دا ورنادى دەگەن جاداعاي اقپاراتتى 70 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى جەلپىلدەتىپ كەلدى. ال وسى كەڭەستىك بيلىك تۇگىن تارتسا مايى شىققان قاسيەتتى نارىن وڭىرىنە نە بەردى؟ نەسىمەن جارىلقادى؟ بۇل ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىلگەن جوق. كەرىسىنشە كەڭەستىك كەزەڭدە مەملەكەتتىلىكتىڭ بارلىق نىشاندارى بولعان شۇرايلى ولكە يادرولىق سىناقتاردىڭ الاڭىنا اينالدى. ونىڭ زاردابى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.
تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسى قالانعان تۇستا عانا ەجەلگى بوكەي حاندىعىن قونىستانعان ەل-جۇرتتىڭ ءوز قولدارى ءوز اۋىزدارىنا جەتە باستاعان ەدى. ەگەمەندىكتىڭ بۇگىنگى وتىز جىلدىق بەدەرلى بەلەسىنەن كوز تاستاعان كەزدە نارىن وڭىرىندە ەلدىك پەن مەملەكەتتىلىككە قول جەتكىزۋ جولىندا اتقارىلعان ىلكىمدى ىستەر از ەمەس. بۇل جونىندە ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا بوكەي ورداسى اۋدانىنىڭ اكىمى قىزمەتىن اتقارعان لاۆر حايرەتدينوۆ ءوز وي تىلەگىن تومەندەگىشە تۇيىندەدى.
– «امان ەلدىڭ اتى شىعادى» دەمەي مە دانا حالقىمىز. بۇگىنگى كۇنى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ توپشىسى بەكي تۇسكەن كەزدە توتاليتارلىق رەجىم قىسپاعىنان امان شىققانىمىزعا شۇكىرشىلىك ەتۋىمىزدىڭ دە ابدەن ءجونى بار. شىنتۋايتىنا كەلگەندە كەڭەستىك يدەولوگيا ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعان كەزىندە شىنايى شەجىرەمىز بەن تەرەڭ تاريحىمىز قولدان ۇمىتتىرىلدى. سول ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ كەزەڭى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىنگى 5-6 جىلدان سوڭ باستالدى.
شىن تاريحتى قالپىنا كەلتىرۋ مەن ۇلتتىق بولمىستى جانداندىرۋ وتاندىق تاريحشىلار مەن بارشا قازاقستان حالقىنا تاۋەلسىزدىك تالاپتارى جۇكتەگەن مەرەيلى مىندەت دەپ سانايمىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تۇتاستاي تاۋەلسىز ەلدىڭ ءبىر پۇشپاعى بوكەي ورداسىنىڭ باعىن اشقان – تاۋەلسىزدىك دەپ بىلەمىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن ءبىز وسىلاي ءتۇسىنىپ, باعالاۋىمىز قاجەت دەگەن ويدامىن. ءارى بۇعان قوسارىم, وردا اۋدانى دەپ اتالىپ كەلگەن ايماققا بوكەي دەگەن انىقتاۋىشتىڭ قوسىپ اتالۋى دا تاۋەلسىزدىكتىڭ تيگىزگەن شاپاعاتى. ويتكەنى نارىن قۇمى جۇرتشىلىعىنىڭ دامۋ مەن وركەنيەتكە قول سوزۋ كەزەڭدەرىنىڭ ءبارى بوكەي اتاۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. جوعارىدا ايتىلعانداي شىن تاريحتى قالپىنا كەلتىرۋ دەپ جۇرگەنىمىزدىڭ ءبىر مىسالى دا وسى بولىپ شىعادى.
بۇعان قوسارىمىز, توقسانىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وبلىس اكىمدىگىندە بوكەي حاندىعىنىڭ 200 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ شارالارى بەلگىلەنىپ, وعان ازىرلىكتىڭ ءىس-جوسپارى جاسالعان ەدى. اتاپ ايتقاندا, 1996 جىلى سول كەزدەگى وبلىس اكىمى قابيبوللا جاقىپوۆ بەكىتكەن قاۋلىعا سايكەس ءتيىستى ءىس-قيمىل جوسپارى بەلگىلەنىپ, حان ورداسى اۋىلىنداعى مۇراجاي كەشەنى مەن تاريحي عيماراتتارعا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قولعا الىندى. سونىمەن بىرگە بوكەي حاندىعىنىڭ تاريحىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ ماسەلەلەرى قوزعالىپ, بۇل باعىتتا تاريحي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەر مەن كىتاپتار جازۋ قولعا الىندى.
سونداي-اق 2000 جىلدىڭ اياعىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالعان قىرىمبەك كوشەرباەۆ بوكەي حاندىعىنىڭ 200 جىلدىق داتاسى شەڭبەرىندە اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشا ءبىلدى. وسىعان وراي قوسىمشا قاراجات ءبولىنىپ, حان ورداسىنداعى تاريحي عيماراتتارعا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋ ىسىنە «كازرەستاۆراتسيا» ماماندارى تارتىلدى. كوپ كەشىكپەي بەلگىلى عالىم-ەتنوگراف سالىق باباجانوۆقا كەسەنە تۇرعىزۋ جۇمىستارى باستالدى.
بوكەي حاندىعىنىڭ 200 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ مەن بوكەيدىڭ بەل بالاسى, تىكەلەي مۇراگەرى جاڭگىر حانعا كەسەنە تۇرعىزۋدىڭ اراسىندا بەلگىلى ءبىر بايلانىس پەن ساباقتاستىق بار ەكەندىگى انىق. كەڭەستىك يدەولوگيا جەتەكشىلەرى بىرىڭعاي ءسىڭىرى شىققان قارا تابان كەدەيشىلىكتى ناسيحاتتاپ, ۇلت تاريحىندا الاتىن ورنى مەن ءرولى جوعارى ماتەريالدىق يگىلىكتەردى جاساۋ كوزدەرىن تابا بىلگەن «ۇستەم تاپ» وكىلدەرى مەن حانداردى كۇرەسىنگە ىسىرىپ تاستادى. ءارى ولارعا كەڭەس ادامدارىنىڭ جەككورىنىشتىلىك سەزىمىن تۋعىزۋعا تىرىستى. مۇنداي قۇلدىق سانا-سەزىمنەن بىردەن ارىلۋ دا وڭايعا تيمەگەن شىعار.
ايتايىن دەگەنىمىز, تاۋەلسىزدىگىمىز جاريالانعاننان كەيىن ارادا 5 جىل وتكەن سوڭ حان ورداسى اۋىلى تۇسىندا جاڭگىر حانعا كەسەنە تۇرعىزىلىپ, ونىڭ اشىلۋىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارنايى كەلىپ قاتىسۋى تەك بوكەيوردالىقتار عانا ەمەس, بارلىق وتانداستارىمىزدىڭ بويىندا حاندار مەن حاندىق باسقارۋ جۇيەسىنە قاتىستى جاڭا تاريحي سانانىڭ ورنىعۋى مەن قالىپتاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنى انىق. بۇل 1997 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى ەدى. بۇل وقيعا اۋدان تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالدى دەۋگە بولادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كەسەنەنىڭ اشىلۋ ساتىندە تۇتاستاي قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى, سونىڭ ىشىندە ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ايتۋلى جاڭگىر جونىندە توگىلدىرە سويلەگەن ساليقالى ءسوزى تۇرعىندار اراسىندا ەرەكشە سەرپىلىس تۋعىزدى. اسقاق رۋح پەن ۇلتتىق سانا-سەزىمىنىڭ شىرقاۋ بيىككە ءبىر-اق كوتەرىلگەن كەزى بولدى بۇل كۇن. ءدال وسى كۇننەن باستاپ حالىقتىڭ ەلباسى مەن ۇكىمەتكە جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنە دەگەن سەنىمى بۇدان ءارى ارتا تۇسكەنى بايقالدى. سونداي-اق ءدال وسى كۇننەن باستاپ اۋداندا تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنا سايكەس جەر-سۋدىڭ تاريحي اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە كەڭ اۋقىمدى ىستەر جۇرگىزىلە باستادى.
ءبىز بۇگىنگى اڭگىمەمىزدى ەڭ الدىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتى جونىندە باستاپ, وتپەلى كەزەڭدە اتقارىلعان ىستەردى ايتۋدى كەلەسى كەزەككە قالدىرىپ قويعان سەكىلدىمىز. بوكەي ورداسى اۋدانىندا وتپەلى كەزەڭدە مال باسى, ونى باعىپ-قاعۋ نۇكتەلەرى, مەكەمە-كاسىپورىن عيماراتتارى, وزگە دە ينفراقۇرىلىمدىق ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر تالان-تاراجعا ۇشىراماي ساقتالىپ قالعانى ۇلكەن ولجا. ونىڭ ىشىندە ەكى اۋداندى قامتىپ وتىرعان ايمەكەن توپتىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اقمەكتەپ سۋ قۇبىرلارىنىڭ ورنى بولەك. سونداي-اق ماتەريالدىق اكتيۆتەردىڭ اركىمنىڭ الدىن الا ەسەپتەلگەن پايلارىنا سايكەس بولىنۋىنە باسا نازار اۋدارىلدى. سالىستىرمالى تۇردە العاندا اۋدانداعى زاڭدىق جانە جەكە تۇلعالاردىڭ ەنەرگيا تاسىمالداۋشى كومپانيالار مەن قارجى ينستيتۋتتارىنا بەرەشەگى وتە تومەن بولعانى دا ايتۋعا تۇرارلىق ماسەلە.
ەلدەگى ءبىلىم بەرۋ وشاقتارىنا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە اۋدان تۇرعىندارى ءبىر كىسىدەي جۇمىلا ءبىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارى مەن مادەنيەت مەكەمەلەرىن جاساقتاۋ ىسىندە دە وسىنداي اۋىزبىرشىلىك احۋالى ايقىن اڭعارىلدى. كاسىپكەرلىك نىساندار پايدا بولا باستادى. جاڭا سالىقتىق جۇيە قالىپتاستى. جەكە مەنشىك دۇكەندەر مەن بازار الاڭدارى ىسكە قوسىلدى. جەكە اۆتوبۋس, تاكسي قاتىناستارى تۇرعىندارعا قىزمەت كورسەتۋدى قولعا الدى. سونىڭ ارقاسىندا ەل-جۇرتتىڭ ەڭسەسى تىكتەلىپ, تۇرمىستارى تۇزەلە ءتۇستى.
وبلىس ورتالىعىنان 550-600 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان بوكەي ورداسى, ءوڭىردىڭ جانىبەك جانە كازتالوۆ سەكىلدى اۋداندارى بىرقاتار تۇرمىستىق ماسەلەلەردى رەسەيدىڭ شەكارالاس اۋداندارى ارقىلى شەشىپ, ولارمەن ۇدايى ءارى تۇراقتى تىرشىلىك قارىم-قاتىناستار جاساپ كەلگەنىن بىلەمىز. وسىنداي بايلانىستاردىڭ كۇرت ءۇزىلۋى قوسىمشا قيىندىقتار تۋعىزعانى دا جاسىرىن ەمەس.
– ويتكەنى كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ كەدەن, شەكارا قىزمەتى, دەربەس ۆاليۋتاسى پايدا بولۋى ونسىز دا قيىن كۇنكورىس ماسەلەلەرىن بۇدان ءارى كۇردەلەندىرىپ جىبەردى. سوعان قاراماستان رەسەيدىڭ ۆولگوگراد, استراحان جانە ساراتوۆ وبلىسى اۋداندارىمەن قارىم-قاتىناسىمىز ۇزىلگەن جوق. «باس سول» اق سەكىلدى رەسەيلىك قۇرىلىم جەتەكشىلەرى ءوزارا كەلىسىم نەگىزىندە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار شارۋالاردى تىندىرىپ وتىردى. سونداي-اق جەڭىستىڭ 55 جىلدىعىنا وراي ۆولگوگراد وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى نيكولاي ماكسيۋتا اۋدان ارداگەرلەرىن قابىلداۋى سول كەزدە كورشىلەرمەن بايلانىستى ۇتىمدى جولعا قويا بىلگەنىمىزدىڭ ءبىر مىسالى بولا الادى دەگەن ويدامىن, – دەيدى بۇرىنعى اۋدان باسشىسى لاۆر حايرەتدينوۆ.
كەڭەستىك ساياسات پەن توتاليتارلىق رەجىم تۇسىندا كاپۋستين-يار يادرولىق سىناق پوليگونى اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن سىناقتار سالدارىنان تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا زاقىم كەلگەنى بەلگىلى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ون جىلدىعىندا ونىڭ زارداپتارىن جويۋ جونىندە بىرقاتار شارالار بەلگىلەندى. وسى ورايدا ءبىرىنشى كەزەكتە ەكولوگيا ماسەلەلەرىنە كوڭىل ءبولۋ قاجەت دەپ تابىلدى. بۇل ءىس وبلىستاعى «نارىن» قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى كاكەن كوبەيسىنوۆپەن بىرلەسە اتقارىلدى. اۋداندا ونىڭ بولىمشەسى اشىلىپ, ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ جونىندەگى حالىق تالابى مەن تىلەگى ايقىنىراق ەستىلە باستادى. وسى ورايدا ەل ۇكىمەتى مەن ەكولوگيا مينيسترلىگىنە تۇرعىندار اتىنان بىرنەشە رەت حات جولداندى. وردا اۋىلىندا پوليگوننان زارداپ شەككەندەرگە ارنالىپ ەسكەرتكىش قويىلدى.
ءوز كەزەگىندە ك.كوبەيسىنوۆ ەلباسىنىڭ قابىلداۋىندا ەكى رەت بولىپ, قاسيەتتى قۇم – نارىننىڭ قاسىرەتىن العا تارتتى. بۇل كەزدەسۋلەر ناتيجەسىز قالعان جوق. وڭىردە اۋدانارالىق ساۋىقتىرۋ ورتالىعى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. پوليگون زاردابىنان سىرقاتقا تاپ بولعان مۇگەدەكتەرگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن جاردەماقى تولەنە باستادى. ايتسە دە كەيىن اتالعان الەۋمەتتىك تولەمدەر تولەۋ ءىسى جالعاسىن تابا الماي قالعانى وكىنىشتى-اق.
مىنە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى تۇسىندا بوكەي ورداسى اۋدانىندا اتقارىلعان سان الۋان ىستەردىڭ كەيبىر قىرلارى وسىنداي.
