قارجى • 19 قازان، 2021

1 دوللار = 500 تەڭگە: ۆاليۋتا باعامى وزگەرۋى مۇمكىن بە؟

1763 رەت كورسەتىلدى

بەلگىلى ەكونوميست ايدارحان قۇسايىنوۆتىڭ بولجامىنشا، دوللار باعامى 500 تەڭگەگە دەيىن جەتۋى مۇمكىن. Facebook-تەگى جەكە پاراقشاسىندا پىكىرىمەن بولىسكەن ەكونوميست تەڭگە «جاساندى» قولداۋدى ەسەپكە العاننىڭ وزىندە اسىرا باعالانىپ، ۇلتتىق بانكتىڭ قارجى-نەسيە ساياساتى ينفلياتسياعا جول اشىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى.

ا.قۇسايىنوۆ اتاپ وتكەندەي، قازىر ۆاليۋتا باعامى اكىمشىلىك ادىستەرمەن رەتتەلەدى. مۇنىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى – ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرتتەردى ساتۋ. ەكىنشىسى – كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور كومپانيالارىنىڭ 50 پا­يىز كولەمىندەگى ۆاليۋتالىق ءتۇسى­مىن ساتۋعا مىندەتتەۋ. سوڭ­عىسىن 2020 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا توتەنشە جاعداي كەزىندە ۋاقىتشا شارا رەتىندە ەنگىزگەن.

– بۇل ءتيىمدى تەتىك ەمەس. قازاق­ستان بۇدان 2000 جىلداردىڭ باسىندا-اق باس تارتقان. رەسەي مۇنىمەن 2006 جىلى «قوشتاس­تى». ءتىپتى كورشى ەل 2014-2015 جىل­دارداعى كۇردەلى داعدارىس كەزىندە دە مۇنى ەنگىزگەن جوق. وزبەكستان بۇل تەتىكتىڭ كۇشىن 2017 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە جويدى. بەلارۋس مەملەكەتى 2018 جىلى، ۋكراينا 2019 جىلى باس تارتتى، – دەيدى ەكونوميست.

ەسكە سالا كەتەيىك، وتكەن جىل­دىڭ ناۋرىز ايىندا پرەزي­دەنت تاپسىرماسىنا سايكەس ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ەل ۇكىمەتى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ەكسپورتتىق ۆاليۋتالىق ءتۇسىمىنىڭ ءبىر بولىگىن ىشكى ۆاليۋتا نارىعىندا ساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن.

«اتالعان شەشىم جارعىلىق كاپيتالىندا مەملەكەتتىڭ ۇلەسى 50 پايىزدان اساتىن ەكسپورتتاۋشى كاسىپورىندارعا، ونىڭ ىشىندە «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنا قولدانىلادى جانە توتەنشە جاعداي كەزەڭىندە قول­دانىستا بولادى»، دەپ حابار­لاعان ەدى ۇلتتىق بانك.

وسىلايشا، ۇكىمەت جانە ۇلت­تىق بانك ىشكى ۆاليۋتا نارى­عىن­داعى شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇ­رانىس پەن ۇسىنىسقا مونيتورينگ جۇرگىزۋ ماقساتىندا ۇيلەستىرىل­گەن جۇمىسىن جالعاستىردى. قار­جىلىق رەتتەۋشى قابىلدا­نا­تىن شارالار ايىرباستاۋ باعا­مىن تۇراقتاندىرۋعا، ۆاليۋتا ۇسى­نىسىن قامتاماسىز ەتۋگە، نە­گىزسىز قۇبىلمالىلىقتى بول­دىر­­ماۋ­عا باعىتتالاتىنىن جانە ىرگەلى ءۇردىستى قالىپتاستىرۋعا كەدەرگى كەلتىرمەيتىنىن حابارلادى.

الايدا ا.قۇسايىنوۆ كۆازي­مەم­لەكەتتىك سەكتور كومپانيا­لارىنىڭ 50 پايىز كولەمىندەگى ۆاليۋ­تالىق ءتۇسىمىن ساتۋعا مىندەت­تەۋى ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتا­لىق ينتەرۆەنتسيالارىمەن بىردەي ەكەنىن جەتكىزدى. ياعني ەكەۋى دە بىردەي دۇنيە. باعامدى تۇ­راق­تاندىرۋ ماقساتىندا نارىق­قا ساتۋ ءۇشىن ۆاليۋتا «لاقتى­رى­لا­دى». وسىلايشا، سۇرانىس پەن ۇسى­نىس اراسىنداعى تەڭگەرىم­سىز­دىك رەتتەلەدى. مۇنى تىكەلەي ۇلت­تىق بانكتىڭ ينتەرۆەنتسيالارىمەن، سونداي-اق ءتۇسىمنىڭ ءبىر بولىگىن ساتۋعا مىندەتتى ۇلتتىق كوم­پانيالاردىڭ اقشاسىمەن جاساۋعا بولادى.

– وكىنىشكە قاراي، ۋاقىتشا دەلىنگەن شارا تۇراقتى سيپات الىپ بارادى. بۇل تۇرعىدان العان­دا ءبىز 20 جىل بۇرىنعى جاع­دايعا قايتىپ ورالدىق. ۆاليۋ­تالىق رەتتەۋدىڭ بىزدەگى نارىق­تىق جاعدايى وزبەكستانعا، بەلا­رۋسكە، رەسەيگە، ۋكرايناعا قارا­عاندا ناشار. ايتپاقشى، رەسمي تۇردە بىزدە ەركىن اينالىم، نا­رىقتىق باعام جانە ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمى بار. ينفلياتسيا ناتيجەلەرى قازىردىڭ وزىندە ايقىن­دالدى. ەندى نارىقتىق باعامنىڭ ناتيجەسى قانداي بولاتىنىن كورەيىك، – دەيدى ا.قۇسايىنوۆ.

ەكونوميست اتالعان تەتىكسىز رەسمي ەسەپتەردىڭ ءارى كىرمەيتىنىن ەسكە سالدى. ايتپەسە، دوللار باعامى قازىر شىنايى جاعدايدا 10-15 پايىزعا جوعارى بولۋى كەرەك. ياعني ءبىر دوللار شامامەن 470 تەڭگە. سونداي-اق ەكونوميست ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرت جىل وتكەن سايىن تومەندەپ كەلە جاتقانىن ايتتى. 2020 جىلى 4،8 ترلن تەڭگە قاراستىرىلسا، بيىلعى جىلدىڭ ۇلەسىنە 4،45 ترلن تەڭگە تيگەن. ال 2022 جىلعا 1،95 ترلن تەڭگە جوسپارلانىپ وتىر. قازىرگى كورسەتكىشتەن ەكى ەسە تومەن.

– مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۆاليۋ­­تانى ساتۋ تۇرىندەگى «جاسىرىن» ارالاسۋىن ساقتاعان كۇن­نىڭ وزىندە 2022 جىلى ۆاليۋتا ۇسى­­نىسى ايتارلىقتاي ازايادى. سو­نى­مەن قاتار ول ەكونوميكانىڭ قال­پىنا كەلۋىنە جانە رەسەيدەن يم­پورتتىڭ تيىمدىلىگىنە بايلا­نىس­­­تى ۆاليۋتاعا دەگەن سۇرانىس­تىڭ ءوسۋى اياسىندا تومەندەيدى. ياعني ۆاليۋتا ۇسىنىسى ءبارىبىر 10 پا­يىز­عا كەميدى. ال باعام 470-480 تەڭگە دەڭگەيىنە جەتەدى، – دەدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا، ترانسفەرتتى ۇلعايتۋ تىعىرىقتان شىعار جول ەمەس. ويتكەنى اقشا يمپورت­تى ساتىپ الۋ ءۇشىن ۆاليۋتا نارى­عى­نا قايتا ورالادى. ال جوعارى ينفليا­تسيالىق كۇتۋلەر كەزىندە ترانسفەرتتى ارتتىرۋ جانە ينفلياتسيا سپيرالىن جىلجىتۋ وتە كۇماندى باستاما.

– ەگەر ۆاليۋتالىق ءتۇسىمنىڭ ءبىر بولىگىن مىندەتتى ساتۋدى جانە ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن ترانس­­فەرتتى قىسقارتسا نەمەسە الىپ تاس­­تاسا دوللار باعامى 500 تەڭگەدەن اسىپ كەتەدى. با­لكىم، كەيىنىرەك ءسال جاقسارۋى مۇم­كىن. بىراق ءبارىبىر باعام سول دا­لىزدە قالادى. مۇنداي جاع­داي ال­دەقاشان قالىپتاسىپ، دامى­عان. ءبىز سونىڭ تۇيىندە­لەر تۇ­سى­نا كەلدىك. ينفلياتسياعا قاتىس­تى جاعداي دا وسى سەكىلدى. بۇل كۇت­پەگەن جاعداي ەمەس. بۇل سوڭعى ءۇش جىلداعى اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ سالدارى، – دەدى ا.قۇسايىنوۆ.

ايتپاقشى، سوڭعى ايلاردا مۇناي باعاسى كۇتپەگەن جەردەن ءوستى. بىراق بۇدان وزگەرگەن ەشتەڭە جوق. ەكونوميستىڭ پىكىرىنشە، وزگەرمەيدى دە.

– تەڭگە مۇنايدىڭ ەسەبىنەن نىعايىپ جاتقان جوق. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعامى انە-مىنە قۇلدىراۋى كەرەك ەدى. مۇناي باعاسىنىڭ كەنەتتەن قىمباتتاۋى جاعدايدى جاقسارتتى. بۇل جاعداي جىل سوڭىنا دەيىن جالعاسۋى مۇمكىن، – دەيدى ول.

2021 جىلعى 18 قازانداعى جاعداي بويىنشا 1 دوللاردىڭ باعامى 427 تەڭگەگە تەڭ. AERC زەرتتەۋ جانە كونسالتينگتىك كوم­پانياسىنىڭ اعا ساراپشىسى ەۆگەنيا پاكتىڭ بولجامىن­شا، دوللار باعامى جاقىن بولاشاقتا وزگەر­مەيدى. وسى دەڭگەيدە ساقتا­لادى. ول باعامعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ەكى فاكتور­دى اتادى. ءبىرى – بازالىق مولشەر­لەمەگە قاتىس­تى ۇلتتىق بانكتىڭ قابىلداعان شەشىمى. ەكىنشىسى – مۇناي باعاسى.

– كوپتەگەن ەكونوميست ينف­ليا­­تسياعا قاتىستى سوڭعى دەرەككە سايكەس بازالىق مولشەر­لەمە ءالى دە ءوسۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتۋدا. دەمەك، بۇل تەڭگەنى نى­عاي­تاتىن فاكتورعا اينال­ماق. ەكىنشى جاعىنان اقش پەن قىتاي ەكونوميكاسىنا قاتىستى سوڭ­عى دەرەكتەر ونىڭ قالپىنا كەلۋ قارقىنىنىڭ تومەندەگەنىن كور­سەتتى. سوندىقتان مۇناي با­عا­سى باررەلىنە 70 دوللاردان جو­عارى ەكەن دەپ ارقانى كەڭ­گە سالۋعا بولمايدى. مۇنداي جاع­دايدا وسىنىڭ ءوزى قۇبىلمالى ەكە­نىن ۇمىتپاۋ كەرەك. نازار اۋدا­رارلىق تاعى ءبىر فاكتور بار. ول – اقش دوللارىنىڭ يندەكسى. ياعني دوللاردىڭ باسقا ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىنا قاتىستى باعامى قالاي قالىپتاساتىنى ماڭىزدى، – دەگەن پىكىرىمەن ءبولىستى ەۆگەنيا پاك.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەر­لەمەنى تاعى دا كوتەرەتىن بولسا، تەڭگەمەن ساقتالعان اكتيۆتەر ينۆەستورلار ءۇشىن الدەقايدا تارتىمدى بولماق. تيىسىنشە، تەڭگە باعامى دا نىعايا تۇسەدى دەگەن بولجام بار. ەگەر ستسەناري كەرى باعىتتا وربىسە، وندا تەڭگە ءسوز جوق، السىرەيدى. بۇل رەتتە ينفلياتسيامەن كۇرەستەگى ماڭىزدى قۇرال بازالىق مولشەرلەمە ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ويتكەنى ينفلياتسيانىڭ ءوسۋى قار­جىلىق رەتتەۋشىنى تىعىرىققا تىرەي­دى. ال باس بانكتىڭ بازالىق مول­شەر­لەمەگە قاتىستى شەشىمى تەڭ­گەنى نىعايتۋى مۇمكىن.

– كەيدە كەرىسىنشە جاعداي­لار دا ورىن الادى. ماسەلەن، ەل­دەگى ينفلياتسيا دەڭگەيى ءوستى دە­لىك. ەكونوميكالىق تەورياعا ساي­كەس وتاندىق تاۋارلار يمپورتپەن سا­لىستىرعاندا قىمباتتايدى جانە وعان سۇرانىس ارتادى. بۇل تيىسىن­شە ەكسپورتتىڭ تومەن­دەۋى­­نە، يم­پورتتىڭ وسۋىنە جول اشا­دى. تەو­ريالىق تۇرعىدان ال­عان­­دا بۇل ستسەناري ۆاليۋتانى السىرە­تەدى. الايدا ينفلياتسيا وسسە دە، جاعداي وزگەرمەۋى دە مۇمكىن. بۇل ينفلياتسيانىڭ قازاقستاندا عانا ەمەس، شەتەلدە دە وزگەرۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. مۇنداي جاع­دايدا وتاندىق تا، يمپورتتىق تا تاۋارلار قىمباتتايدى، – دەيدى ساراپشى.

ە.پاك جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تەڭگە باعامىندا ايتارلىقتاي وزگەرىس بولمايدى دەگەن پىكىردى العا تارتىپ وتىر. وزگەرىس ورىن العان كۇننىڭ وزىندە بۇعان سىرتقى فاكتورلار اسەر ەتپەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار