شىعىس قازاقستان وبلىسىندا قانداستارعا قاناتتى قامقورلىق جاسالىپ وتىر
جۋىردا شەتەلدەن قونىس اۋدارعان قانداستاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋ ءۇشىن ۇلان اۋدانىنا ارنايى باردىق. جولباسشىمىز – ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ايتقۇرمان تۇرعانباەۆ بوزانباي, ابلاكەت جانە ەگىنسۋ اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە ارعى بەتتەن كەلگەن اعايىن مولىنان شوعىرلانعانىن ايتتى. ويتكەنى, اتالعان اۋىلدار – مال باسىن ءوسىرىپ, ەگىستىكپەن اينالىسۋعا وتە قولايلى سۋلى, نۋلى تەپسەڭدە ورىن تەپكەن ەكەن. شۇيگىن قونىس شىرايدى دا كىرگىزەدى ەمەس پە!
الدىمەن ابلاكەت اۋىلدىق وكرۋگىنە كەلدىك. وكرۋگكە ماماي باتىر, ابلاكەت, بەستەرەك جانە جەلدىوزەك اۋىلدارى قارايدى. ءبىز كولىك تۇمسىعىن بۇرعان ماماي باتىر اۋىلىندا دالەلقان ابدىلدابەك پەن داستان ماقسۇتحان نىسپىلى جىگىت اعالارى كۇتىپ تۇر ەكەن. بۇل ازاماتتار – 2011 جىلى قۇرىلعان «جەبەلى» اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆىنىڭ جەتەكشىلەرى. دالەلقان – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ جەمەنەي اۋدانىنان, داستان التاي اۋدانىنان كوشىپ كەلگەن. 2005 جىلى كوش تۇزەگەن اعايىندار ماماي اۋىلىنا توقتاپتى.
اڭگىمەمىز ىركىلىسسىز اعىتىلا جونەلدى. ايتۋلارىنشا, العاشقى جىلدارى اۋدان اكىمدىگى ماماي باتىر جازىعىنان 108 گەكتار سۋارمالى جەر كەسىپ بەرگەن. جەر تەلىمىن رەسىمدەۋدە جومارت مۇراتوۆ, مەيىرگۇل قۇسايىنوۆا سىندى اۋىلدىڭ بۇرىنعى-بۇگىنگى اكىمدەرىنىڭ كومەگى كوپ ءتيىپتى. ويتكەنى, شەتتىڭ زاڭىنا قانىق بولسا دا, اتاجۇرتىندا قارىپ تانۋدا دا قيىندىق كورەتىن اعايىنعا تىكەلەي قولداۋ قاجەت.
وزدەرىنە تيەسىلى القاپقا كارتوپ پەن كوپجىلدىق وسىمدىك ەگىپ, ەكى-ءۇش جىل بويى موتورمەن سۋارعان ەكەن. بىراق ەلەكتر قۋاتىنىڭ شىعىنى ءونىم تۇسىمىنە سايكەس كەلمەگەن سوڭ سايدىڭ تاسىنداي جىگىتتەردى ىرىكتەپ الىپ, ۇرانقاي وزەنىنىڭ توسپاسىنان باستاپ ەگىستىككە دەيىن ارىق قازۋعا كىرىسىپ كەتەدى. وسىلايشا ون شاقىرىمعا جۋىق ارىق تابانىن قولمەن قازىپ شىعادى. سەبەبى, جەر بەدەرى تەحنيكا كۇشىن پايدالانۋعا كەلمەيدى. تاۋلى ءوڭىر بولعاندىقتان, سۋ دەڭگەيىن شىعارۋ ءۇشىن جارتاستى, تاستاق جەرلەرمەن ارىق جۇرگىزۋگە تۋرا كەلەدى. كۇرەك-قايلاعا جۇگىنگەن قانداستارىمىز, اسىرەسە, بەس شاقىرىمعا جۋىق ارىق قۇرىلىسى قيىنعا تۇسكەنىن ايتادى. ءبىر سەبى تيگەن جايت, ارىقتى ىلكىدە, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تۇتقىنعا تۇسكەن جاپوندىقتار سالعان ەكەن. جىلدار وتكەندە توپىراق قىرتىسىنىڭ استىنا كومىلىپ, كومەسكىلەنىپ كەتكەن. وسى ارىق جۇلگەسىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, ارنانى قايتا قالپىنا كەلتىرگەن ورالمان اعايىندار ءۇشىن ازدى-كوپتى ماڭدايتەر وتەۋسىز قالمادى.
– 2011 جىلى شارۋاشىلىعىمىز كەمەلىنە كەلە باستادى. ابلاكەت اۋىلدىق وكرۋگى مەن ساعىر اۋىلىنا ءبولىنىپ ورنالاسقان 54 ورالمان وتباسىنىڭ جۇمىلا كىرىسۋىنىڭ ناتيجەسىندە, ارىق قۇرىلىسىن اياقتادىق. سونان سوڭ 84 گەكتار جەرگە جوڭىشقا ەكتىك. كوپجىلدىق وسىمدىك القابىن مال تۇياعىنان قورعاۋ ءۇشىن تىكەن سىممەن قورشادىق. جوڭىشقانى بىلتىر ەكى مارتە شاۋىپ الدىق. ونىڭ ۇستىنە 32 گەكتار جەرگە كارتوپ سالامىز. بىلتىر كارتوپ القابىن دا قورشادىق. گەكتارىنا ورتاشا ەسەپپەن العاندا 200-250 تسەنتنەردەن كارتوپ جينادىق, – دەدى داستان ماقسۇتحان.
بيىل «جەبەلى» كووپەراتيۆىنىڭ وكىلدەرى شارۋاشىلىقتى كەڭەيتە ءتۇسۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل تاراپتا اكىمشىلىككە جەر تەلىمىن ۇلعايتۋ ءجونىندە ءوتىنىش تۇسىرگەندەرىن جەتكىزدى.
كووپەراتيۆ ءۇشىن كۇردەلى ءماسەلە – توعاننىڭ جايى. وتكەن جىلى ۇرانقاي وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان شاعىن بوگەن قار قالىڭ تۇسكەندىكتەن اعىتىلىپ كەتكەن ەكەن. قول كۇشىمەن لەكەرلەپ قانا جاسالعان توعاندى بەكىتۋگە مەملەكەت تاراپىنان كومەك كورسەتىلسە قۇبا-قۇپ. بۇل ماماي باتىر جازىعىنىڭ سول جاعىن دا يگەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى, دەيدى ازاماتتار. كووپەراتيۆ جەتەكشىلەرى اتالعان ءماسەلەنى شەشۋگە اۋدان اكىمى ايدوس سادىقوۆ ۋادە بەرگەنىن ايتتى.
دالەلقان ابدىلدابەك كارتوپ ساقتاۋ قويماسى رەتىندە جەر استىنان ۇزىندىعى 40 مەتر, تەرەڭدىگى 3 مەتر بولاتىن ۇرانى قولمەن قازىپ شىققاندارىن جەتكىزدى. قويما قۇرىلىسىنا سەمەي قالاسىندا بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى ارقىلى قارجى بولىنگەن.
كووپەراتيۆ جەتەكشىلەرى «جۇمىسپەن قامتۋ-2020», «اگروبيزنەس-2020» سىندى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان حاباردار بولعانىمەن, نەسيە الۋدان باس تارتقاندارىن جەتكىزدى. شارۋاشىلىق نىعايىپ, نەسيەنى تولەۋ قابىلەتىنە يە بولعان كەزدە عانا اتالعان باعدارلامالارعا جۇگىنبەك.
قۋانارلىعى, بيىل شارۋاشىلىق ەگىستىگىنە دەمەۋقارجى بولىنەدى. بۇل ورايدا ماماي باتىر جانە ساعىر اۋىلدارىندا جيىن وتكىزىپ, قار جۇقا تۇسكەندىكتەن قۋاڭشىلىق بولۋ ىقتيمالدىعىن, ەگىستىك جۇمىستارىنا ازىرلىكتى ەرتە باستاپ جاتقاندارىن اتاپ ءوتتى.
– جەر وتە شۇرايلى, قاراشىرىگى مول. كووپەراتيۆتىڭ ەگىستىك تەحنيكالارى, متز-80 تراكتورى بار. الداعى بەس جىلدا تەحنيكانى جاڭالاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وبلىس پەن اۋدان ورتالىعى دا جاقىن. ءونىمىمىزدى ساتىپ پۇل قىلامىز. قوسىمشا مال وسىرەمىز. ءبارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىمىزدى جاقسارتۋعا سەبى ءتيىپ تۇر. 54 وتباسى از جىلدا باسپانا ساتىپ الدى. اۋىلىمىزعا تاعى 9 وتباسى كوشىپ كەلگەن ەدى. ەندى ولارعا دا جەر تەلىمىن بەرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ءبىر-بىرىمىزگە قارايلاسىپ, قولداۋ كورسەتىپ وتىرامىز. بالالارىمىز مەكتەپتە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتىر. اۋىلدىڭ بايىرعى تۇرعىندارى بىزگە ءاردايىم قولداۋ كورسەتەدى. قىتايدان كوشىپ كەلگەن قانداستار اراسىندا شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋشىلار دا بوي كورسەتە باستادى. ماماي اۋىلىندا ەكى دۇكەن, ساعىر اۋىلىندا كىرپىش تسەحىن اشتىق. كوپشىلىك مونشا سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەدى دالەلقان ابدىلدابەك.
ءاۋ باستا «جەبەلى» كووپەراتيۆىنىڭ اتاۋى جەبەدەي زىمىرىپ, ۇكىلى ۇمىتتەرگە جەتە بەرۋ نيەتىمەن قويىلعان ەكەن. دۇرىس قويىلعان اتاۋ ەكەندىگىنە ءشۇبامىز قالمادى.
ءارى قاراي تارعىن اۋىلىنا جول تارتتىق. كۇرە جولدىڭ بويىندا, تاۋدىڭ اڭعارىندا وتىرعان اۋىلدا «التىن ءتوس» كووپەراتيۆىنىڭ جەتەكشىسى سولتانحان قاسىمحانمەن كەزدەستىك.
ول 2006 جىلى شىڭجان ءولكەسىنىڭ التاي قالاسى الاعاق اۋىلىنان كوشىپ كەلگەن. مايقاپشاعاي كەدەنىنەن وتكەن سوڭ زايسان اۋدانىندا ءبىر ايداي قوناقتاپ, ۇلان اۋدانىنا تۇپكىلىكتى قونىستانعان ەكەن.
– ەلىمىزگە كەلگەندە العاشقىدا ابدىراپ, نە ىستەرىمىزدى ءبىلمەدىك. ەل مەن جەردىڭ سىرىن ءبىلمەيمىز. قىتايدا توتە جازۋمەن جازعاندىقتان, كيريلليتسا قارپىن ۇيرەنە الماي قينالدىق. الايدا كۆوتا مەن ازاماتتىق الۋعا, تىركەۋگە تۇرۋعا قۇجات تولتىرىپ ءجۇرىپ داعدىلانا باستادىق. ءبىز, قازاقستانعا وتانىمىز, قايدا جۇرسەك تە بايىرعى اتا-بابالارىمىزدىڭ قونىسى دەپ كەلدىك. قازاق ەلىندە, كوك تۋدىڭ استىندا جۇرسەك دەگەن ارمانىمىز بولدى. ايتپەسە, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا قيىندىق, ءجابىر-جاپا كورگەنىمىز جوق. ول جاق – تۋىپ-وسكەن جەرىمىز. دەسە دە, ۇلتتىق بولمىسىمىز, رۋحاني تامىرىمىزدىڭ كەلەشەگى قازاقستاندا ەكەنىن سەزىندىك. سوندىقتان ۇيرەنگەن جەردى, كاسىبىمىزدى ارتقا قالدىرىپ, ۇرپاعىمىزدى اتامەكەنىمىزدە ءوسىرۋ ءۇشىن جەتتىك. قازىر كوشتەن وزباساق تا, ەل قاتارلى كۇن كەشىپ جاتىرمىز. ەكى بالام تارعىن اۋىلىنداعى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ىزعۇتتى ايتىقوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە كىلەڭ بەستىككە وقىدى. ءبىرى وسكەمەندەگى س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ-ءدىڭ ماتەماتيكا, فيزيكا جانە تەحنولوگيالار فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, مەكتەپتە ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك ەتۋدە. ەكىنشى ۇلىم ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەتاللۋرگيا فاكۋلتەتىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى. قوعامدىق جۇمىسقا دا بەلسەنە قاتىسىپ, «ۇيا» اتتى ۋنيۆەرسيتەت توبىنىڭ مۇشەسى بولىپ ءجۇر, – دەپ ءوز جايىنان ماعلۇمات بەردى سولتانحان قاسىمحان.
تارعىن اۋىلىندا قىتاي مەملەكەتىنەن كوشىپ كەلگەن 37 وتباسى بار. بارلىعى دا ءبىر جىل ىشىندە ءوز قارجىلارىنا باسپانا ساتىپ الىپتى.
سولتانحاننىڭ ايتۋىنشا, «التىن ءتوس» كووپەراتيۆىن العاش ءوزى قۇرعانىمەن, جەتەكشىلىگىن وزگە ادام اتقارىپ, جۇمىسى جۇرمەگەن كورىنەدى. كووپەراتيۆ مۇشەلەرىنىڭ شەشىمىمەن تىزگىندى وتكەن جىلى قولعا الىپتى.
– ەگىندالادان 18 گەكتار سۋارمالى القاپ ءبولىندى. تارعىن وزەنى ارقىلى سۋارامىز. ساراپتاما جۇرگىزىپ, كارتوپ داقىلى جاقسى وسەتىنىن انىقتادىق. سالقىن ءوڭىر بولعاندىقتان, بيداي مەن جۇگەرى مۇندا ءپىسىپ ۇلگەرمەيدى. كارتوپ وسىرۋمەن شۇعىلدانعانىمىزعا ءۇش جىل بولدى. وزەندە كەڭەس وكىمەتى كەزىندە توعان سالىنعان ەكەن. بىراق پايدالانىلماي بىتەلىپ قالعان. ءۇش شاقىرىمعا سوزىلعان وسى توعاندى تازالاپ, سۋ شىعارىپ الدىق, – دەيدى كووپەراتيۆ جەتەكشىسى.
سولتانحان كووپەراتيۆ قۇرامىنا اۋىلدىڭ بايىرعى تۇرعىندارىن دا شاقىرىپ وتىر. بارلىق جۇمىستار جارعىعا سايكەس ءجۇرگىزىلەدى. ديقاندار ەگىستىكتە قىتاي تەحنولوگياسىن قولدانادى. بيىلعى جىلى مەملەكەتتەن سۋبسيديا الۋدى كوزدەپ وتىر.
قازىرگى كەزدە «التىن ءتوس» كووپەراتيۆى ءۇشىن نەگىزگى ماسەلە – اۋىسپالى ەگىستىك القابىنا قاجەتتى جەر تەلىمىنىڭ جوقتىعى ءجانە ءونىمدى وتكىزۋ قيىندىعى. ورالمان اعايىندار ءونىمدى ساتۋدا كەلىسىمشارتتار جاساۋ ءۇشىن ءتىل ماسەلەسى تۋىندايتىنىن, وبلىس, اۋدان ورتالىعىندا وتكىزىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى جارمەڭكەلەرىنە جەتكىزۋگە كولىكتەرىنىڭ جوقتىعى دا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن جەتكىزەدى.
اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ىسلامعازى نۇعىمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, 1991 – 2013 جىلدار ارالىعىندا اۋدانعا 795 وتباسى كوشىپ كەلگەن. بارلىعى – 4298 ادام. دەنى قىتاي مەن موڭعوليادان كەلگەن قانداستارىمىز. 2 پايىز – ءوزبەكستاننان كەلگەن وتباسىلاردىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى. ولارعا 19 500 گەكتار جەر بەرىلگەن. 30 پايىزى سۋارمالى القاپقا جاتادى. «جۇمىسپەن قامتۋ – 2020» باعدارلاماسى بويىنشا 28 ورالمانعا 63,3 ملن. تەڭگە كولەمىندە نەسيە ءبولىندى. اتالعان قارجىنى قۇس ءوسىرۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ جانە مال باسىن ءوسىرۋ باعىتىندا العان.
سوڭعى جىلدارى ۇلان اۋدانىندا بوس جەرلەردى يگەرۋگە اتسالىسقاندار قاتارىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش, جەتىساي, ماقتاارال, شاردارا اۋداندارى مەن كەنتاۋ, شىمكەنت قالالارىنان كەلگەن وتباسىلار دا بار. ماسەلەن, وسكەمەن اۋىلدىق وكرۋگىنە كوشىپ كەلگەن ماقتاارال اۋدانى, ۇتىرتوبە اۋىلىنىڭ تۋماسى ءازىمحان بيتورەەۆ دونسكوە اۋىلىنان جەر الىپ, شارۋا قوجالىعىن اشتى. 2012 جىلى شارۋا قوجالىعىن ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن كارتوپ جانە كوكونىس وسىرۋگە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى بويىنشا 3 ملن. تەنگە نەسيە, 2013 جىلى 17 گەكتار ەگىس القابىنا ءوسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ شىعىمدىلىعىن ارتتىرۋعا ارنالعان سۋبسيديادان 750 مىڭ تەڭگە قارجى الدى. قازىرگى ۋاقىتتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا بيزنەس-جوبا ازىرلەپ وتىر.
ەگىنسۋ اۋىلدىق وكرۋگىنە كەلگەن سارىاعاش اۋدانى, بەرەكە اۋىلىنىڭ تۇرعىنى اراپباي ورىنباەۆ كوكونىس وسىرۋمەن اينالىسۋدا. بىلتىر 29 گەكتار القاپقا ءسابىز, قىزىلشا, قىرىققابات, شالقان جانە كارتوپ ەگىپ, مول ءونىم الدى. جۇمىسسىز اۋىل تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتتى. ەندى قىتاي كاسىپكەرلەرىمەن ءبىرلەسىپ, جىلىجاي سالماق. وعان اۋدان تاراپىنان جەر تەلىمى ءبولىنەدى. جىلىجاي جانىنان جۇمىسشىلارعا ارنالعان ءۇي سالۋدى دا جوسپارلاپ وتىر.
– ءوڭىر باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاتارىنان ەكى جىل بارىپ, ونداعى حالىقتى شىعىس وڭىرىندە ەڭبەك ەتۋگە شاقىردىق. وڭتۇستىكتە حالىق كوپ, جەر از. ال بىزدە جەر كوپ, حالىق از. ناسيحاتىمىز ناتيجەسىز ەمەس. بىلتىر وڭتۇستىكتەن 8 ادام كەلدى. ءساۋىر ايىندا 10 وتباسى كوشىپ كەلمەك. قازىر جالعا بەرىلەتىن ۇيلەر مەن جەر تەلىمىن دايىنداپ, قۇجاتتار ازىرلەپ جاتىرمىز. ولار العاشقىدا سالت كەلىپ ەڭبەك ەتىپ كورەدى. ەگەر شىعىس ءوڭىرى ۇناسا, ەگىنى بىتىك شىقسا, تۇپكىلىكتى قونىستانادى. سوندىقتان ءبىز جۇمىس ورنى, اۋىلداعى ۇيلەردىڭ باعاسى, بوس جەر تەلىمدەرىنىڭ كولەمى تۋرالى ايتىپ تۇرامىز. كەلىپ جاتسا, قارسى الامىز. ەگەر كورسەتكەن جەر تەلىمدەرىن ۇناتسا, قۇجاتتارىن دايىنداۋعا, جەردى جىرتۋىنا, تۇقىم الۋىنا, تەحنيكا تابۋىنا كومەكتەسەمىز. ءوز قارجىلارىمەن كەلەدى. مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى قارجى الادى. شىن مانىندە ولار جەر قادىرىن بىلەدى. تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن تىنىم تاپپاي ەگىس القابىندا جۇرەدى, – دەدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءى.نۇعىمانوۆ.
ءتۇيىن:
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مىناداي ءسوزى بار: «ءبىز باي, ءبىلىمدى ءارى كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. باي بولۋ ءۇشىن كاسىپ كەرەك. ءبىلىمدى بولۋ ءۇشىن وقۋ كەرەك. كۇشتى بولۋ ءۇشىن بىرلىك كەرەك». شەتتەن كەلگەن قانداستارىمىزدان وسى ءۇش قاسيەت تە كورىنەدى. ويتكەنى, باسىم بولىگى ميللياردتار ەلىنەن, باسەكەلەستىك بار ولكەدەن كەلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا باسەكەگە قابىلەتتىلىك – ۇلت ساپاسىنىڭ كورسەتكىشى ەكەنىن ۇنەمى ەسكە سالىپ وتىرادى. سوندىقتان قانداستارىمىزدان كوپ نارسە ۇيرەنۋگە بولادى. ونىڭ ءبىرى – ەرەن ەڭبەك ۇلگىسى, كاسىپ اشۋ بولسا, ەكىنشىسى – جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ, ءۇشىنشىسى – اۋىزبىرشىلىك.
سوڭعى جىلدارى الماتى قالاسىنىڭ ماڭىنداعى تالعار, ۇزىناعاش اۋىلدارىنا, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وبلىستارىنا تىعىز قونىستانۋ بايقالادى. الايدا بارلىعىنا جەر جەتە مە, كاسىپ جەتە مە؟ قوردالى ماسەلە. باسقا ايماقتار دا قازاقستاننىڭ ءبىر پۇشپاعى. اسىرەسە, سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەرگە قانداستارىمىزدى قونىستاندىرۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى زور. شىعىس قازاقستان – وسى تاجىريبەنى ءىس جۇزىنە ناتيجەلى اسىرعان العاشقى وڭىرلەردىڭ ءبىرى. تىڭدا تۇرەن تارتۋعا ەرتەدەن وتىرىقشىلىققا ۇيرەنگەن وڭتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ ۇلەس قوسۋى دا ەل مەن جەر داۋلەتىن ەسەلەي تۇسەرى انىق.
دۋمان اناش.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ۇلان اۋدانى.
