قالا قادامى قارىشتى

قىزىلوردا قالاسى – ايماق ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالا­لارىنداعى كوشباسشىسى دەسەك, اقي­قاتتان الىس كەتپەيتىن شى­عارمىز. بۇگىندە الەۋمەتتىك جانە ين­فراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە قوسۋ, قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋ ارقىلى قالا قارقىندى دامىپ كەلەدى. بىلتىردىڭ وزىندە قالاداعى ونەركاسىپ ورىندارى 1 تريلليون 271 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن. مۇنىڭ ۇلكەن كورسەتكىش ەكەنى, ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونىمەن قاتار, وبلىستا وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ 94,2 پايىزى, سالىنعان قۇرىلىس نىساندارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى قىزىلوردا قالاسىنىڭ ۇلەسىندە ەكەن. ال نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 180 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. سالىستىرمالى تۇردە الار بولساق, وڭىرگە سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ 48,3 پايىزى قالاعا تيەسىلى ەكەن. رەسپۋبليكادا قىزىلوردادان باسقا بىردە-ءبىر وبلىس ورتالىعىنا اۋىلدىق وكرۋگتەر قارامايدى. سوندىقتان سىر ەلىنىڭ باس قالاسى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا دا اجەپتاۋىر پايدا كەلتىرىپ وتىر. سونداي-اق قالا حالقىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاجەتتىلىكتەرىن دە وسى اۋىلدار وتەيدى. وتكەن جىلى قىزىلوردا قالاسىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 3 ميلليارد 188 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان. اتاپ ايتار بولساق, 6717 گەكتار جەرگە ەگىس ەگىلىپ, تاۋار وندىرۋشىلەرگە ارزانداتىلعان جانار-جاعارماي, تىڭايتقىش جانە سۋ جەتكىزۋ قىزمەتتەرىنە 92 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا بولىنگەن. مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى, ءتورت ت ۇلىكتىڭ تۇراقتى ءوسىمى بايقالادى. «سىباعا» باعدارلاماسى اياسىندا 197 ميلليون تەڭگەگە 1152 باس ءىرى قارا جانە اسىل تۇقىمدى مال الىنعان. ال 13 شارۋا قوجالىعىنا 43 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا بەرىلگەن. – قالا شەڭبەرىندە جۇمىس­سىزدىقتى جويۋ كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بۇل رەت­تە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باع­دارلاماسىنىڭ اتقارار ءرولى ەرەكشە. بەرەكەلى ءىستىڭ باستاۋىنا اينالعان بايىپتى باعدارلاما اياسىندا بىلتىر 1336 تۇرعىن تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستى. اقجارما, قىزىلجارما, قوسشىڭىراۋ اۋىلدىق وكرۋگتەرى مەن قالا ورتالىعىندا ۇزىندىعى 4,1 شاقىرىم بولاتىن 4 كوشە ءجون­دەۋدەن ءوتتى. 99 قىزىلوردالىق شا­عىن نەسيە الىپ, ءوز كاسىبىن اش­تى. 340 تۇرعىن قايتا دايارلاۋ, 488 قى­زىلوردالىق كاسىپتىك دايارلاۋ كۋرس­تارىنان ءوتتى. 591 ازامات الەۋ­مەتتىك جۇمىس ورىندارىمەن, 506 جاس مامان «جاستار تاجىريبەسىمەن» قامتىلدى, – دەيدى قىزىلوردا قالا­سىنىڭ اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ. شاھار باسشىسى قىزىلوردادا كاسىپكەرلەر ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسالىپ جاتقانىن ايتادى. وتكەن جىلى قالادا كاسىپكەرلەرگە قىز­مەت كورسەتۋ ورتالىعى اشىلىپ, كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىل­دىگى قۇرىلىپتى. قالاداعى جالپى كاسىپكەرلەردىڭ سانى 26104 ادام­عا جەتكەن. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى زور ىقپال جاساپ وتىر. باعدارلاما اياسىندا جالپى سوماسى 4 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 65 ينۆەستيتسيالىق جوبا قارجىلاندىرىلعان. ال اتالعان جوبا اياسىندا 1213 قىزىلوردالىق تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقان. – قالادا سالىنعان تۇرعىن ۇيلەر كولەمىنىڭ ءوسۋى  حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتقاندىعىن انىق بايقاتسا كەرەك. 2013 جىلى جالپى اۋدانى 140 مىڭ شارشى مەتر­گە جۋىق تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا 25 تۇرعىن ءۇي بوي كوتەرىپ, 13-ءى حالىق يگىلىگىنە ۇسىنىلدى. جىل ىشىندە 436 قىزىلوردالىق قونىس تويىن تويلادى. اپاتتىق جاعدايداعى ۇيلەردىڭ ماسەلەسى دە كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشىلۋدە. كوپتەن كوتەرىلىپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – تيتوۆ قىستاعىنداعى اپاتتى جاعدايداعى ۇيلەر بولاتىن. ايماق باسشىسى قىرىمبەك ەلەۋ ۇلىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن وتكەن جىلى وبلىستىڭ توتەنشە جاعدايلار رەزەرۆىنەن 208 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, 24 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي سالىندى. سونىمەن قاتار, وتكەن جىلى قالانىڭ ينجەنەرلىك-ينفراقۇرىلىمىن دا­مىتۋدا ناتيجەلى جۇمىستار ات­قا­رىلدى. قالاداعى وزەكتى ماسە­لەلەردىڭ ءبىرى – حالىق جاڭادان قونىستانعان شەت ايماقتاردىڭ ين­جەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ين­فراقۇرىلىمىن دامىتۋعا رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن 1 ميلليارد 315 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ 79,1 شا­قىرىم اۋىز سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, 18,7 شاقىرىم ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى سالىنىپ, كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ سىرتقى ينجەنەرلىك جۇيەلەرىنە اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. قالا تۇرعىندارىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ باستى نازارىمىزدا. مىسالى, بىلتىر «اق بۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا 3 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىنىپ, 13 شاقىرىم اۋىز سۋ جانە 4,6 شاقىرىم كارىز سۋ جۇيەلەرى قايتا جاڭعىرتىلدى. سونىمەن قاتار 25 سۋ بۇرعىلاۋ ۇڭعىمالارى بۇرعىلاندى, 506 سۋ ەسەپتەگىش قۇرالدارى ورناتىلدى. تاسبوگەت, بەلكول كەنتتەرى مەن قىزىلوزەك اۋىلدىق وكرۋگىندە 40 شاقىرىمعا جۋىق اۋىز سۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, 901 وتباسى سۋ ەسەپتەگىش قۇرالدارىمەن قامتىلدى. كوممۋنالدىق سالا بويىنشا قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنا بولىنگەن قارجى 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,5 ەسەگە ارتتى. سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن بولىنگەن 5 ميليارد 412 ميلليون تەڭگەگە جالپى ۇزىندىعى 94,4 شاقىرىمدى قۇرايتىن 78 كوشەگە قايتا جاڭعىرتۋ, كۇردەلى جانە ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ال 82 كوشەدە اعىمداعى جوندەۋ جاسالدى. اۋەجايدان قالاعا دەيىنگى جولدار كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, جارىقتاندىرىلدى. ورتالىق جىبەك جولى كوشەسى 6 جولاقتى بولىپ كەڭەيتىلىپ, جاڭعىرتىلدى, دەيدى نۇرلىبەك ماشبەك ۇلى. قىزىلوردالىقتار ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – قوعامدىق كو­لىكتىڭ شارۋاسى ەدى. قالا كوشە­لەرىندە جۇرگەن شاعىن اۆتوبۋس­تار حالىققا اسا ىڭعايلى بولماي تۇر. بۇل تاراپتا دا جاقسى باستاما كوتەرىلدى. «بايقوڭىر» الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپورا­تسياسى جانىنان «قىزىلوردا اۆ­توبۋس پاركى» قۇرىلىپ, ونىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايتىلدى. وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىعا جاڭا جانە كەڭ 20 اۆتوبۋستار الىندى. وسى ايدان باستاپ حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن بۇل اۆتوبۋستاردىڭ ەرەك­شەلىگى – ەكولوگيالىق تازا, ءمۇم­كىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار ءۇشىن دە قولجەتىمدى ەكەنىن ايتقان ابزال.  سون­داي-اق بيىل اۆتوپارك تاعى 100 اۆتوبۋسپەن تولىعادى. قىزىلوردا قالاسىنداعى قىسقى جىلۋ ماۋسىمى دا قالىپتى وتۋدە. «قىسقا دايىندىق جۇمىستارى بارىسىندا رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 291 ميلليون 300 مىڭ تەڭگەگە ۇزىندىعى 3,6 شاقىرىم ماگيس­ترالدى جىلۋ تراسسالارى مەن جە­لىلەرى جوندەلدى. ءبىرىنشى كەزەكتە شەشۋدى قاجەت ەتەتىن وزەكتى ءما­سەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەن جىلۋ ورتالىقتارىنداعى توزىعى جەتكەن 2 بۋ قازاندىعى جاڭارتىلىپ, جەلىلىك سۋ جىلىتقىشتارى قايتا جاڭعىرتىلدى. قىزىلوردا قالاسى رەسپۋبليكا بويىنشا ىستىق سۋمەن قامتىلماعان جالعىز وبلىس ورتالىعى. وسى پروبلەمانى شەشۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 45 ميلليون 600 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاسالدى», دەيدى شاھار باسشىسى. قىسقاسى, قىزىلوردادا بارلىق سالا بويىنشا العا ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالادى. بۇل ەڭ الدىمەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى ءوسۋىنىڭ ارقاسى ەكەندىگى انىق. سودان سوڭ وبلىس جانە قالا باسشىلىعىنىڭ تىنىمسىز جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان». قىزىلوردا.