وسىدان ەكى كۇن بۇرىن تەلەارنالاردىڭ بىرىنەن تەلەفون سوعىلعان. ءدال وسى كۇندەردە قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان تاقىرىپقا – مەملەكەت اتاۋىن وزگەرتۋ ماسەلەسىنە ارنايى حابار تۇسىرىلمەكشى كورىنەدى. سوعان شاقىرادى. پىكىرىڭىزدى بىلدىرسەڭىز دەيدى. قاتىسا المايتىن شىعارمىن دەگەنبىز. نەگە؟ ساقسىنا سويلەگەنىمىز بە؟ ولاي دەۋگە بولماس. انا جىلى پارلامەنت پرەزيدەنت مارتەبەسىن ويلاستىرىپ جاتقاندا دا گازەت بەتىندە ءبىر اۋىز ءسوز قوسقانبىز. «ەلباسى مەن ەل باسىنىڭ اراسىندا ايىرما بار» دەپ. «ەل باسشىسىنىڭ ءبارىن ەلباسى دەۋگە بولمايدى. ەلباسى – ەلدىڭ باسى. ەلدىكتىڭ باسى. ەلدىڭ, ەلدىكتىڭ باسىندا, باستاۋىندا تۇرعان ادام. ەل بولۋدى باستاپ بەرگەن, ەلدى ورناتىپ بەرگەن ادام. ەلباسى – مەملەكەتقۇرۋشى» دەپ. «پرەزيدەنت تۋرالى ءسوز ەلباسىنىڭ وزىنەن بۇرىن ەلدىڭ وزىنە كوبىرەك كەرەك. كەلەشەگىمىز ءۇشىن كەرەك. قادىم زاماننان قاعانىن قادىرلەپ, حانىن قاسيەت تۇتقان ەلدىڭ بولاشاقتا دا بيلىكتىڭ باعاسىن بىلەتىن, حالىقتىڭ ءوزى سايلاپ, ەكى تىزگىن ءبىر شىلبىردى قولعا بەرگەن ادامىن قالتقىسىز قۇرمەتتەۋ, ەل باسشىسىنا تاق تۇرۋ ءداستۇرى ورنىعا ءتۇسۋى ءۇشىن كەرەك. باسشىسىنا تاق تۇراتىن ەل – باسىنا باق تۇراتىن ەل» دەپ. سول تۇستاعى تالقىلاۋدان كەيىن پارلامەنت «ەل باسى» نۇسقاسىنا ەمەس, «ەلباسى» نۇسقاسىنا تۇپكىلىكتى توقتاعان. وندا نەگە؟ ايتارىمىز جوق پا؟ ولاي دەۋگە دە بولماس. تەگىندە, ءار قاتىسۋشىعا ءارى كەتكەندە 2-3 مينۋتتىق قانا ۋاقىت تيەتىن حاباردا وسىنداي كۇردەلى تاقىرىپتا ويىمىزدى ءتۇيىپ-ءتۇيىپ ايتا الماسپىز دەپ تارتىنعان سياقتىمىز. سودان بەرگى ەكى كۇننىڭ ىشىندە ءدال قازىر بارشا جۇرتتى قىزىقتىرىپ وتىرعان وسى تاقىرىپقا قالام تەربەۋگە بەل بايلادىق. سونىمەن...
كارتاداعى ءسوز
ايزەك ازيموۆتىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلار مەن ولاردىڭ ماعىنالارىنا ارنالعان «سلوۆا نا كارتە» دەگەن تاماشا كىتابى «الەمنىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىنداعى ادامدى قايران قالدىرارلىق ءارى ۇدايى اۋىسىپ-ءتۇيىسىپ جاتاتىن اتاۋلار تولقىنىنان بىردەڭە ۇعۋ قيىن; بىراق مانىنە تەرەڭدەپ بويلاي الساق, گلوبۋستان رومانتيكا لەبى ەسىپ تۇرعانىن كورەمىز. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا تاريح ۇزىكتەرى كولدەنەڭدەپ تۇرا قالادى, پلانەتامىزدىڭ قيىر-قيىرىن الميساقتان كەزىپ, زەرتتەپ كەتكەن ساياحاتشىلار قادامىنىڭ جاڭعىرىعىن ەستيمىز. كارتاداعى ءسوز عاسىرلاردى كوكتەي ءوتىپ, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ويلارىن, سەزىمدەرى مەن ارمان-اڭسارلارىن جەتكىزەدى» دەپ باستالادى. الەمدەگى تالاي اتاۋدا تەرەڭ ماعىنا بار. عالىمدار ازيا, ەۋروپا اتاۋلارىن سەميت تىلىندەگى «اسسۋ» (شىعىس) جانە «ەرەب» (باتىس) سوزدەرىنەن شىققان دەپ تۇسىندىرەدى. ەجەلگى گرەكتەر ەگەي تەڭىزىنىڭ ەكى جاعىن سولاي اتاعان كورىنەدى. افريكاداعى ليبەريا مەملەكەتىنىڭ اتى لاتىننىڭ «liber» («بوستاندىق») سوزىنەن قويىلعان. 1821 جىلدان سول جەرگە اقش-تاعى قۇلدىقتان بوساتىلعان ادامدار جينالا باستاپتى دا, 1839 جىلى باس بىرىكتىرىپتى, 1847 جىلى تاۋەلسىز ليبەريا رەسپۋبليكاسىن جاريالاپتى. پاكىستاننىڭ اتى پارسىنىڭ «پاك», ياعني تازا جانە «ستان», ياعني ەل سوزدەرىنەن قۇرالعانىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى. سونىمەن بىرگە, تالاي ەلدىڭ اتاۋىندا تەرەڭ ماعىنا تۇرماق, جاي ماعىنانىڭ ءوزى شامالى. مىسالى, «كانادا» اتاۋى يروكەزدەر تىلىندە بار بولعانى «دەرەۆنيا» (kanata) دەگەندى بىلدىرەدى. مىسالى, برازيليا (brazil) اتاۋى پورتۋگالدىڭ «ىستىق», «جاناتىن كومىر» ماعىناسىن بەرەتىن «braza» (اعاش) سوزىنەن. وتارلاۋشىلار العاشقى ەكسپەديتسيادان الا كەلگەن اعاشتىڭ شاتىرلاپ جاناتىنىنا قاراپ, سولاي ايتىپ كەتكەن. مىسالى, كامەرۋن ەلىنىڭ اتى كادىمگى اسشاياننان (كرەۆەتكا) شىققان. پورتۋگالدار سول ەلدەگى ءبىر وزەندە اسشاياننىڭ كوپتىگىنە تاڭ قالىپ, الگى وزەندى «Rio des Camarones» («اسشاياندى وزەن») اتاعان, كەيىننەن سول ءسوز بۇكىل ەلگە تەلىنگەن. بەرەكەسى قاشىپ, ىدىراي باستاعان ريم يمپەرياسىنىڭ لەگيوندارى بريتانيانى تاستاپ كەتىسىمەن, ارالعا سولتۇستىك تەڭىز جاق بەتتەن گەرمان تايپالارى جەتىپ بارعان. ول تايپالار انگلدار, ساكستار, يۋتتار دەگەن ءۇش توپقا بولىنەتىن. سولاردىڭ ساكستارىنىڭ اتى گەرمانيادا ساكسونيانىڭ اتىن, يۋتتارىنىڭ اتى دانيادا يۋتلانديانىڭ اتىن قۇرايدى, ماتەريكتە ات بۇيىرماي قويعان انگلدارعا الىپ ارالدىڭ اتى باسىبايلى تيە قالادى. انگليا – انگلدار ەلى. «انگل» اتاۋىنىڭ ءوزىنىڭ دە جەتىسىپ تۇرعانى شامالى: كونە گەرمان تىلىندە «بۇرىش» دەگەندى عانا بىلدىرەدى – انگلدار بريتانياعا قونىس اۋدارعانعا دەيىن يۋتلانديانى ماتەريكپەن قوسىپ تۇراتىن قىلتا مويناقتى مەكەندەگەن. جاپونيانىڭ «نيپون» اتالۋى كەرەك ەدى. «ني» – كۇن, «پون» – ەل دەگەن ءسوز. قىتايلار سول ماعىنادان شىعارىپ, «جي بەن گو» («تاڭعى شاپاق ەلى») اتاعان. وڭتۇستىك قىتاي ديالەكتىسىندە «جي بەن» سوزدەرى «يا پون» دەپ وقىلادى ەكەن. ماركو پولونىڭ جەتكىزۋى بويىنشا الدىمەن ەۋروپا, ودان كەيىن بۇكىل الەم وي قيسىنىمەن «نيپونيا» اتالۋعا ءتيىستى ەلدى «ياپونيا» اتاپ كەتە بارعان. وسىنداي مىسالدار تولىپ جاتىر.
قىسقاسى, ەل اتاۋلارى دا ادام اتتارى سياقتى. ءبىرى ولاي, ءبىرى بىلاي قويىلعان. سوعان قاراپ, بالانىڭ اتىن كوز تيمەسىن دەپ شۇلعاۋباي قويساڭىز دا كىسى بولاتىن ادامنىڭ شىعاتىن جەرىنەن ءتۇبى ءبىر شىعاتىنى سياقتى, ەلدىڭ دە باستى قادىر-قاسيەتى اتىندا ەمەس, زاتىندا دەپ تۇيۋگە دە كەلەتىندەي. ايتسە دە, ەلدىڭ قالاي اتالاتىنىن ويران سالىپ, ويىنا كەلگەنىن ىستەگەن وتارلاۋشىلار, سايران قۇرىپ, ويىنا تۇسكەنىن جازعان ساياحاتشىلار شەشىپ كەتە بەرەتىن كەشەگى زامان ءبىر باسقا دا, ءوز تاعدىرىڭدى ءوزىڭ ايقىنداپ, ءوز مەملەكەتىڭدى ءوز قالاۋىڭشا قۇراتىن بۇگىنگى زامان ءبىر باسقا.
ونىڭ ۇستىنە عالىمدار ادامنىڭ اتى ومىرىنە اسەر ەتەتىنىن دە ايتىپ جاتادى. ەلدىڭ اتى ەلدىڭ زاتىنا نەگە اسەر ەتپەسىن؟! استانا اۋىسقانعا دەيىن تسەلينوگرادتان قۇتىلاردا «اقمولا» اتاۋىن «بەلايا موگيلا» دەپ ءتۇسىندىرۋ «اق باتانى» «بەلوە بلاگوسلوۆەنيە» دەۋ سياقتى قيسىنسىزدىعىن, ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا «اق» ءتۇستىڭ عانا ەمەس, ادالدىقتىڭ, ادىلدىكتىڭ دە بالاماسى ەكەنىن, «مولانى» بەيىتتەن بيىك باعالايتىنىمىزدى, قاسيەت تۇتىپ, مولاعا تۇنەپ, تىلەك تىلەيتىن تۇركىلەردىڭ ۇرپاعى ەكەنىمىزدى قانشا جەردەن دالەلدەپ تۇرساق تا, ەلوردامىز ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىنا تۋ تىگەردە باس قالامىزدى استانا دەپ جاڭاشا اتاپ, جاڭا جولعا جاڭارىپ بارىپ تۇسكەن جوقپىز با؟ استانانىڭ اتى زاتىنا اسەر ەتپەدى دەپ كىم ايتا الادى؟
اتاۋىن الماستىرعاندار از ەمەس
اقمولانى استاناعا الماستىراردا ەلورداسىن كوشىرگەن ەلدەردى دە, استاناسىنىڭ اتاۋىن جاڭاشا قويعان ەلدەردى دە ءبىراز تىزبەلەگەنبىز. ال مەملەكەتتىڭ اتاۋىن اۋىستىرۋدىڭ جايى قالاي ەكەن؟ قارايىق. بۇعان مىسال وتە كوپ. ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرى اتاۋى اتىمەن الماستىرىلماعان ەلدى تابۋ قيىن دەۋگە دە بولادى. سوندىقتان ءبىز حح عاسىرمەن عانا شەكتەلمەكشىمىز.
وتكەن جىلعى 29 ناۋرىزدا «الەمگە ايگىلى» اۆتورلىق ايدارىنىڭ اياسىندا «يران» دەگەن ماقالا جاريالاعانبىز. سونىڭ ءبىر تۇسىندا بىلاي دەلىنەدى: «يراننىڭ زاتىنان بۇرىن اتىن ايتساق تا جاقىندىعىمىز بىردەن-اق كورىنەدى. قازاقتا «ارىس» دەگەن ءسوز بار عوي. يران ەلىنىڭ اتى ءدال وسى سوزدەن شىققان. «سرەدي يندويرانتسەۆ (ي تولكو سرەدي نيح) بىل شيروكو راسپروسترانەن تەرمين اريا – «بلاگورودنىي» («يستوريا درەۆنەگو ميرا. راننيايا درەۆنوست», م., 1983, 330-بەت). «س ميديسكو-احەمەنيدسكوي ەپوحي يرانويازىچنوە ناسەلەنيە ۋجە پرەوبلادالو ۆ يرانە. سامو ەگو نازۆانيە پرويسحوديت وت سلوۆا ا؟؟؟,؟ري, كاك نازىۆالي سەبيا يرانويازىچنىە پلەمەنا (ميديانە, پەرسى ي در. ۆ يرانە, سكيفى ي سارماتى, درەۆنيە نارودنوستي سرەدنەي ازي ي ت.د.)» («يستوريا ۆوستوكا. ءى. ۆوستوك ۆ درەۆنوستي», م., 1997, 275-بەت). ەلدىڭ قازىرگى اتى ەجەلدەگى ايرانام, ياعني «اريلەر ەلى» دەگەن سوزدەن. سترابون ەڭبەكتەرىندە اريا ءسوزى قولدانىلعان. حالىقتىڭ ءوز اتاۋى – يراني». ال وسىنداي تاريحى اسا تەرەڭ ەلدىڭ اتاۋى كۇنى كەشەگە, ياعني 1935 جىلعا دەيىن پەرسيا بولىپ كەلگەن. ەسەنيننىڭ اتاقتى توپتاما جىرى «پارسى سازدارى» اتالادى عوي. بۇل اتاۋدى ولارعا اتام زاماندا-اق گرەكتەر قويعان ەدى. ۇلى كيردىڭ سۇيەگى جاتقان قالا قازىر دە پەرسەپوليس, ياعني پارسىلار قالاسى اتالادى. 1935 جىلى شاح موحاممەد رەزا پەحلەۆي الەم ەلدەرىنىڭ باسشىلارىنا مالىمدەمە تاراتىپ, مۇنان بىلاي ءوز مەملەكەتىن يران اتاۋدى تالاپ ەتتى. شاحتىڭ سول شەشىمى ارقىلى حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن تەرەڭدەتىپ, تەكتىلىگىن تانىتا ءتۇستى. ءبىز باياعىدان بيرما دەپ بىلەتىن ەل 1989 جىلدان بەرى ميانما اتالادى. نەگە؟ ەلدىڭ ەجەلگى اتى سول ەكەن. بيرما دەپ بريتانيالىق وتارشىلار اتاعان ەكەن. مەكتەپتە, ۋنيۆەرسيتەتتە جۇرگەنىمىزدە جوعارعى ۆولتا دەگەن ەلدى بىلەتىنبىز. 1984 جىلدان بەرى ول ەلدىڭ اتى – بۋركينا-فاسو. نەگە؟ سول جىلى توماس سانكارا دەگەن كاپيتان اسكەري توڭكەرىس جاساپ, فرانتسۋز وتارشىلدارى قويعان جوعارعى ۆولتا اتاۋىن بۋركينا-فاسو دەپ وزگەرتكەن. ماعىناسى – «ادال ادامداردىڭ وتانى». ارادا از ۋاقىت وتكەندە, 1987 جىلى سانكارا ولتىرىلگەن, ول قولعا العان رەفورمالار جايىنا قالعان, بىراق ەل رۋحىن كوتەرىپ تۇراتىن اسقاق اتاۋ جۇرتتىڭ جۇرەگىنە دە ۇيالادى, الەم كارتاسىنان دا ورنىن تاپتى. ەسىڭىزدە بار شىعار, كەۋدەلەرى بىرىگىپ بىتكەن ەگىز بالالاردى «سيام ەگىزدەرى» دەيتىن ەدى عوي. سول سيامنىڭ قازىرگى اتى – تايلاند. نەگە؟ «سيام» ەل تىلىنە جات سانسكريتتەن سىڭگەن ءسوز. تايلاند – تايلىقتار ەلى دەگەن ءسوز. ال تاي – بوستان ادام دەگەن ءسوز. سوندا تايلاند «بوستاندىق سۇيگىش ەرلەر ەلى» دەگەن ماعىناعا يە بولادى. ابيسسينيانىڭ ەفيوپيا, تسەيلوننىڭ شري-لانكا اتاناتىنى دا وسى بەرتىندە. وتارشىلدىق ويرانىن سانادان سىلىپ تاستاۋدى ويلاعان بەنين, كوت د’يۆۋار, كابو-ۆەردە, سۋرينام سياقتى ەلدەر دە اتاۋىن وزگەرتكەن. تاريحىن تانىتىپ تۇرۋدى كوزدەگەن كورشىلەس موڭعوليا ءوز ەلىن ءوز تىلىندە رەسمي تۇردە موڭعول ۇلىسى (مونگول ۋلس) اتاي باستاعان. اراب اعايىندار كوپتتار قويعان ەگيپەت اتاۋىمەن قاتار (ورىس تىلىندەگى «ەگيپتيانە» ءسوزى «كوپتيانە», ياعني كوپتتىقتار دەگەننىڭ ءسال عانا وزگەرتىلگەن ءتۇرى), ەلدى ميسر ال ارابيا, ياعني مىسىر دەپ اتاي باستاعان. جارايدى, ءبارىن تىزبەلەي بەرىپ قايتەمىز, ءوزىمىزدىڭ تۇرىكتەردى-اق الايىقشى. جاقىندا «ەگەمەن قازاقستاندا» تانىمال قالامگەر, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ «الىسقا قاراعاننىڭ الىمى مول» اتتى ماقالاسى جاريالاندى. سوندا اۆتور بىلاي دەيدى: «بۇرىن كوشكىنشى حالىقتاردىڭ سان مىڭجىلدىقتار بويىنا قالىپتاسقان ءداستۇرى بويىنشا جاڭادان ءبىر مەملەكەت شاڭىراق كوتەرسە, ول سول مەملەكەتتى قۇرۋعا ۇيىتقى بولعان تايپانىڭ اتىمەن, ياعني بيلەۋشى تايپانىڭ اتىمەن اتالاتىن. مىسالى, كەيىنگى «قىرعىز قاعاندىعى», «ۇيعىر قاعاندىعى», «تۇرگەش قاعاندىعى», «قارلۇق قاعاندىعى» دەگەن سياقتى. بۋمىن بولسا, بۇل ءداستۇردى بۇزدى. ويتكەنى, ونىڭ ارمان-مۇددەسى باسقا ەدى. ول سوناۋ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان العاشقى جىلداردىڭ وزىندە-اق ءوزى شىققان تايپاسىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركىتەكتەس باۋىرلارىن بوستاندىققا جەتكىزىپ, ءبىر ۇلكەن شاڭىراقتىڭ استىنا بىرىكتىرۋدى كوزدەدى. ول كەيىنگى ازيا تاريحشىلارى (راشيد اد-دين, حوندەمير, ابىلعازى) جازاتىن, جارتى الەمگە ءامىرىن جۇرگىزگەن ەجەلگى تۇرىك مەملەكەتىندەي ەل بولۋدى ارمانداپ, ەرتەڭىنە ەلەۋلى وزگەرىس كىرگىزۋدى ماقسات ەتتى. مەرزىمدىككە ءماز بولماي, ماڭگىلىككە ۇمتىلدى. بولاشاققا باتىل جول اشۋدى ارماندادى. تالاي جىل وزدەرىنە ۇستەمدىك جۇرگىزىپ كەلگەن جىۋجان مەملەكەتىن قۇلاتىپ, سول ارمانىنا جەتكىزەر ورلەۋ باسپالداعىنىڭ العاشقى ساتىسىنا اياق باسقاندا ءوز ەلىنىڭ نەگىزىن قالاعان قۇراما جۇرتتى كونە داستۇرمەن ءوزى شىققان تايپانىڭ اتىمەن اتاندىرماي, ولارعا بارشاسىنىڭ تەكتەستىگىنىڭ ورتاق بىرلىگىن تانىتار كيەلى تۇرىك ەسىمىن بەردى. ءسويتىپ وزدەرىن «ءبىز – تۇرىك حالقىمىز» («تۇرك بۋدىنىمىز») دەپ جالعانعا جاريا ەتتى. وسىنى ارادا 1400 جىل وتكەننەن سوڭ نەگىزىن وعىز تايپالارى قالاعان وسمانلى يمپەرياسى قۇلاعاننان كەيىن جۇرتىندا قالعان قۇراما حالىقتى «تۇرىك حالقى» دەپ اتاپ, مۇستافا كەمال اتاتۇرىك قايتالادى, وعان دەيىن قازىرگى تۇرىكتەر وزدەرىن «وسمانلى» دەپ اتاپ كەلگەن ەدى». ينتەرنەت وسى تاياۋدا عانا: «ۆو ۆرەمەنا بليستاتەلنوي پورتى سلوۆو «تۋركي» دليا يمپەرسكوي ەليتى زناچيلو پريمەرنو تو جە ساموە, چتو «دەرەۆەنششينا». پودداننىە سۋلتانا يمەنوۆاليس وسمانامي» دەپ جازدى. تۇتاس ءبىر حالىق ءوزىن تۇرىك دەپ اتاۋعا قىسىلاتىن كۇيگە دەيىن تۇسكەن, تۇرىك اتانۋ ارتتا قالعاندىقتىڭ ءبىر بەلگىسىندەي سانالا باستاعان سول تۇستا مۇستافا كەمال اتاتۇرىك «ەي, تۇرىك جاستارى! تاۋەلسىزدىگىڭە جانە ەلىڭە قاۋىپ توندىرەتىن جاۋلارىڭ بۇكىل الەمدى تىزە بۇكتىرگەن جالماۋىزدار بولۋى مۇمكىن. ولار زورلىقپەن جانە ايلاكەرلىكپەن كيەلى وتانىڭنىڭ بۇتكىل قامالدارىن باعىندىرىپ, ارمياڭدى قيراتىپ, ەلىڭدى بوداندىققا تۇسىرۋگە تىرىسۋى مۇمكىن. مۇنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە سەن نامىستى قولدان بەرمەي, ەلىڭدى قۇتقارۋعا مىندەتتىسىڭ. سول كەزدە سەنىڭ سەنەتىن جالعىز كۇشىڭ, ارقا سۇيەر جالعىز تىرەگىڭ بويىڭدا اعىپ تۇرعان تۇرىك قانى ەكەنىن ۇمىتپا» دەگەن اتاقتى ءسوزىن ايتقان. تۇرىكتەردىڭ بويىندا تۇرىكتىڭ قانى قايناپ شىعا كەلگەن سوندا. تۇرىكتەر جان-جاقتان انتالاعان انتانتامەن ارىستانداي ارپالىسىپ, ازاتتىعىن ساقتاپ قالعان سوندا.
«شارۋاشىلىق ورنالاسقان تۇراق»...
اتىراۋدا سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ اتاۋىندا ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىندەگى سياقتى «ستان» دەگەن جالعاۋ بار ەكەنىنە نازار اۋداردى. پرەزيدەنتتىڭ ابدەن كوز ۇيرەنىپ كەتكەن كورىنىستەرگە دە توسىننان قاراي الاتىن بولەكشە قاسيەتى وسى تۇستا تاعى ءبىر تانىلدى. بىلايىنشا, ەلدىڭ اتاۋى ابدەن-اق كوكەيگە قونىمدى. «ستان» جالعاۋى مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتقا قوسىلعان تۇستا سول ەلدىڭ اتى شىعا كەلەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى ەمەس پە؟ اۋعانستان دەسە اۋعانداردىڭ ەلى, وزبەكستان دەسە وزبەكتەردىڭ ەلى, تۇركىمەنستان دەسە تۇركىمەندەردىڭ ەلى, تاجىكستان دەسە تاجىكتەردىڭ ەلى, تيىسىنشە قازاقستان دەسە قازاقتاردىڭ ەلى. ايتسە دە... ەندى وسى جالعاۋدىڭ جايىنا از-كەم توقتالايىق.
الدىمەن ايتارىمىز – «ستاننىڭ» ءبىزدىڭ ءتول ءسوزىمىز ەمەستىگى دە, ءتىپتى تۇركى ءسوزى دە ەمەستىگى دە, ءتۇبى پارسى ءسوزى ەكەندىگى دە وزدىگىنەن ونىڭ ەشقانداي كەمىستىگى بولىپ تابىلمايتىنى. نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ, ەركەبولات بەكمۇحامەتوۆتىڭ, لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ سوزدىكتەرىن ءسۇزىپ شىققان كەز كەلگەن ادام قازاق تىلىنە پارسىدان ەنگەن سوزدەر ۇلت ءتىلىنىڭ ۇلى بايلىعىنىڭ بايتاق سالاسى ەكەنىن بىلەدى. قاراپ وتىرساڭىز, قازاق تىلىندەگى فارسيزمدەر دەلىنەتىندەردىڭ دەنى زاتتىق مادەنيەت ۇعىمدارى – رەاليالار. مىسالى, ابات, ازىق, اقىر, پالاۋ, القا, الشا, ارا, ارشا, ابزەل, باق, داستارقان دەگەن سياقتى. رەاليالار وتە ەرتە قالىپتاسادى ءارى وزگەرىسكە كوپ تۇسە قويمايدى. دەمەك, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز دە, تىلدەرىمىز دە ەستە جوق ەسكى زاماندا ارالاسىپ-قۇرالاسقان. ارابيزمدەردىڭ قازاق تىلىنە كوپ كەيىن كەلگەنى اعزا, ازان, اقيرەت, اقىرزامان, امال, امانات, ءازىرەيىل, الەم, ءارىپ, باقالشى دەگەن سياقتى رۋحاني مادەنيەتكە ءتان سوزدەردىڭ سيپاتىنان-اق كورىنىپ تۇر. بىراق... ماسەلە وسى «بىراقتا». مىسالى, يراندىقتار نەگە ءوز ەلىن حالىق اتىنا ءوز تىلىندەگى «ستان» (sitan) جالعاۋىن قوسىپ اتامايدى؟ نەگە ولار يراننان مەملەكەت بولىپ ءبولىنىپ شىعۋدى تالاپ ەتىپ, تىنىشىن الىپ جۇرەتىن كۋردتاردىڭ مەكەنىن «كۋرديستان» اتايدى؟ ماسەلە «ستان» ءسوزىنىڭ تۇپكى ماعىناسى ءبىز كوزىمىز ۇيرەنىپ, قۇلاعىمىزعا سىڭگەن ۇعىمنان ءسال باسقاشالاۋ ەكەندىگىندە.
ەتيمولوگياداعى ەڭ كلاسسيكالىق ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى سانالاتىن فاسمەر سوزدىگىنە جۇگىنەيىك. ءبىرىنشى ماعىناسى – «تۋلوۆيششە چەلوۆەكا» – بەلى بۇرالعان قىزدى «دەۆيچي ستان», سىمباتتى تۇلعانى «ستروينىي ستان» دەيتىنى سودان. ەكىنشى ماعىناسى – «مەستو, مەستو پرەبىۆانيا», اۆەست., در.-پەرس. stana – «ستويكا, مەستو, ستويلو», نوۆ.-پەرس. sitan (وتكۋدا تۋر. Turkistan, Turkmenistan) – («ەتيمولوگيچەسكي سلوۆار رۋسسكوگو يازىكا. ۆ چەتىرەح توماح. توم ءىىى. سانكت-پەتەربۋرگ, «تەررا», 1996, 745-بەت). كازاكتاردىڭ تۇرعىن-جايى «ستانيتسا» اتالاتىنى سوندىقتان. وجەگوۆ سوزدىگى دە وسىنى ايتادى: «لاگەر, مەستو ستويانكي». مىسالىنىڭ ءتۇرى: «پولەۆوي س. (ۆ كولحوزاح ي سوۆحوزاح: پۋنكت س جيلىمي پومەششەنيامي نا وتدالەننىح پولياح» («سلوۆار رۋسسكوگو يازىكا», م., 2008, 998-بەت). وجەگوۆ بۇل ءسوزدىڭ باسقا ماعىنالارىن دا كەلتىرەدى: «ۆويۋيۋششايا, بوريۋششاياسيا ستورونا, وبششەستۆەننو-پوليتيچەسكايا گرۋپپيروۆكا» دەپ, «سمياتەنيە ۆ ستانە ۆراگا» دەگەن سويلەمدى الادى. «پروكاتنىي ستان», «تكاتسكي ستان» دەگەن ماعىنالاردى ءتۇسىندىرىپ جاتپاي-اق قويايىق. 15 تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە» «ستان» ءسوزى «شارۋاشىلىق ورنالاسقان تۇراق, بەلگىلى مەكەن» (13-توم, 315-بەت) دەپ ايقىندالادى.
ەسىم ەردى دە, ەلدى دە ەسەيتەدى
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدى الەمدەگى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ مىندەتىن العا تارتقالى بەرى, ول ماقساتقا و باستا كوزدەگەن مەرزىمنەن بۇرىن قول جەتكەلى بەرى, اسىرەسە مەملەكەتىمىزدىڭ الدىنا ەڭ وزىق وتىزدىقتىڭ اراسىنان ورىن الۋ مىندەتى قويىلعالى بەرى بىزدە كوپ نارسە وزگەرۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن, حالىقتىق سانا وزگەرۋى كەرەك. دالانىڭ وزگەرۋىنىڭ دە, قالانىڭ وزگەرۋىنىڭ دە, بالانىڭ وزگەرۋىنىڭ دە, دانانىڭ وزگەرۋىنىڭ دە باستى شارتى – سانانىڭ وزگەرۋى.
سانا وزگەرىپ تە جاتىر. الەمنىڭ ادىلەتتىلىككە بەت بۇرا باستاعانىن كوردىك. ارەكەگە ەمەس بەرەكەگە باستاعان حالىقتىڭ قانداي ارەكەتتى دە ادەمى جاساي الاتىنىنا سەندىك. قالاي سەنبەيسىڭ؟ اۋەلى حالىق بولىپ قۇرالساق, اۋىزبىرشىلىگى بار ەل ەكەنىمىزدى وزىمىزگە دە, وزگەگە دە كورسەتسەك. ودان كەيىن مەملەكەت قۇرا الساق, ەل قۇرۋعا كەرەكتىڭ ءبارىن تۇگەندەپ, ەل قاتارلى تىرلىك جاساۋعا كىرىسسەك. ودان كەيىن دەربەس تۇرا الساق, ءوز ىشىمىزدەگى شارۋانى رەتتەپ, سىرتىمىزداعى تىرلىگىمىزدى تۇگەندەپ, قالت-قۇلت ەتكەن قايىعىمىزبەن-اق ادامزات ءجۇزىپ جۇرگەن الىپ ايدىنعا ابىرويمەن شىعا بىلسەك. ودان كەيىن ۇلت بولۋعا بەت بۇرا الساق, بارشانىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ۇيرەنەرى عانا ەمەس, ءۇيرەتەرى دە بار ەلگە اينالۋعا ۇمتىلساق. اۋەلى ءوزىمىزدى تانىتساق, ودان كەيىن ءوزىمىزدى مويىنداتساق, كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىستىكتە ءبىرىنشى بولىپ, تۇركى دۇنيەسىندە ءبىرىنشى بولىپ, مۇسىلمان الەمىندە ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ سياقتى ەرەن ۇيىمعا ءتوراعالىق ەتسەك, ونىڭ 11 جىلدان بەرى وتكىزىلمەي كەلە جاتقان ءسامميتىن وتكىزسەك, الەمنىڭ تالاي قالاسى جارىسقا تۇسكەن باسەكەدە وزا شاۋىپ, دۇنيەجۇزىلىك كورمەنى ەلوردامىزدا ۇيىمداستىرۋ قۇقىن جەڭىپ الۋعا قول جەتكىزسەك, ءتىپتى ەلىمىزدى وليمپيادا شاقىرۋعا شاماسى كەلەتىن مەملەكەتتەر قاتارىندا ۇمىتكەر ەتكىزسەك, وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە الدىمەن ءوزىمىزدى وزىمىزگە قۇرمەتتى ەتكەنىمىز, وزگەلەرگە ءوزىمىزدى قۇرمەتتەتكەنىمىز ەمەي نەمەنە؟ «ساياسات – قولدان كەلەتىندى جاساي الۋ ونەرى». قازاق ەلىندە ءالى كوپ شارۋا جاسالماعانى انىق. قازاق ەلىندە بۇعان دەيىن جاساۋعا بولاتىن شارۋانىڭ كوبى جاسالعانى تاعى انىق. جيىرما جىلدا جاپونياداعىداي جايقالىپ كەتپەگەنىمىز, امەريكاداعىداي ارشىنداي الماعانىمىزدىڭ باستى سەبەبى – جيىرما جىلدا جاپونياداعىداي جايقالىپ كەتۋ, امەريكاداعىداي ارشىنداي الۋ مۇمكىن ەمەستىگى. جيىرما جىلدا تاۋەلسىزدىك تاۋەكەلىنە قاتار كىرىسكەن وزىمىزدەي ەلدەردەن كەم قالماۋعا بولاتىن ەدى, ول جاسالدى. ول ەلدەردەن وزۋعا بولاتىن ەدى, ول دا جاسالدى. وزىمىزدەن مۇمكىندىگى كوبىرەك ەلدەرمەن تەڭەسۋگە بولار ەدى, ول دا جاسالدى. ولاردان دا وزۋعا بولار ەدى, ول دا جاسالدى. قانشا جەردەن تالاپشىل بولساق تا قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءبارىن, كاۆكازداعى ەلدەردىڭ ءبارىن قوسقانداعى ىشكى جالپى ونىمنەن ارتىق ەكەنىنە, ءتىپتى حالقىنىڭ سانى بىزدەن ءۇش ەسە كوپ ۋكراينانىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمىنەن دە اناعۇرلىم اسىپ تۇسەتىنىنە تاۋبە ايتپاۋ ءجونسىز. ەندىگى جەردە وسى جاسامپازدىق جولىمىزعا كەدەرگىسىن كەلتىرۋى, كەلبەتىمىزگە كولەڭكەسىن ءتۇسىرۋى مۇمكىن دەيتىندەي جايدىڭ ءبارىن ەسكەرە ءجۇرۋىمىز كەرەك.
سونىڭ ءبىرى – سان ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ازياداعى بىرقاتار ەلدەرگە تاڭىلىپ ۇلگەرگەن جاعىمسىز ستەرەوتيپتەر. وكىنىشكە وراي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدا دا, ەلدەگى قوعامدىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە دە ونشا جارقىراپ كورىنە قويماعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرازىنىڭ اتاۋىنا «ستان» جۇرناعىنىڭ جابىسىپ جۇرگەندىگى راس. وزگەلەرگە باعا بەرىپ قايتەيىك, بىراق پاكىستاننىڭ دا, اۋعانستاننىڭ دا, وزبەكستاننىڭ دا, تۇركىمەنستاننىڭ دا, تاجىكستاننىڭ دا, قول جەتكىزگەن بىرقاتار تابىستارىنا قاراماستان, تۇتاستاي العاندا, الەمدىك ولشەمدەر تۇرعىسىنان قاراعاندا ارتتا قالعان مەملەكەتتەر شوعىرى سانالاتىنى راس. تالايلاردىڭ قازاقستاندى دا سول قاتارعا قوسا سالۋعا بەيىم تۇراتىنى دا راس. ارينە, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ قوردالانعان ماسەلەلەرىنىڭ تىرەلەر ءتۇيىنى اتاۋىندا «ستان» جۇرناعى جۇرگەنىنەن دەۋ كۇلكىلى جاي, ولاي دەۋ ءتىپتى قۇلاققا كىرمەيدى, ولاي ايتاتىندار تابىلسا, وندايلاردى كەشەگى قىرعىزستاننىڭ بۇگىن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اتانۋىنان نە وزگەرە قالدى دەگەن جالعىز ۋاجبەن-اق جالپ ەتكىزۋگە بولادى. دەگەنمەن, ەل تۋرالى سىرت كوز پىكىردىڭ ەلدىكتىڭ سيپاتىنا اتىمەن اسەرى جوق دەۋدىڭ دە ءجونى كەلمەيدى. ياعني, نازارباەۆ ەل اتاۋىنان «ستاندى» الىپ تاستاۋ جايىندا ويلانىپ كورۋدى ۇسىنعاندا مەملەكەتتىڭ الەمدەگى جاعىمدى ءيميدجىن جاقسارتا بەرۋدى الدىمەن ماقسات تۇتىپ وتىر.
ەل – ۇلى ۇعىم
ءبىر ايداي بۇرىن «ءبىرىنشى باعانا» دەگەن ايدار اشقانبىز. جاڭا ايداردىڭ العاشقى ماقالاسىن سۇلتانماحمۇت سوزىنەن شىعارىپ, «كۇن سونگەنشە سونبەيمىز!» دەپ اتاعانبىز. «ەل – حالىق ءسوزىنىڭ دە, مەملەكەت ءسوزىنىڭ دە, ۇلت ءسوزىنىڭ دە بالاماسى. «ادامزات تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرىپ كەتكەن, ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى حالىقتاردىڭ تاعدىرىنا وراسان اسەر ەتكەن» (ن.نازارباەۆ), زامانىندا كوكتىڭ ءجۇزىن تىتىرەتكەن كوك تۇرىكتەرى ەل بولۋدى حالىق رەتىندە قالىپتاسۋدىڭ, مەملەكەت رەتىندە مىعىمدانۋدىڭ, ۇلت كۇيىندە ۇيىسۋدىڭ بيىك بەلەسى دەپ بىلگەن. وسىنىڭ ءبارىن ءبىرجولاتا بەكىتۋ ءۇشىن سول زاماننىڭ وزىندە باسقا قونعان باقىتتىڭ باياندىلىعىن بىلدىرەتىن فيلوسوفيالىق كاتەگوريا – ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن ويلاپ تاپقان. سونى تاسقا قاشاپ تۇرىپ, «مينگۋ ەل» دەپ جازىپ كەتكەن. ەجەلگى تۇركىلەردەن تاراعان بارشا حالىققا بىردەي تۇسىنىكتى سوزدەر. مۇسىلماندىققا بەت بۇرعان اعايىندار تۇرماق, تاريحتىڭ تالايىمەن باسقا دىندەردى ۇستاناتىن ساحالار, تۋۆالار, ماريلەر دە ەت جۇرەكتى ەلجىرەتەتىن ەل سوزىنەن ەكى ەلى اجىراماي, ءوز ەلدەرىن ساحا ەل, ەل تىۆا, ماري ەل اتاۋمەن كەلەدى. سولاردىڭ ىشىندە ماريلەر ماري ەل اتاۋىن رەسمي الىپ تا ۇلگەردى. دەمەك, ەل – ۇلى ۇعىم», دەپ جازعانبىز. ەل بولۋ – ۇلى مۇراتىمىز. قازاق ەلى اتانۋعا ۇمتىلىسىمىز – سول مۇراتتىڭ جولىنداعى ۇتىرلى ءىسىمىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتىراۋدا ەل ءسوزىن اتا-بابالارىمىز كوكتاسقا قاشاپ جازعان دەگەندە كۇلتەگىن جازۋىن ەسكە العان بولاتىن. ەلباسىنىڭ بۇل قادامى – سول اسىل امانتتى اقتاۋ.
وسى ماقالانى قولعا الاردا «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىنەن» «ەل» سوزىنە قاتىستى تۇستى قاراعانبىز. ول تۇس 5-تومنىڭ 205-220 بەتتەرىن تۇگەل الىپ جاتىر. حالىق, جۇرت, قاۋىم دەسەڭىز دە, ادامدار, كوپشىل دەسەڭىز دە, وسكەن ورتا, تۋعان جەر, اۋىل-ايماق, ەل-جۇرت دەسەڭىز دە, ادامنىڭ شىققان تەگى, نەگىزى دەسەڭىز دە, وتان, مەملەكەت دەسەڭىز دە, دوس-جار, جاقتاس, ۇرانداس دەسەڭىز دە – ءبارى دە ەل دەگەن ۇلى ۇعىمنىڭ اياسىنا سىيادى. ۇشان قيىر جۇرتتى ايتساق, «بايتاق ەل» دەيمىز, العا ۇستار ادامدى ايتساق, «ەل اعاسى», «ەل اناسى» دەيمىز, جاقسى-جايساڭدى «ەل اۋزىندا ءجۇر» دەيمىز, جولباسشىلىق جاسايتىن جىگىتتى «ەل باستادى» دەيمىز, بەرەكە-بىرلىگى كەتكەن جەردى «ەل بولۋدان قالدى» دەيمىز, جۇرت تىنىشىن العاندى «ەلگە ب ۇلىك سالدى» دەيمىز, بىرلىكتى, تۇتاستىقتى ساقتاعاندى «ەل ۇيىتقىسى بولدى» دەيمىز, ايتەۋىر, «ەل» سوزىنە قاتىستىنىڭ ءبارى ءىرى كەلىپ, كەسەك تۋرالادى. «ەل» ءسوزى تاريح تابىستىرىپ, تاعدىر توعىستىرعان, وزىمىزبەن ەتەنە ورىستىڭ تىلىنە دە جاقىن. فين-ۋگور تىلدىك توبىنداعى ماريلەردىڭ ءوز ەلىن ماري ەل اتاۋىن ماسكەۋدىڭ قولداۋى دا سونىڭ ءبىر بەلگىسى. رەسەيدىڭ تاريح عىلىمىندا, تۇركولوگياسىندا «ەل» ۇعىمى (ۆەليكي تيۋركسكي ەل) تۇرىك قاعاناتى زامانىنان بەرى بارلىق تۇركىلەردىڭ قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمىن, رۋحاني الەمىن سيپاتتايتىن ۇعىمعا اينالعان. سول ۇلگىمەن مەملەكەتتىڭ جاڭا اتاۋىنىڭ ورىسشا نۇسقاسىن «كازاح ەل» تۇرىندە الۋعا بولار ەدى دەپ ويلايمىز. اعىلشىنشاسى تيىسىنشە «Kazakh El» بولار, بالكىم.
جىلداردىڭ جيىنتىق جەمىسى
اتىراۋداعى ەلباسى ءسوزىن ايتقاندا وسى ۇسىنىس سول جەردە جاسالعانداي كورەتىندەردىڭ, سولاي سويلەيتىندەردىڭ كەزدەسەتىنى تاڭ قالدىرادى. بىلە بىلسەك, قازاق ەلى اتاۋى – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جىلدار بويعى پەرزەنتتىك تە, پرەزيدەنتتىك تە وي-تولعانىستارىنىڭ, ادامدىق ارمان-اڭسارىنىڭ جيىنتىق جەمىسى. مەن ەلباسى ەڭبەكتەرىنىڭ بەلگىلى عالىم, قايراتكەر ماحمۇت قاسىمبەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاق تىلىندە دايىندالىپ جاتقان كوپتومدىعىنىڭ ارناۋلى رەداكتورلىعىنا بەكىتىلگەن, سول تومدارداعى ۇزىن سانى بەس مىڭداي بەتكە جۋىق ءماتىندى مۇقيات قاراعان, سالىستىرعان, اۋدارىلعان تۇستارىن تەكسەرگەن, تۇزەگەن ادام رەتىندە بۇل ۇعىمنىڭ سونداعى سوزدەردە تالاي رەت قولدانىلعانىنا كەپىلدىك ەتە الامىن. ونىڭ سىرتىندا پرەزيدەنت 2008 جىلعى 6 شىلدەدە استانانىڭ قاق ورتاسىنداعى باس الاڭعا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى ەسكەرتكىشىن – تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىن ورناتقىزىپ, وعان «قازاق ەلى» دەگەن ات بەرگەن ەدى. وسى ارقىلى ءوزىنىڭ ومىرشەڭ يدەياسىنا قاجەتتى قوعامدىق پىكىردى دايىنداي باستاعان ەدى. وعان دا التى جىلداي ۋاقىت كەتتى.
بۇل ويدى جۇزەگە اسىرۋعا, ناقتى شەشىم قابىلداۋعا دا تاعى ءبىراز ۋاقىت كەتەدى. ونسىز بولمايدى. ءبارى ەسكەرىلەدى. ءبارى ەكشەلەدى. «پليۋستەر» مەن «مينۋستەر» سارالانادى. «مينۋستەردى» دە العا تارتاتىندار تابىلادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان باستاپ بارلىق الەمدىك قۇرىلىمدارداعى اتاۋىمىزدى وزگەرتۋدەن تارتىپ, ونداعان زاڭناماعا, جۇزدەگەن قۇجاتتارعا وزگەرىس ەنگىزۋ, مىڭداعان ماڭدايشالاردى, مورلەردى, ميلليونداعان بلانكىلەردى قايتا جاساتۋعا, قايتا باستىرۋعا, قايتا ورناتۋعا جۇمسالاتىن قىرۋار قارجىنى شوتقا سالاتىن كۇندەر دە كەلەدى. قانىمىزعا, جانىمىزعا, ويىمىزعا, بويىمىزعا ءسىڭىپ كەتكەن, كوز ۇيرەنگەن, قۇلاق داعدىلانعان, ءوزىمىز «تۋعان جەرىم مەنىڭ, قازاقستانىم!» دەپ شىرقايتىن ارداقتى اتاۋدان بىرتە-بىرتە الىستاۋ دا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان وڭايعا تۇسپەيدى.
بىرتە-بىرتە دەگەندە دە كۇن تارتىبىنە قويىلعان بۇل ماسەلە بويىنشا شەشىم ەل تاريحىنداعى ەرەكشە بەلەس بولاتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە دەيىن قابىلدانعانىن قالايدى حالىق. وعان دەيىن ەل سيپاتىن ەرەكشەلەيتىن, وسى اتاۋدان تابيعي تۋىنداۋعا ءتيىستى تاعى ءبىراز ماسەلەلەردىڭ قارالعانى ءجون دەپ بىلەمىز. سونىڭ ءبىرى – ەلدىڭ اۋماقتىق-اكىمشىلىك ءبولىنىسىنىڭ اتاۋلارىندا تولتۋمالىلىقتىڭ كەرەكتىگى. ءبىز بۇل ارادا قازىرگى قازاقستاندا ول اتاۋلاردىڭ ءبىرازى كورشى ەلمەن سوزبە-ءسوز سايكەس كەلەتىنىن, مۇنىڭ ءوزى, بۇيىرتسا, بولاشاقتا قازاق ەلى دەپ اتالاتىن مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق دارالىعىن كومەسكىلەندىرىپ تۇراتىنىن ايتپاقپىز. مىسالى, رەسەيدە دە وبلىستار, قازاقستاندا دا وبلىستار, رەسەيدە دە اۋداندار, قازاقستاندا دا اۋداندار. اسىرەسە, ول اتاۋلار ورىسشاسىندا ءتىپتى سوزبە-ءسوز قايتالانادى. وسىنى شەشۋگە ابدەن-اق بولاتىنداي كورىنەدى. مىسالى, بىزدەگى وبلىستىڭ «ايماق» سياقتى ءتول سوزبەن اتالۋى ويلاستىرىلسا. ال اۋداننىڭ ورىسشاسىن «رايون» دەي سالماي, قازاقشا نۇسقاداعى «اۋدان» ءتۇرىن الۋعا بولار ەدى. سوندا ورىسشا جازعاننىڭ, سويلەگەننىڭ وزىندە «كاراگاندينسكي ايماك» دەۋدىڭ, «تالگارسكي اۋدان» دەۋدىڭ تۇك ابەستىگى جوق. بارا-بارا ءبارىمىز ايتىپ تا, جازىپ تا ۇيرەنىپ كەتەمىز. وزبەك اعايىندار, مىسالى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلىندا-اق «وبلىستى» «ءۋالايات» دەپ اۋىستىرا قويعان بولاتىن.
ءتىل تۋرالى ءسوز قوزعاعان سوڭ, پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىنداعى «قازاق ءتىلى جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالىپ, شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە, ءبىز ەلىمىزدى قازاق مەملەكەتى دەپ اتايتىن بولامىز» دەگەن ءسوزىن تاعى ەسكە سالايىق. قازاق ءتىلىن شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرمەيىنشە ەلدىڭ اتى دا, زاتى دا قازاق ەلى بولا الماق ەمەس. سوندىقتان, ەلباسىمىزدىڭ وسى ويىن قاي كەزدە ناقتى جۇزەگە اسىرا الاتىنىمىز وزىمىزگە, تەك وزىمىزگە, تەك قانا وزىمىزگە قاتىستى دەپ اشىق ايتۋعا ءتيىستىمىز. «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەندى ەلباسىمىزعا قايتا-قايتا قايتالاتۋ – ۇلتتىق نامىسىمىزعا سىن.
تاعى ەسكەرەر جاي مىناۋ: مەملەكەتتىڭ رەسمي اتاۋى وزگەرە قالعاندا بۇعان دەيىن ەلىمىزدى ءبىر عاسىر بويى قاتە اتاپ كەلگەندەي قۋىستانۋدىڭ ءتىپتى دە ءجونى جوق. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ تاريحىمىز. «وتكەنگە توپىراق شاشساڭ, بولاشاق ساعان تاس اتادى» دەگەن اتادان قالعان ۇلاعاتتى ءسوز بار. تاريحىن ۇلىقتاماعان, بارىن باعالاماعان جۇرتتىڭ باعى جانىپ, جوعى تۇگەندەلمەيدى», دەگەندى ەلباسىمىز ءدال سول «قازاق ەلى» مونۋمەنتىن اشاردا ايتقان ەدى.
جاڭا ەل اتاۋىنا قاتىستى «مينۋستەر» قانشا كوپ بولعانىمەن, ولاردىڭ ءبارىن بەزبەننىڭ باسىنا سالعاندا ءبىر عانا «ءپليۋستىڭ» تارازىنا تومەن تارتىپ كەتەتىنى تالاسسىز. ول – ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسەلەنۋى, مەملەكەتتىڭ دارالىق سيپاتىنىڭ ەكشەلۋى, قازاق جۇرتىنىڭ وسى مەملەكەتتەگى ۇلتتىق ۇيىسۋدىڭ ۇيىتقىسى ەكەندىگىن ەرەكشەلەۋى, ىشكى تۇراقتىلىقتى نىعايتا وتىرىپ, ەلدىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ بىرلىگىن كۇشەيتە ءتۇسۋى, ءسويتىپ تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلاندىرا ءتۇسۋى.
قازاق ەلى – ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ تاريحي اتاۋى, ونى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ءبىز حالقىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ قاينار باستاۋلارىنا قايتا ورالامىز دەيتىن زيالى قاۋىم پىكىرى وتە ورىندى. «قازاقستان» اتاۋى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا, نەگىزىنەن وداقتىق قازاق سسر-ءنىڭ بەيرەسمي اتاۋى رەتىندە ورنىققانى بەلگىلى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعىندا ەندى عانا, جاڭا-جاڭا قاز باسا باستاعان جاس مەملەكەتتىڭ اتىن «قازاق رەسپۋبليكاسى» دەپ بەكىتۋدىڭ ءساتى تۇسپەگەنى دە بەلگىلى. 1991 جىلعى 17 جەلتوقساندا, تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە الماتىداعى باس الاڭدا سويلەگەن تۇڭعىش سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ «اسىقساق تا اپتىقپايىق» دەپ ەدى. ءبىز ءبىر اسۋدان كەيىن ءبىر اسۋدى اسىقپاي دا, اپتىقپاي دا الىپ كەلە جاتقان ەلمىز. ەل اتاۋىنىڭ قازاق ەلى بولىپ وزگەرتىلۋىنىڭ مۇمكىندىگى جونىندەگى ويدىڭ ورتاعا تاستالۋىنىڭ ءوزى سونداي اسۋلارىمىزدىڭ تاعى ءبىرى, بىرەگەيى. باسىن اشىپ ايتايىق: پرەزيدەنت بۇل جونىندە كەسىپ-ءپىشىپ پىكىر بىلدىرگەن دە جوق, بۇعان بايلانىستى ناقتى تاپسىرما بەرگەن دە جوق, ءبارى دە ەلمەن اقىلداسا وتىرىپ شەشىلەتىنىن ەسكەرتىپ قانا ءوتتى. ءبىزدىڭ بۇل ماقالانى جازۋداعى ماقساتىمىز – تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعدىرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك ماسەلە بويىنشا قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋعا ىقپال جاساۋعا ۇمتىلۋ عانا. ەل اتاۋىن ەلدىڭ ءوزى شەشەدى.
زاتى وزگەرگەن ەلدىڭ اتى دا وزگەرگەنى ءجون.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
كارتاداعى ءسوز
ايزەك ازيموۆتىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلار مەن ولاردىڭ ماعىنالارىنا ارنالعان «سلوۆا نا كارتە» دەگەن تاماشا كىتابى «الەمنىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىنداعى ادامدى قايران قالدىرارلىق ءارى ۇدايى اۋىسىپ-ءتۇيىسىپ جاتاتىن اتاۋلار تولقىنىنان بىردەڭە ۇعۋ قيىن; بىراق مانىنە تەرەڭدەپ بويلاي الساق, گلوبۋستان رومانتيكا لەبى ەسىپ تۇرعانىن كورەمىز. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا تاريح ۇزىكتەرى كولدەنەڭدەپ تۇرا قالادى, پلانەتامىزدىڭ قيىر-قيىرىن الميساقتان كەزىپ, زەرتتەپ كەتكەن ساياحاتشىلار قادامىنىڭ جاڭعىرىعىن ەستيمىز. كارتاداعى ءسوز عاسىرلاردى كوكتەي ءوتىپ, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ويلارىن, سەزىمدەرى مەن ارمان-اڭسارلارىن جەتكىزەدى» دەپ باستالادى. الەمدەگى تالاي اتاۋدا تەرەڭ ماعىنا بار. عالىمدار ازيا, ەۋروپا اتاۋلارىن سەميت تىلىندەگى «اسسۋ» (شىعىس) جانە «ەرەب» (باتىس) سوزدەرىنەن شىققان دەپ تۇسىندىرەدى. ەجەلگى گرەكتەر ەگەي تەڭىزىنىڭ ەكى جاعىن سولاي اتاعان كورىنەدى. افريكاداعى ليبەريا مەملەكەتىنىڭ اتى لاتىننىڭ «liber» («بوستاندىق») سوزىنەن قويىلعان. 1821 جىلدان سول جەرگە اقش-تاعى قۇلدىقتان بوساتىلعان ادامدار جينالا باستاپتى دا, 1839 جىلى باس بىرىكتىرىپتى, 1847 جىلى تاۋەلسىز ليبەريا رەسپۋبليكاسىن جاريالاپتى. پاكىستاننىڭ اتى پارسىنىڭ «پاك», ياعني تازا جانە «ستان», ياعني ەل سوزدەرىنەن قۇرالعانىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى. سونىمەن بىرگە, تالاي ەلدىڭ اتاۋىندا تەرەڭ ماعىنا تۇرماق, جاي ماعىنانىڭ ءوزى شامالى. مىسالى, «كانادا» اتاۋى يروكەزدەر تىلىندە بار بولعانى «دەرەۆنيا» (kanata) دەگەندى بىلدىرەدى. مىسالى, برازيليا (brazil) اتاۋى پورتۋگالدىڭ «ىستىق», «جاناتىن كومىر» ماعىناسىن بەرەتىن «braza» (اعاش) سوزىنەن. وتارلاۋشىلار العاشقى ەكسپەديتسيادان الا كەلگەن اعاشتىڭ شاتىرلاپ جاناتىنىنا قاراپ, سولاي ايتىپ كەتكەن. مىسالى, كامەرۋن ەلىنىڭ اتى كادىمگى اسشاياننان (كرەۆەتكا) شىققان. پورتۋگالدار سول ەلدەگى ءبىر وزەندە اسشاياننىڭ كوپتىگىنە تاڭ قالىپ, الگى وزەندى «Rio des Camarones» («اسشاياندى وزەن») اتاعان, كەيىننەن سول ءسوز بۇكىل ەلگە تەلىنگەن. بەرەكەسى قاشىپ, ىدىراي باستاعان ريم يمپەرياسىنىڭ لەگيوندارى بريتانيانى تاستاپ كەتىسىمەن, ارالعا سولتۇستىك تەڭىز جاق بەتتەن گەرمان تايپالارى جەتىپ بارعان. ول تايپالار انگلدار, ساكستار, يۋتتار دەگەن ءۇش توپقا بولىنەتىن. سولاردىڭ ساكستارىنىڭ اتى گەرمانيادا ساكسونيانىڭ اتىن, يۋتتارىنىڭ اتى دانيادا يۋتلانديانىڭ اتىن قۇرايدى, ماتەريكتە ات بۇيىرماي قويعان انگلدارعا الىپ ارالدىڭ اتى باسىبايلى تيە قالادى. انگليا – انگلدار ەلى. «انگل» اتاۋىنىڭ ءوزىنىڭ دە جەتىسىپ تۇرعانى شامالى: كونە گەرمان تىلىندە «بۇرىش» دەگەندى عانا بىلدىرەدى – انگلدار بريتانياعا قونىس اۋدارعانعا دەيىن يۋتلانديانى ماتەريكپەن قوسىپ تۇراتىن قىلتا مويناقتى مەكەندەگەن. جاپونيانىڭ «نيپون» اتالۋى كەرەك ەدى. «ني» – كۇن, «پون» – ەل دەگەن ءسوز. قىتايلار سول ماعىنادان شىعارىپ, «جي بەن گو» («تاڭعى شاپاق ەلى») اتاعان. وڭتۇستىك قىتاي ديالەكتىسىندە «جي بەن» سوزدەرى «يا پون» دەپ وقىلادى ەكەن. ماركو پولونىڭ جەتكىزۋى بويىنشا الدىمەن ەۋروپا, ودان كەيىن بۇكىل الەم وي قيسىنىمەن «نيپونيا» اتالۋعا ءتيىستى ەلدى «ياپونيا» اتاپ كەتە بارعان. وسىنداي مىسالدار تولىپ جاتىر.
قىسقاسى, ەل اتاۋلارى دا ادام اتتارى سياقتى. ءبىرى ولاي, ءبىرى بىلاي قويىلعان. سوعان قاراپ, بالانىڭ اتىن كوز تيمەسىن دەپ شۇلعاۋباي قويساڭىز دا كىسى بولاتىن ادامنىڭ شىعاتىن جەرىنەن ءتۇبى ءبىر شىعاتىنى سياقتى, ەلدىڭ دە باستى قادىر-قاسيەتى اتىندا ەمەس, زاتىندا دەپ تۇيۋگە دە كەلەتىندەي. ايتسە دە, ەلدىڭ قالاي اتالاتىنىن ويران سالىپ, ويىنا كەلگەنىن ىستەگەن وتارلاۋشىلار, سايران قۇرىپ, ويىنا تۇسكەنىن جازعان ساياحاتشىلار شەشىپ كەتە بەرەتىن كەشەگى زامان ءبىر باسقا دا, ءوز تاعدىرىڭدى ءوزىڭ ايقىنداپ, ءوز مەملەكەتىڭدى ءوز قالاۋىڭشا قۇراتىن بۇگىنگى زامان ءبىر باسقا.
ونىڭ ۇستىنە عالىمدار ادامنىڭ اتى ومىرىنە اسەر ەتەتىنىن دە ايتىپ جاتادى. ەلدىڭ اتى ەلدىڭ زاتىنا نەگە اسەر ەتپەسىن؟! استانا اۋىسقانعا دەيىن تسەلينوگرادتان قۇتىلاردا «اقمولا» اتاۋىن «بەلايا موگيلا» دەپ ءتۇسىندىرۋ «اق باتانى» «بەلوە بلاگوسلوۆەنيە» دەۋ سياقتى قيسىنسىزدىعىن, ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا «اق» ءتۇستىڭ عانا ەمەس, ادالدىقتىڭ, ادىلدىكتىڭ دە بالاماسى ەكەنىن, «مولانى» بەيىتتەن بيىك باعالايتىنىمىزدى, قاسيەت تۇتىپ, مولاعا تۇنەپ, تىلەك تىلەيتىن تۇركىلەردىڭ ۇرپاعى ەكەنىمىزدى قانشا جەردەن دالەلدەپ تۇرساق تا, ەلوردامىز ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىنا تۋ تىگەردە باس قالامىزدى استانا دەپ جاڭاشا اتاپ, جاڭا جولعا جاڭارىپ بارىپ تۇسكەن جوقپىز با؟ استانانىڭ اتى زاتىنا اسەر ەتپەدى دەپ كىم ايتا الادى؟
اتاۋىن الماستىرعاندار از ەمەس
اقمولانى استاناعا الماستىراردا ەلورداسىن كوشىرگەن ەلدەردى دە, استاناسىنىڭ اتاۋىن جاڭاشا قويعان ەلدەردى دە ءبىراز تىزبەلەگەنبىز. ال مەملەكەتتىڭ اتاۋىن اۋىستىرۋدىڭ جايى قالاي ەكەن؟ قارايىق. بۇعان مىسال وتە كوپ. ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرى اتاۋى اتىمەن الماستىرىلماعان ەلدى تابۋ قيىن دەۋگە دە بولادى. سوندىقتان ءبىز حح عاسىرمەن عانا شەكتەلمەكشىمىز.
وتكەن جىلعى 29 ناۋرىزدا «الەمگە ايگىلى» اۆتورلىق ايدارىنىڭ اياسىندا «يران» دەگەن ماقالا جاريالاعانبىز. سونىڭ ءبىر تۇسىندا بىلاي دەلىنەدى: «يراننىڭ زاتىنان بۇرىن اتىن ايتساق تا جاقىندىعىمىز بىردەن-اق كورىنەدى. قازاقتا «ارىس» دەگەن ءسوز بار عوي. يران ەلىنىڭ اتى ءدال وسى سوزدەن شىققان. «سرەدي يندويرانتسەۆ (ي تولكو سرەدي نيح) بىل شيروكو راسپروسترانەن تەرمين اريا – «بلاگورودنىي» («يستوريا درەۆنەگو ميرا. راننيايا درەۆنوست», م., 1983, 330-بەت). «س ميديسكو-احەمەنيدسكوي ەپوحي يرانويازىچنوە ناسەلەنيە ۋجە پرەوبلادالو ۆ يرانە. سامو ەگو نازۆانيە پرويسحوديت وت سلوۆا ا؟؟؟,؟ري, كاك نازىۆالي سەبيا يرانويازىچنىە پلەمەنا (ميديانە, پەرسى ي در. ۆ يرانە, سكيفى ي سارماتى, درەۆنيە نارودنوستي سرەدنەي ازي ي ت.د.)» («يستوريا ۆوستوكا. ءى. ۆوستوك ۆ درەۆنوستي», م., 1997, 275-بەت). ەلدىڭ قازىرگى اتى ەجەلدەگى ايرانام, ياعني «اريلەر ەلى» دەگەن سوزدەن. سترابون ەڭبەكتەرىندە اريا ءسوزى قولدانىلعان. حالىقتىڭ ءوز اتاۋى – يراني». ال وسىنداي تاريحى اسا تەرەڭ ەلدىڭ اتاۋى كۇنى كەشەگە, ياعني 1935 جىلعا دەيىن پەرسيا بولىپ كەلگەن. ەسەنيننىڭ اتاقتى توپتاما جىرى «پارسى سازدارى» اتالادى عوي. بۇل اتاۋدى ولارعا اتام زاماندا-اق گرەكتەر قويعان ەدى. ۇلى كيردىڭ سۇيەگى جاتقان قالا قازىر دە پەرسەپوليس, ياعني پارسىلار قالاسى اتالادى. 1935 جىلى شاح موحاممەد رەزا پەحلەۆي الەم ەلدەرىنىڭ باسشىلارىنا مالىمدەمە تاراتىپ, مۇنان بىلاي ءوز مەملەكەتىن يران اتاۋدى تالاپ ەتتى. شاحتىڭ سول شەشىمى ارقىلى حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن تەرەڭدەتىپ, تەكتىلىگىن تانىتا ءتۇستى. ءبىز باياعىدان بيرما دەپ بىلەتىن ەل 1989 جىلدان بەرى ميانما اتالادى. نەگە؟ ەلدىڭ ەجەلگى اتى سول ەكەن. بيرما دەپ بريتانيالىق وتارشىلار اتاعان ەكەن. مەكتەپتە, ۋنيۆەرسيتەتتە جۇرگەنىمىزدە جوعارعى ۆولتا دەگەن ەلدى بىلەتىنبىز. 1984 جىلدان بەرى ول ەلدىڭ اتى – بۋركينا-فاسو. نەگە؟ سول جىلى توماس سانكارا دەگەن كاپيتان اسكەري توڭكەرىس جاساپ, فرانتسۋز وتارشىلدارى قويعان جوعارعى ۆولتا اتاۋىن بۋركينا-فاسو دەپ وزگەرتكەن. ماعىناسى – «ادال ادامداردىڭ وتانى». ارادا از ۋاقىت وتكەندە, 1987 جىلى سانكارا ولتىرىلگەن, ول قولعا العان رەفورمالار جايىنا قالعان, بىراق ەل رۋحىن كوتەرىپ تۇراتىن اسقاق اتاۋ جۇرتتىڭ جۇرەگىنە دە ۇيالادى, الەم كارتاسىنان دا ورنىن تاپتى. ەسىڭىزدە بار شىعار, كەۋدەلەرى بىرىگىپ بىتكەن ەگىز بالالاردى «سيام ەگىزدەرى» دەيتىن ەدى عوي. سول سيامنىڭ قازىرگى اتى – تايلاند. نەگە؟ «سيام» ەل تىلىنە جات سانسكريتتەن سىڭگەن ءسوز. تايلاند – تايلىقتار ەلى دەگەن ءسوز. ال تاي – بوستان ادام دەگەن ءسوز. سوندا تايلاند «بوستاندىق سۇيگىش ەرلەر ەلى» دەگەن ماعىناعا يە بولادى. ابيسسينيانىڭ ەفيوپيا, تسەيلوننىڭ شري-لانكا اتاناتىنى دا وسى بەرتىندە. وتارشىلدىق ويرانىن سانادان سىلىپ تاستاۋدى ويلاعان بەنين, كوت د’يۆۋار, كابو-ۆەردە, سۋرينام سياقتى ەلدەر دە اتاۋىن وزگەرتكەن. تاريحىن تانىتىپ تۇرۋدى كوزدەگەن كورشىلەس موڭعوليا ءوز ەلىن ءوز تىلىندە رەسمي تۇردە موڭعول ۇلىسى (مونگول ۋلس) اتاي باستاعان. اراب اعايىندار كوپتتار قويعان ەگيپەت اتاۋىمەن قاتار (ورىس تىلىندەگى «ەگيپتيانە» ءسوزى «كوپتيانە», ياعني كوپتتىقتار دەگەننىڭ ءسال عانا وزگەرتىلگەن ءتۇرى), ەلدى ميسر ال ارابيا, ياعني مىسىر دەپ اتاي باستاعان. جارايدى, ءبارىن تىزبەلەي بەرىپ قايتەمىز, ءوزىمىزدىڭ تۇرىكتەردى-اق الايىقشى. جاقىندا «ەگەمەن قازاقستاندا» تانىمال قالامگەر, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ «الىسقا قاراعاننىڭ الىمى مول» اتتى ماقالاسى جاريالاندى. سوندا اۆتور بىلاي دەيدى: «بۇرىن كوشكىنشى حالىقتاردىڭ سان مىڭجىلدىقتار بويىنا قالىپتاسقان ءداستۇرى بويىنشا جاڭادان ءبىر مەملەكەت شاڭىراق كوتەرسە, ول سول مەملەكەتتى قۇرۋعا ۇيىتقى بولعان تايپانىڭ اتىمەن, ياعني بيلەۋشى تايپانىڭ اتىمەن اتالاتىن. مىسالى, كەيىنگى «قىرعىز قاعاندىعى», «ۇيعىر قاعاندىعى», «تۇرگەش قاعاندىعى», «قارلۇق قاعاندىعى» دەگەن سياقتى. بۋمىن بولسا, بۇل ءداستۇردى بۇزدى. ويتكەنى, ونىڭ ارمان-مۇددەسى باسقا ەدى. ول سوناۋ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان العاشقى جىلداردىڭ وزىندە-اق ءوزى شىققان تايپاسىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركىتەكتەس باۋىرلارىن بوستاندىققا جەتكىزىپ, ءبىر ۇلكەن شاڭىراقتىڭ استىنا بىرىكتىرۋدى كوزدەدى. ول كەيىنگى ازيا تاريحشىلارى (راشيد اد-دين, حوندەمير, ابىلعازى) جازاتىن, جارتى الەمگە ءامىرىن جۇرگىزگەن ەجەلگى تۇرىك مەملەكەتىندەي ەل بولۋدى ارمانداپ, ەرتەڭىنە ەلەۋلى وزگەرىس كىرگىزۋدى ماقسات ەتتى. مەرزىمدىككە ءماز بولماي, ماڭگىلىككە ۇمتىلدى. بولاشاققا باتىل جول اشۋدى ارماندادى. تالاي جىل وزدەرىنە ۇستەمدىك جۇرگىزىپ كەلگەن جىۋجان مەملەكەتىن قۇلاتىپ, سول ارمانىنا جەتكىزەر ورلەۋ باسپالداعىنىڭ العاشقى ساتىسىنا اياق باسقاندا ءوز ەلىنىڭ نەگىزىن قالاعان قۇراما جۇرتتى كونە داستۇرمەن ءوزى شىققان تايپانىڭ اتىمەن اتاندىرماي, ولارعا بارشاسىنىڭ تەكتەستىگىنىڭ ورتاق بىرلىگىن تانىتار كيەلى تۇرىك ەسىمىن بەردى. ءسويتىپ وزدەرىن «ءبىز – تۇرىك حالقىمىز» («تۇرك بۋدىنىمىز») دەپ جالعانعا جاريا ەتتى. وسىنى ارادا 1400 جىل وتكەننەن سوڭ نەگىزىن وعىز تايپالارى قالاعان وسمانلى يمپەرياسى قۇلاعاننان كەيىن جۇرتىندا قالعان قۇراما حالىقتى «تۇرىك حالقى» دەپ اتاپ, مۇستافا كەمال اتاتۇرىك قايتالادى, وعان دەيىن قازىرگى تۇرىكتەر وزدەرىن «وسمانلى» دەپ اتاپ كەلگەن ەدى». ينتەرنەت وسى تاياۋدا عانا: «ۆو ۆرەمەنا بليستاتەلنوي پورتى سلوۆو «تۋركي» دليا يمپەرسكوي ەليتى زناچيلو پريمەرنو تو جە ساموە, چتو «دەرەۆەنششينا». پودداننىە سۋلتانا يمەنوۆاليس وسمانامي» دەپ جازدى. تۇتاس ءبىر حالىق ءوزىن تۇرىك دەپ اتاۋعا قىسىلاتىن كۇيگە دەيىن تۇسكەن, تۇرىك اتانۋ ارتتا قالعاندىقتىڭ ءبىر بەلگىسىندەي سانالا باستاعان سول تۇستا مۇستافا كەمال اتاتۇرىك «ەي, تۇرىك جاستارى! تاۋەلسىزدىگىڭە جانە ەلىڭە قاۋىپ توندىرەتىن جاۋلارىڭ بۇكىل الەمدى تىزە بۇكتىرگەن جالماۋىزدار بولۋى مۇمكىن. ولار زورلىقپەن جانە ايلاكەرلىكپەن كيەلى وتانىڭنىڭ بۇتكىل قامالدارىن باعىندىرىپ, ارمياڭدى قيراتىپ, ەلىڭدى بوداندىققا تۇسىرۋگە تىرىسۋى مۇمكىن. مۇنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە سەن نامىستى قولدان بەرمەي, ەلىڭدى قۇتقارۋعا مىندەتتىسىڭ. سول كەزدە سەنىڭ سەنەتىن جالعىز كۇشىڭ, ارقا سۇيەر جالعىز تىرەگىڭ بويىڭدا اعىپ تۇرعان تۇرىك قانى ەكەنىن ۇمىتپا» دەگەن اتاقتى ءسوزىن ايتقان. تۇرىكتەردىڭ بويىندا تۇرىكتىڭ قانى قايناپ شىعا كەلگەن سوندا. تۇرىكتەر جان-جاقتان انتالاعان انتانتامەن ارىستانداي ارپالىسىپ, ازاتتىعىن ساقتاپ قالعان سوندا.
«شارۋاشىلىق ورنالاسقان تۇراق»...
اتىراۋدا سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ اتاۋىندا ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىندەگى سياقتى «ستان» دەگەن جالعاۋ بار ەكەنىنە نازار اۋداردى. پرەزيدەنتتىڭ ابدەن كوز ۇيرەنىپ كەتكەن كورىنىستەرگە دە توسىننان قاراي الاتىن بولەكشە قاسيەتى وسى تۇستا تاعى ءبىر تانىلدى. بىلايىنشا, ەلدىڭ اتاۋى ابدەن-اق كوكەيگە قونىمدى. «ستان» جالعاۋى مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتقا قوسىلعان تۇستا سول ەلدىڭ اتى شىعا كەلەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى ەمەس پە؟ اۋعانستان دەسە اۋعانداردىڭ ەلى, وزبەكستان دەسە وزبەكتەردىڭ ەلى, تۇركىمەنستان دەسە تۇركىمەندەردىڭ ەلى, تاجىكستان دەسە تاجىكتەردىڭ ەلى, تيىسىنشە قازاقستان دەسە قازاقتاردىڭ ەلى. ايتسە دە... ەندى وسى جالعاۋدىڭ جايىنا از-كەم توقتالايىق.
الدىمەن ايتارىمىز – «ستاننىڭ» ءبىزدىڭ ءتول ءسوزىمىز ەمەستىگى دە, ءتىپتى تۇركى ءسوزى دە ەمەستىگى دە, ءتۇبى پارسى ءسوزى ەكەندىگى دە وزدىگىنەن ونىڭ ەشقانداي كەمىستىگى بولىپ تابىلمايتىنى. نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ, ەركەبولات بەكمۇحامەتوۆتىڭ, لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ سوزدىكتەرىن ءسۇزىپ شىققان كەز كەلگەن ادام قازاق تىلىنە پارسىدان ەنگەن سوزدەر ۇلت ءتىلىنىڭ ۇلى بايلىعىنىڭ بايتاق سالاسى ەكەنىن بىلەدى. قاراپ وتىرساڭىز, قازاق تىلىندەگى فارسيزمدەر دەلىنەتىندەردىڭ دەنى زاتتىق مادەنيەت ۇعىمدارى – رەاليالار. مىسالى, ابات, ازىق, اقىر, پالاۋ, القا, الشا, ارا, ارشا, ابزەل, باق, داستارقان دەگەن سياقتى. رەاليالار وتە ەرتە قالىپتاسادى ءارى وزگەرىسكە كوپ تۇسە قويمايدى. دەمەك, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز دە, تىلدەرىمىز دە ەستە جوق ەسكى زاماندا ارالاسىپ-قۇرالاسقان. ارابيزمدەردىڭ قازاق تىلىنە كوپ كەيىن كەلگەنى اعزا, ازان, اقيرەت, اقىرزامان, امال, امانات, ءازىرەيىل, الەم, ءارىپ, باقالشى دەگەن سياقتى رۋحاني مادەنيەتكە ءتان سوزدەردىڭ سيپاتىنان-اق كورىنىپ تۇر. بىراق... ماسەلە وسى «بىراقتا». مىسالى, يراندىقتار نەگە ءوز ەلىن حالىق اتىنا ءوز تىلىندەگى «ستان» (sitan) جالعاۋىن قوسىپ اتامايدى؟ نەگە ولار يراننان مەملەكەت بولىپ ءبولىنىپ شىعۋدى تالاپ ەتىپ, تىنىشىن الىپ جۇرەتىن كۋردتاردىڭ مەكەنىن «كۋرديستان» اتايدى؟ ماسەلە «ستان» ءسوزىنىڭ تۇپكى ماعىناسى ءبىز كوزىمىز ۇيرەنىپ, قۇلاعىمىزعا سىڭگەن ۇعىمنان ءسال باسقاشالاۋ ەكەندىگىندە.
ەتيمولوگياداعى ەڭ كلاسسيكالىق ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى سانالاتىن فاسمەر سوزدىگىنە جۇگىنەيىك. ءبىرىنشى ماعىناسى – «تۋلوۆيششە چەلوۆەكا» – بەلى بۇرالعان قىزدى «دەۆيچي ستان», سىمباتتى تۇلعانى «ستروينىي ستان» دەيتىنى سودان. ەكىنشى ماعىناسى – «مەستو, مەستو پرەبىۆانيا», اۆەست., در.-پەرس. stana – «ستويكا, مەستو, ستويلو», نوۆ.-پەرس. sitan (وتكۋدا تۋر. Turkistan, Turkmenistan) – («ەتيمولوگيچەسكي سلوۆار رۋسسكوگو يازىكا. ۆ چەتىرەح توماح. توم ءىىى. سانكت-پەتەربۋرگ, «تەررا», 1996, 745-بەت). كازاكتاردىڭ تۇرعىن-جايى «ستانيتسا» اتالاتىنى سوندىقتان. وجەگوۆ سوزدىگى دە وسىنى ايتادى: «لاگەر, مەستو ستويانكي». مىسالىنىڭ ءتۇرى: «پولەۆوي س. (ۆ كولحوزاح ي سوۆحوزاح: پۋنكت س جيلىمي پومەششەنيامي نا وتدالەننىح پولياح» («سلوۆار رۋسسكوگو يازىكا», م., 2008, 998-بەت). وجەگوۆ بۇل ءسوزدىڭ باسقا ماعىنالارىن دا كەلتىرەدى: «ۆويۋيۋششايا, بوريۋششاياسيا ستورونا, وبششەستۆەننو-پوليتيچەسكايا گرۋپپيروۆكا» دەپ, «سمياتەنيە ۆ ستانە ۆراگا» دەگەن سويلەمدى الادى. «پروكاتنىي ستان», «تكاتسكي ستان» دەگەن ماعىنالاردى ءتۇسىندىرىپ جاتپاي-اق قويايىق. 15 تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە» «ستان» ءسوزى «شارۋاشىلىق ورنالاسقان تۇراق, بەلگىلى مەكەن» (13-توم, 315-بەت) دەپ ايقىندالادى.
ەسىم ەردى دە, ەلدى دە ەسەيتەدى
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدى الەمدەگى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ مىندەتىن العا تارتقالى بەرى, ول ماقساتقا و باستا كوزدەگەن مەرزىمنەن بۇرىن قول جەتكەلى بەرى, اسىرەسە مەملەكەتىمىزدىڭ الدىنا ەڭ وزىق وتىزدىقتىڭ اراسىنان ورىن الۋ مىندەتى قويىلعالى بەرى بىزدە كوپ نارسە وزگەرۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن, حالىقتىق سانا وزگەرۋى كەرەك. دالانىڭ وزگەرۋىنىڭ دە, قالانىڭ وزگەرۋىنىڭ دە, بالانىڭ وزگەرۋىنىڭ دە, دانانىڭ وزگەرۋىنىڭ دە باستى شارتى – سانانىڭ وزگەرۋى.
سانا وزگەرىپ تە جاتىر. الەمنىڭ ادىلەتتىلىككە بەت بۇرا باستاعانىن كوردىك. ارەكەگە ەمەس بەرەكەگە باستاعان حالىقتىڭ قانداي ارەكەتتى دە ادەمى جاساي الاتىنىنا سەندىك. قالاي سەنبەيسىڭ؟ اۋەلى حالىق بولىپ قۇرالساق, اۋىزبىرشىلىگى بار ەل ەكەنىمىزدى وزىمىزگە دە, وزگەگە دە كورسەتسەك. ودان كەيىن مەملەكەت قۇرا الساق, ەل قۇرۋعا كەرەكتىڭ ءبارىن تۇگەندەپ, ەل قاتارلى تىرلىك جاساۋعا كىرىسسەك. ودان كەيىن دەربەس تۇرا الساق, ءوز ىشىمىزدەگى شارۋانى رەتتەپ, سىرتىمىزداعى تىرلىگىمىزدى تۇگەندەپ, قالت-قۇلت ەتكەن قايىعىمىزبەن-اق ادامزات ءجۇزىپ جۇرگەن الىپ ايدىنعا ابىرويمەن شىعا بىلسەك. ودان كەيىن ۇلت بولۋعا بەت بۇرا الساق, بارشانىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ۇيرەنەرى عانا ەمەس, ءۇيرەتەرى دە بار ەلگە اينالۋعا ۇمتىلساق. اۋەلى ءوزىمىزدى تانىتساق, ودان كەيىن ءوزىمىزدى مويىنداتساق, كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىستىكتە ءبىرىنشى بولىپ, تۇركى دۇنيەسىندە ءبىرىنشى بولىپ, مۇسىلمان الەمىندە ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ سياقتى ەرەن ۇيىمعا ءتوراعالىق ەتسەك, ونىڭ 11 جىلدان بەرى وتكىزىلمەي كەلە جاتقان ءسامميتىن وتكىزسەك, الەمنىڭ تالاي قالاسى جارىسقا تۇسكەن باسەكەدە وزا شاۋىپ, دۇنيەجۇزىلىك كورمەنى ەلوردامىزدا ۇيىمداستىرۋ قۇقىن جەڭىپ الۋعا قول جەتكىزسەك, ءتىپتى ەلىمىزدى وليمپيادا شاقىرۋعا شاماسى كەلەتىن مەملەكەتتەر قاتارىندا ۇمىتكەر ەتكىزسەك, وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە الدىمەن ءوزىمىزدى وزىمىزگە قۇرمەتتى ەتكەنىمىز, وزگەلەرگە ءوزىمىزدى قۇرمەتتەتكەنىمىز ەمەي نەمەنە؟ «ساياسات – قولدان كەلەتىندى جاساي الۋ ونەرى». قازاق ەلىندە ءالى كوپ شارۋا جاسالماعانى انىق. قازاق ەلىندە بۇعان دەيىن جاساۋعا بولاتىن شارۋانىڭ كوبى جاسالعانى تاعى انىق. جيىرما جىلدا جاپونياداعىداي جايقالىپ كەتپەگەنىمىز, امەريكاداعىداي ارشىنداي الماعانىمىزدىڭ باستى سەبەبى – جيىرما جىلدا جاپونياداعىداي جايقالىپ كەتۋ, امەريكاداعىداي ارشىنداي الۋ مۇمكىن ەمەستىگى. جيىرما جىلدا تاۋەلسىزدىك تاۋەكەلىنە قاتار كىرىسكەن وزىمىزدەي ەلدەردەن كەم قالماۋعا بولاتىن ەدى, ول جاسالدى. ول ەلدەردەن وزۋعا بولاتىن ەدى, ول دا جاسالدى. وزىمىزدەن مۇمكىندىگى كوبىرەك ەلدەرمەن تەڭەسۋگە بولار ەدى, ول دا جاسالدى. ولاردان دا وزۋعا بولار ەدى, ول دا جاسالدى. قانشا جەردەن تالاپشىل بولساق تا قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءبارىن, كاۆكازداعى ەلدەردىڭ ءبارىن قوسقانداعى ىشكى جالپى ونىمنەن ارتىق ەكەنىنە, ءتىپتى حالقىنىڭ سانى بىزدەن ءۇش ەسە كوپ ۋكراينانىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمىنەن دە اناعۇرلىم اسىپ تۇسەتىنىنە تاۋبە ايتپاۋ ءجونسىز. ەندىگى جەردە وسى جاسامپازدىق جولىمىزعا كەدەرگىسىن كەلتىرۋى, كەلبەتىمىزگە كولەڭكەسىن ءتۇسىرۋى مۇمكىن دەيتىندەي جايدىڭ ءبارىن ەسكەرە ءجۇرۋىمىز كەرەك.
سونىڭ ءبىرى – سان ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ازياداعى بىرقاتار ەلدەرگە تاڭىلىپ ۇلگەرگەن جاعىمسىز ستەرەوتيپتەر. وكىنىشكە وراي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدا دا, ەلدەگى قوعامدىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە دە ونشا جارقىراپ كورىنە قويماعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرازىنىڭ اتاۋىنا «ستان» جۇرناعىنىڭ جابىسىپ جۇرگەندىگى راس. وزگەلەرگە باعا بەرىپ قايتەيىك, بىراق پاكىستاننىڭ دا, اۋعانستاننىڭ دا, وزبەكستاننىڭ دا, تۇركىمەنستاننىڭ دا, تاجىكستاننىڭ دا, قول جەتكىزگەن بىرقاتار تابىستارىنا قاراماستان, تۇتاستاي العاندا, الەمدىك ولشەمدەر تۇرعىسىنان قاراعاندا ارتتا قالعان مەملەكەتتەر شوعىرى سانالاتىنى راس. تالايلاردىڭ قازاقستاندى دا سول قاتارعا قوسا سالۋعا بەيىم تۇراتىنى دا راس. ارينە, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ قوردالانعان ماسەلەلەرىنىڭ تىرەلەر ءتۇيىنى اتاۋىندا «ستان» جۇرناعى جۇرگەنىنەن دەۋ كۇلكىلى جاي, ولاي دەۋ ءتىپتى قۇلاققا كىرمەيدى, ولاي ايتاتىندار تابىلسا, وندايلاردى كەشەگى قىرعىزستاننىڭ بۇگىن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اتانۋىنان نە وزگەرە قالدى دەگەن جالعىز ۋاجبەن-اق جالپ ەتكىزۋگە بولادى. دەگەنمەن, ەل تۋرالى سىرت كوز پىكىردىڭ ەلدىكتىڭ سيپاتىنا اتىمەن اسەرى جوق دەۋدىڭ دە ءجونى كەلمەيدى. ياعني, نازارباەۆ ەل اتاۋىنان «ستاندى» الىپ تاستاۋ جايىندا ويلانىپ كورۋدى ۇسىنعاندا مەملەكەتتىڭ الەمدەگى جاعىمدى ءيميدجىن جاقسارتا بەرۋدى الدىمەن ماقسات تۇتىپ وتىر.
ەل – ۇلى ۇعىم
ءبىر ايداي بۇرىن «ءبىرىنشى باعانا» دەگەن ايدار اشقانبىز. جاڭا ايداردىڭ العاشقى ماقالاسىن سۇلتانماحمۇت سوزىنەن شىعارىپ, «كۇن سونگەنشە سونبەيمىز!» دەپ اتاعانبىز. «ەل – حالىق ءسوزىنىڭ دە, مەملەكەت ءسوزىنىڭ دە, ۇلت ءسوزىنىڭ دە بالاماسى. «ادامزات تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرىپ كەتكەن, ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى حالىقتاردىڭ تاعدىرىنا وراسان اسەر ەتكەن» (ن.نازارباەۆ), زامانىندا كوكتىڭ ءجۇزىن تىتىرەتكەن كوك تۇرىكتەرى ەل بولۋدى حالىق رەتىندە قالىپتاسۋدىڭ, مەملەكەت رەتىندە مىعىمدانۋدىڭ, ۇلت كۇيىندە ۇيىسۋدىڭ بيىك بەلەسى دەپ بىلگەن. وسىنىڭ ءبارىن ءبىرجولاتا بەكىتۋ ءۇشىن سول زاماننىڭ وزىندە باسقا قونعان باقىتتىڭ باياندىلىعىن بىلدىرەتىن فيلوسوفيالىق كاتەگوريا – ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن ويلاپ تاپقان. سونى تاسقا قاشاپ تۇرىپ, «مينگۋ ەل» دەپ جازىپ كەتكەن. ەجەلگى تۇركىلەردەن تاراعان بارشا حالىققا بىردەي تۇسىنىكتى سوزدەر. مۇسىلماندىققا بەت بۇرعان اعايىندار تۇرماق, تاريحتىڭ تالايىمەن باسقا دىندەردى ۇستاناتىن ساحالار, تۋۆالار, ماريلەر دە ەت جۇرەكتى ەلجىرەتەتىن ەل سوزىنەن ەكى ەلى اجىراماي, ءوز ەلدەرىن ساحا ەل, ەل تىۆا, ماري ەل اتاۋمەن كەلەدى. سولاردىڭ ىشىندە ماريلەر ماري ەل اتاۋىن رەسمي الىپ تا ۇلگەردى. دەمەك, ەل – ۇلى ۇعىم», دەپ جازعانبىز. ەل بولۋ – ۇلى مۇراتىمىز. قازاق ەلى اتانۋعا ۇمتىلىسىمىز – سول مۇراتتىڭ جولىنداعى ۇتىرلى ءىسىمىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتىراۋدا ەل ءسوزىن اتا-بابالارىمىز كوكتاسقا قاشاپ جازعان دەگەندە كۇلتەگىن جازۋىن ەسكە العان بولاتىن. ەلباسىنىڭ بۇل قادامى – سول اسىل امانتتى اقتاۋ.
وسى ماقالانى قولعا الاردا «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىنەن» «ەل» سوزىنە قاتىستى تۇستى قاراعانبىز. ول تۇس 5-تومنىڭ 205-220 بەتتەرىن تۇگەل الىپ جاتىر. حالىق, جۇرت, قاۋىم دەسەڭىز دە, ادامدار, كوپشىل دەسەڭىز دە, وسكەن ورتا, تۋعان جەر, اۋىل-ايماق, ەل-جۇرت دەسەڭىز دە, ادامنىڭ شىققان تەگى, نەگىزى دەسەڭىز دە, وتان, مەملەكەت دەسەڭىز دە, دوس-جار, جاقتاس, ۇرانداس دەسەڭىز دە – ءبارى دە ەل دەگەن ۇلى ۇعىمنىڭ اياسىنا سىيادى. ۇشان قيىر جۇرتتى ايتساق, «بايتاق ەل» دەيمىز, العا ۇستار ادامدى ايتساق, «ەل اعاسى», «ەل اناسى» دەيمىز, جاقسى-جايساڭدى «ەل اۋزىندا ءجۇر» دەيمىز, جولباسشىلىق جاسايتىن جىگىتتى «ەل باستادى» دەيمىز, بەرەكە-بىرلىگى كەتكەن جەردى «ەل بولۋدان قالدى» دەيمىز, جۇرت تىنىشىن العاندى «ەلگە ب ۇلىك سالدى» دەيمىز, بىرلىكتى, تۇتاستىقتى ساقتاعاندى «ەل ۇيىتقىسى بولدى» دەيمىز, ايتەۋىر, «ەل» سوزىنە قاتىستىنىڭ ءبارى ءىرى كەلىپ, كەسەك تۋرالادى. «ەل» ءسوزى تاريح تابىستىرىپ, تاعدىر توعىستىرعان, وزىمىزبەن ەتەنە ورىستىڭ تىلىنە دە جاقىن. فين-ۋگور تىلدىك توبىنداعى ماريلەردىڭ ءوز ەلىن ماري ەل اتاۋىن ماسكەۋدىڭ قولداۋى دا سونىڭ ءبىر بەلگىسى. رەسەيدىڭ تاريح عىلىمىندا, تۇركولوگياسىندا «ەل» ۇعىمى (ۆەليكي تيۋركسكي ەل) تۇرىك قاعاناتى زامانىنان بەرى بارلىق تۇركىلەردىڭ قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمىن, رۋحاني الەمىن سيپاتتايتىن ۇعىمعا اينالعان. سول ۇلگىمەن مەملەكەتتىڭ جاڭا اتاۋىنىڭ ورىسشا نۇسقاسىن «كازاح ەل» تۇرىندە الۋعا بولار ەدى دەپ ويلايمىز. اعىلشىنشاسى تيىسىنشە «Kazakh El» بولار, بالكىم.
جىلداردىڭ جيىنتىق جەمىسى
اتىراۋداعى ەلباسى ءسوزىن ايتقاندا وسى ۇسىنىس سول جەردە جاسالعانداي كورەتىندەردىڭ, سولاي سويلەيتىندەردىڭ كەزدەسەتىنى تاڭ قالدىرادى. بىلە بىلسەك, قازاق ەلى اتاۋى – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جىلدار بويعى پەرزەنتتىك تە, پرەزيدەنتتىك تە وي-تولعانىستارىنىڭ, ادامدىق ارمان-اڭسارىنىڭ جيىنتىق جەمىسى. مەن ەلباسى ەڭبەكتەرىنىڭ بەلگىلى عالىم, قايراتكەر ماحمۇت قاسىمبەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاق تىلىندە دايىندالىپ جاتقان كوپتومدىعىنىڭ ارناۋلى رەداكتورلىعىنا بەكىتىلگەن, سول تومدارداعى ۇزىن سانى بەس مىڭداي بەتكە جۋىق ءماتىندى مۇقيات قاراعان, سالىستىرعان, اۋدارىلعان تۇستارىن تەكسەرگەن, تۇزەگەن ادام رەتىندە بۇل ۇعىمنىڭ سونداعى سوزدەردە تالاي رەت قولدانىلعانىنا كەپىلدىك ەتە الامىن. ونىڭ سىرتىندا پرەزيدەنت 2008 جىلعى 6 شىلدەدە استانانىڭ قاق ورتاسىنداعى باس الاڭعا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى ەسكەرتكىشىن – تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىن ورناتقىزىپ, وعان «قازاق ەلى» دەگەن ات بەرگەن ەدى. وسى ارقىلى ءوزىنىڭ ومىرشەڭ يدەياسىنا قاجەتتى قوعامدىق پىكىردى دايىنداي باستاعان ەدى. وعان دا التى جىلداي ۋاقىت كەتتى.
بۇل ويدى جۇزەگە اسىرۋعا, ناقتى شەشىم قابىلداۋعا دا تاعى ءبىراز ۋاقىت كەتەدى. ونسىز بولمايدى. ءبارى ەسكەرىلەدى. ءبارى ەكشەلەدى. «پليۋستەر» مەن «مينۋستەر» سارالانادى. «مينۋستەردى» دە العا تارتاتىندار تابىلادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان باستاپ بارلىق الەمدىك قۇرىلىمدارداعى اتاۋىمىزدى وزگەرتۋدەن تارتىپ, ونداعان زاڭناماعا, جۇزدەگەن قۇجاتتارعا وزگەرىس ەنگىزۋ, مىڭداعان ماڭدايشالاردى, مورلەردى, ميلليونداعان بلانكىلەردى قايتا جاساتۋعا, قايتا باستىرۋعا, قايتا ورناتۋعا جۇمسالاتىن قىرۋار قارجىنى شوتقا سالاتىن كۇندەر دە كەلەدى. قانىمىزعا, جانىمىزعا, ويىمىزعا, بويىمىزعا ءسىڭىپ كەتكەن, كوز ۇيرەنگەن, قۇلاق داعدىلانعان, ءوزىمىز «تۋعان جەرىم مەنىڭ, قازاقستانىم!» دەپ شىرقايتىن ارداقتى اتاۋدان بىرتە-بىرتە الىستاۋ دا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان وڭايعا تۇسپەيدى.
بىرتە-بىرتە دەگەندە دە كۇن تارتىبىنە قويىلعان بۇل ماسەلە بويىنشا شەشىم ەل تاريحىنداعى ەرەكشە بەلەس بولاتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە دەيىن قابىلدانعانىن قالايدى حالىق. وعان دەيىن ەل سيپاتىن ەرەكشەلەيتىن, وسى اتاۋدان تابيعي تۋىنداۋعا ءتيىستى تاعى ءبىراز ماسەلەلەردىڭ قارالعانى ءجون دەپ بىلەمىز. سونىڭ ءبىرى – ەلدىڭ اۋماقتىق-اكىمشىلىك ءبولىنىسىنىڭ اتاۋلارىندا تولتۋمالىلىقتىڭ كەرەكتىگى. ءبىز بۇل ارادا قازىرگى قازاقستاندا ول اتاۋلاردىڭ ءبىرازى كورشى ەلمەن سوزبە-ءسوز سايكەس كەلەتىنىن, مۇنىڭ ءوزى, بۇيىرتسا, بولاشاقتا قازاق ەلى دەپ اتالاتىن مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق دارالىعىن كومەسكىلەندىرىپ تۇراتىنىن ايتپاقپىز. مىسالى, رەسەيدە دە وبلىستار, قازاقستاندا دا وبلىستار, رەسەيدە دە اۋداندار, قازاقستاندا دا اۋداندار. اسىرەسە, ول اتاۋلار ورىسشاسىندا ءتىپتى سوزبە-ءسوز قايتالانادى. وسىنى شەشۋگە ابدەن-اق بولاتىنداي كورىنەدى. مىسالى, بىزدەگى وبلىستىڭ «ايماق» سياقتى ءتول سوزبەن اتالۋى ويلاستىرىلسا. ال اۋداننىڭ ورىسشاسىن «رايون» دەي سالماي, قازاقشا نۇسقاداعى «اۋدان» ءتۇرىن الۋعا بولار ەدى. سوندا ورىسشا جازعاننىڭ, سويلەگەننىڭ وزىندە «كاراگاندينسكي ايماك» دەۋدىڭ, «تالگارسكي اۋدان» دەۋدىڭ تۇك ابەستىگى جوق. بارا-بارا ءبارىمىز ايتىپ تا, جازىپ تا ۇيرەنىپ كەتەمىز. وزبەك اعايىندار, مىسالى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلىندا-اق «وبلىستى» «ءۋالايات» دەپ اۋىستىرا قويعان بولاتىن.
ءتىل تۋرالى ءسوز قوزعاعان سوڭ, پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىنداعى «قازاق ءتىلى جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالىپ, شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە, ءبىز ەلىمىزدى قازاق مەملەكەتى دەپ اتايتىن بولامىز» دەگەن ءسوزىن تاعى ەسكە سالايىق. قازاق ءتىلىن شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرمەيىنشە ەلدىڭ اتى دا, زاتى دا قازاق ەلى بولا الماق ەمەس. سوندىقتان, ەلباسىمىزدىڭ وسى ويىن قاي كەزدە ناقتى جۇزەگە اسىرا الاتىنىمىز وزىمىزگە, تەك وزىمىزگە, تەك قانا وزىمىزگە قاتىستى دەپ اشىق ايتۋعا ءتيىستىمىز. «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەندى ەلباسىمىزعا قايتا-قايتا قايتالاتۋ – ۇلتتىق نامىسىمىزعا سىن.
تاعى ەسكەرەر جاي مىناۋ: مەملەكەتتىڭ رەسمي اتاۋى وزگەرە قالعاندا بۇعان دەيىن ەلىمىزدى ءبىر عاسىر بويى قاتە اتاپ كەلگەندەي قۋىستانۋدىڭ ءتىپتى دە ءجونى جوق. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ تاريحىمىز. «وتكەنگە توپىراق شاشساڭ, بولاشاق ساعان تاس اتادى» دەگەن اتادان قالعان ۇلاعاتتى ءسوز بار. تاريحىن ۇلىقتاماعان, بارىن باعالاماعان جۇرتتىڭ باعى جانىپ, جوعى تۇگەندەلمەيدى», دەگەندى ەلباسىمىز ءدال سول «قازاق ەلى» مونۋمەنتىن اشاردا ايتقان ەدى.
جاڭا ەل اتاۋىنا قاتىستى «مينۋستەر» قانشا كوپ بولعانىمەن, ولاردىڭ ءبارىن بەزبەننىڭ باسىنا سالعاندا ءبىر عانا «ءپليۋستىڭ» تارازىنا تومەن تارتىپ كەتەتىنى تالاسسىز. ول – ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسەلەنۋى, مەملەكەتتىڭ دارالىق سيپاتىنىڭ ەكشەلۋى, قازاق جۇرتىنىڭ وسى مەملەكەتتەگى ۇلتتىق ۇيىسۋدىڭ ۇيىتقىسى ەكەندىگىن ەرەكشەلەۋى, ىشكى تۇراقتىلىقتى نىعايتا وتىرىپ, ەلدىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ بىرلىگىن كۇشەيتە ءتۇسۋى, ءسويتىپ تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلاندىرا ءتۇسۋى.
قازاق ەلى – ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ تاريحي اتاۋى, ونى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ءبىز حالقىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ قاينار باستاۋلارىنا قايتا ورالامىز دەيتىن زيالى قاۋىم پىكىرى وتە ورىندى. «قازاقستان» اتاۋى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا, نەگىزىنەن وداقتىق قازاق سسر-ءنىڭ بەيرەسمي اتاۋى رەتىندە ورنىققانى بەلگىلى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعىندا ەندى عانا, جاڭا-جاڭا قاز باسا باستاعان جاس مەملەكەتتىڭ اتىن «قازاق رەسپۋبليكاسى» دەپ بەكىتۋدىڭ ءساتى تۇسپەگەنى دە بەلگىلى. 1991 جىلعى 17 جەلتوقساندا, تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە الماتىداعى باس الاڭدا سويلەگەن تۇڭعىش سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ «اسىقساق تا اپتىقپايىق» دەپ ەدى. ءبىز ءبىر اسۋدان كەيىن ءبىر اسۋدى اسىقپاي دا, اپتىقپاي دا الىپ كەلە جاتقان ەلمىز. ەل اتاۋىنىڭ قازاق ەلى بولىپ وزگەرتىلۋىنىڭ مۇمكىندىگى جونىندەگى ويدىڭ ورتاعا تاستالۋىنىڭ ءوزى سونداي اسۋلارىمىزدىڭ تاعى ءبىرى, بىرەگەيى. باسىن اشىپ ايتايىق: پرەزيدەنت بۇل جونىندە كەسىپ-ءپىشىپ پىكىر بىلدىرگەن دە جوق, بۇعان بايلانىستى ناقتى تاپسىرما بەرگەن دە جوق, ءبارى دە ەلمەن اقىلداسا وتىرىپ شەشىلەتىنىن ەسكەرتىپ قانا ءوتتى. ءبىزدىڭ بۇل ماقالانى جازۋداعى ماقساتىمىز – تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعدىرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك ماسەلە بويىنشا قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋعا ىقپال جاساۋعا ۇمتىلۋ عانا. ەل اتاۋىن ەلدىڭ ءوزى شەشەدى.
زاتى وزگەرگەن ەلدىڭ اتى دا وزگەرگەنى ءجون.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
