنيەت دامۋىنداعى ءرولى زور, ول əرقاشان ادامنىڭ əلەمگە əمبەباپ, əسىرەسە ەتيكالىق قاتىناسىن انىقتاۋ تالپىنىسىمەن بەلگىلەنەدى. فيلوسوفيادان جەكە عىلىمدارىنىڭ بولىنۋىمەن سول ۋاقىتتا فيلوسوفيانىڭ بۇدان بىلايعى ومىردەگى, قوعامداعى ورنىن ءوزى بەلگىلەۋ ءۇردىسى بولعان, فيلوسوفيانىڭ ءبىلىم سۋبەكتىسى رەتىندەگى ادام تۋرالى عىلىم رەتىندە فۋنكتسياسى ناقتى بەلگىلەندى. ادام بولمىسىنىڭ, جالپى مəدەنيەتتىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىنا قاتىستى مəسەلەلەر əرقاشان فيلوسوفيالىق دەپ تانىلعان.
ءسويتىپ ازدى-كوپتى دۇنيەتانۋ مەن گۋمانيستىك فۋنكتسيالاردى اتقاراتىن كوزقاراستار جۇيەسى عانا مəدەنيەت تاريحى قۇرامىنا تىكەلەي كىرەدى. ونى ناقتى تاريحي كونتەكسكە سالىپ, ول ءدəۋىردىڭ قانداي كۇشتەرىنىڭ ورتالىعى بولاتىنىن كورۋ قاجەت. بىراق مəدەنيەت تاريحىنداعى ا.ح.قاسىمجانوۆ ءتəرىزدى تۇلعا ءوزىن قازىرگى زاماندا عانا تəمامدامايدى, ويتكەنى ونىڭ نەگىزى وتكەن ۋاقىتتا, ال سəۋلەسى الىس بولاشاققا تۇسەدى.
پىرىمبەك سۇلەيمەنوۆ,
ساياسي عىلىمدار كانديداتى,
دوتسەنت
