مۇناي كومپانيالارى: زالالى مەن زارارى قانداي؟

جاقىندا عانا اتىراۋ وبلىسىنداعى ءۇش كەن ورنىندا «ەمبىمۇنايگاز» كومپانياسىنىڭ جۇمىسى توقتاتىلدى. سەبەپ – قورشاعان ورتاعا زيان تيگىزگەن. قىزىلوردا وبلىسىندا دا مۇناي شىعادى. قۇمكولگە تۇندە بارا قالساڭىز, لاۋ­لاپ جانعان الاۋلارعا تاپ بولار ەدىڭىز. ويتكەنى, مۇنايمەن ىلەسە شىققان گاز جانىپ جاتىر. ايماقتاعى مۇناي كومپانيالارىنىڭ قورشاعان ورتاعا قانشالىقتى زالال كەلتىرىپ جاتقانى تۋرالى سيرەك ايتىلادى. دەگەنمەن, ءبىز «ەكوسوس» ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى باقىتجان بازاربەك  مىرزامەن وسى تۇرعىدا اڭگىمەلەسۋدى ءجون كوردىك. – ەڭ الدىمەن, قىزىلوردا وبلى­سىنىڭ قازىرگى ەكولوگيالىق جاعدايىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟ – قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا, ناشار دەسەم, قاتەلەسپەيتىن شىعار­مىن. وعان ءارتۇرلى سەبەپتىڭ بارىن ءوزىڭىز دە بىلەسىز. ارال تەڭىزىنىڭ سارقىلۋى مەن اپاتى ناتيجەسىندە ءوڭىر ەكولوگيالىق كۇيزەلىس ايماعى دەپ تانىلعان. مىسالى, جاڭاقورعان, قازالى, ارال سەكىلدى اۋدانداردا اۋاداعى ازوت ديوكسيدى 1,2 ەسە, ال شيەلىدە 1,5 ەسە نورمادان تىس وسكەنى جاسىرىن ەمەس. بايقوڭىردىڭ زاردابىنان قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مىڭداعان گەكتار جەرى مەن تابيعاتى ۋلانعان, ادامداردىڭ اراسىندا ءتۇرلى دەرتكە شالدىعۋ سيپاتى جىل سايىن ءوسىپ بارادى. بۇعان قوسا, سىرداريا وزەنى كورشى مەملەكەتتەردىڭ ەكولوگيالىق ساياساتىنىڭ ولقىلىعىنان ءبىرشاما لاستانىپ بارادى. كىشى ارالعا قۇياتىن وزەن سۋىنىڭ قۇرامىندا سۋلفاتتار بەلگىلەنگەن نورمادان 4 ەسە, مىس پەن ماگني 2 ەسە جوعارى بولىپ وتىر. بۇعان تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ وڭدەلمەيتىنىن قوسساڭىز, ۋايىم كوبەيە تۇسەدى. قىسقاسى, قىزىلوردا وبلىسى­نىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى جاقسى دەپ ايتۋعا ەشقانداي نەگىز جوق. – قىزىلوردا مۇنايلى ولكە بولعاندىقتان, ونىڭ پايداسىمەن قاتار زياندى تۇستارىنىڭ از ەمەس ەكەنى دە بەلگىلى. وسى تۇر­عىدا نە ايتا الاسىز؟ – ءبىر عانا مىسال رەتىندە ايتساق, كۇمكول كەن ورنىنان ات­موسفەرالىق اۋاعا ازوت ديوكسيدى مەن وكسيدى, مەتان, كۇكىرت قىشقىلى, فورمالدەگيد سياقتى لاستاۋشى زاتتاردىڭ 26 ءتۇرى ءبولىنىپ شىعادى. سونىڭ ىشىندە, مۇناي كومپانيالارى ىلەسپە گازدى جىلدار بويى اۋاعا جاعىپ جىبەرىپ وتىر. ال ونىڭ كۇيەسىنەن شىققان كۇكىرتتى ديوكسيد, كومىرتەگىنىڭ تو­تىعى, ازوت ديوكسيدى سەكىلدى حي­ميا­لىق قوسپالار قورشاعان ورتاعا ەلەۋلى زالال كەلتىرىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. وبلىستىق ەكولوگيا دەپار­تامەنتىنىڭ 2012 جىلعى مالىمەتى بويىنشا, 667 مۇناي-گاز جانە وزگە سالاداعى كاسىپورىنداردان  اۋاعا 27,257 مىڭ توننا لاستاۋشى زات شىققان. سونىڭ 85%-ى ياعني 24,427 مىڭ تونناسى ەشقانداي تازارتىلماعان كۇيى اۋاعا تاراعان.  جالپى, قىزىلوردا وبلىسىندا اۋاعا شىعارىلاتىن لاستاۋ­شى زاتتاردىڭ 63%-ىن مۇناي ءجا­نە گاز ءوندىرۋ سالاسىنداعى كا­سىپ­­­ورىندار شىعارادى. ال «پەترو­قا­زاق­ستان­قۇمكول رەسور­سەز» اق, «ساۋتس ويل» جشس سياق­تى كوم­پانيالار وبلىس­تىق ەكولو­گيا دەپارتامەنتىنىڭ جىل­دىق ەسەپ­تەرىندە ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىققا بارعان كومپانيالار رەتىندە كورسەتىلەدى. قالدىقتاردى ەسەپكە الۋ, ساقتاۋ, كادەگە جاراتۋ تالاپتارىنىڭ بۇزى­لۋى, وندىرىستىك باقىلاۋدىڭ جوقتىعى, ەكولوگيالىق رۇقساتسىز ەميسسيا شىعارۋ, قالدىقتاردى سۋعا توگۋ, ەكولوگيالىق نورماتيۆ­تەردى ساقتاماۋ سياقتى زاڭ بۇزۋشى­لىقتار ورىن الىپ وتىر. ەڭ وكىنىشتىسى, زاڭدى بۇزعانداردىڭ قاتارىندا ءمۇيىزى قاراعايداي «پەتروقازاقستانقۇمكول رە­سورسەز» اق, «ۆولكوۆگەولوگيا» اق, «قازگەرمۇناي» بك جشس, «تورعاي پەترولەۋم» اق, «سنپس-اي دان مۇناي» جشس سياق­تى كاسىپورىنداردىڭ بارى قىن­جىلتادى. – جالپى, مۇناي جانە گاز كومپانيالارى بەكىتىلگەن زاڭ­دى­لىق­تاردى قانشالىقتى ساق­تاپ وتىر دەپ ويلايسىز؟ – مۇناي-گاز كومپانيالارى زاڭ بويىنشا ەكولوگيالىق قاۋىپتى قىزمەت ءتۇرى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ولاردان قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرىلەتىنى اقيقات. دەگەنمەن, كەلتىرىلگەن زياندى رەتتەۋ ماقساتىندا ارنايى قارجى ءبولىپ وتىرۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, مۇناي جانە گاز كومپانيالارى وندىرىستەگى ەكولوگيالىق باقىلاۋ شارالارىنا سەلسوق قارايدى. ال ولاردىڭ جۇ­مىسىن باقىلايتىن جەرگىلىكتى ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن ەكولوگيالىق ينسپەك­تورلارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, كەي جاعدايلاردا ولاردىڭ ءبىلىمى مەن كاسىبي دايارلىعىنىڭ تومەندىگى كومپانيالاردىڭ بەي-بەرەكەت جۇ­مىس ىستەۋىنە باستى سەبەپ بولىپ وتىر­عانىن ايتقان ءلازىم. كومپانيالار وزدەرىنىڭ ەكولو­گيالىق ساياساتىن جەتىلدىرۋگە باسا نازار اۋدارمايدى. مىسالى, ەكولوگيالىق مەنەدجمەنتى قالىپ­تاسقان بىردە-ءبىر قىزىلور­دالىق مۇناي-گاز كومپانياسى جوق. سەبە­بى, ەكولوگيالىق مەنەدجمەنت دەگەندى زاۋىت نەمەسە كاسىپورىن قاسىنا كوز ءۇشىن ءجۇز اعاش ەگىپ, قوقىستارىن «مىسىق كومبە» جاساپ جەرگە كومە سالۋ, يا بولماسا قالدىق سۋلارىنىڭ كويمالارىن قورشاپ قويۋ دەپ قانا تۇسىنەدى. ءبىر عانا مىسال. قانشاما كوم­پانيالار جاڭا حالىقارالىق ەكولوگيالىق ستاندارتتاردى ەن­گىزەدى. بۇل زاڭمەن مىندەتتەلمەگەن. بىراق وسى ستاندارتتاردى ەن­گىز­گەن كومپانيالاردىڭ ءىس ءجۇزىن­دە ەكولوگيالىق ساياساتى مەن ونىڭ ناتيجەلەرى ءبىر-بىرىنە ءساي­كەس كەل­مەيدى. ارينە, كەيبىر ماسە­لەلەردى تولىقتاي ورىنداۋ ءۇشىن قارجى قولبايلاۋ بولۋى مۇمكىن. دەسەك تە, قولدان كەلەتىن, قارجى جەتەتىن تۇستارىن ورىنداۋعا ق ۇلىقسىز. ەڭ وكىنىشتىسى, كومپانيالاردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋعا جە­تە كوڭىل بولمەۋى. ولار سول ءوڭىر­دەگى ادام­داردىڭ ومىرىنە, دەنساۋ­لىعىنا, تابيعاتتىڭ احۋالىنا قاۋىپ ءتوندى­رەتىنىن تۇسىنە بەرمەيدى. – وكىلەتتى ورگانداردىڭ تاراپىنان مۇناي كومپانيالارىنا قورشاعان ورتانى لاستاعانى ءۇشىن قىرۋار ايىپپۇل سالعانىن ەستىپ جاتامىز. ولار سوندا بۇدان دا قورىتىندى شىعارماي ما؟ – ەكولوگيالىق كودەكستە كەل­تىرىلگەن زالالدى كومپا­نيالاردىڭ وتەۋگە ءتيىس ەكەنى ايتىلعان, ونىڭ جولدارى دا تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. بىراق ءىس جۇزىندە مۇ­ناي كومپانيالارىنا قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زالالدى ءون­دىرۋگە بايلانىستى سالىناتىن ايىپپۇل زياننىڭ ورنىن تولىق كولەمىندە اقتامايدى. سەبەبى, كومپانيالار ءۇشىن قازىرگى ەكولوگيالىق زاڭناماداعى جاعداي ءتيىمدى. ولار كوزگە كورىنەتىن زالالدى عانا وتەي­دى. ال كوزگە كورىنبەيتىن جانە كە­شەندى ەكولوگيالىق, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق, اگروميالىق زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەتىن زالال سول كۇيىندە قالادى. كەرەك دەسەڭىز, مۇناي كومپانيالارى سالىناتىن ايىپپۇلدىڭ شاماسىن جوسپارلاپ قويادى. ولارعا جاڭا تەحنولوگيالاردى ىسكە اسىرىپ, جاسىل ەكونوميكا تالاپتارىنا قادام جاساۋدان گورى ايىپپۇلدى تولەي سالعان وڭاي.مىسال كەلتىرەر بولساق, قىزىلوردا وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ 2013 جىلدىڭ سوڭعى 10 ايداعى تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا ءبىر دە ءبىر قىلمىستىق قۇرامى بار ەكولوگيالىق زاڭ بۇزۋشىلىق ورىن الماعان. قاجەت دەسەڭىز, ءبىر دە ءبىر كومپانيانىڭ مەملەكەتتىك ليتسەنزياسى نەمەسە ەكولوگيالىق رۇقساتىن توقتاتۋعا ۇسىنىس بەرىل­مەگەن. مۇنى قىزىلوردا وبلىسىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان مۇناي كومپانيالارىنىڭ زاڭدى قاتاڭ ساقتاۋىمەن بايلانىستىرا المايسىز. اتالعان ماسەلەنىڭ ءتۇپ نەگىزى, زاڭنىڭ كەيبىر تۇستارىنىڭ دۇرىس ازىرلەنبەۋىندە دەپ ەسەپتەيمىن. – سوندا ءسىز مۇناي كومپانيا­لارى زاڭدى قاساقانا بۇزادى دەمەكشىسىز بە؟ – بىرىنشىدەن, ەكولوگيالىق زيان كەلتىرگەن كومپانيالار­دى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ وتە قيىن. كوبىنە اكىمشىلىك جاۋاپ­كەرشىلىكپەن شەكتەلىپ, قاجەتتى ايىپپ ۇلىن تولەي سالادى. ال كەلتى­رىلگەن زيانىنان تۋىندايتىن ماسەلەلەر ولاردى ويلاندىرمايدى. ماسەلەن, شيكىزاتتىڭ توگىلۋ سالدارىنان جەراستى سۋلارىنا, ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن ەكولوگيالىق زياننىڭ كەيبىر زارداپتارى بۇگىن بەلگىلى بولمايدى. ول كەيىن بايقالادى. سوندىقتان زيان كەلتىرگەن مۇ­ناي كومپانياسىن ازاماتتىق جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىپ, ودان وتەماقى ءوندىرۋ مۇمكىن ەمەس. ونىمەن قوسا, مۇناي جانە گازدى ءوندىرۋ كەزىندە اۋاعا شىعارىلعان زياندى زاتتار جەرگە, سۋعا, جان­ۋار­لارعا, نە جەر قويناۋىنا كەلتىرىلگەن زالال سياقتى ەمەس. ونىڭ شىنايى جانە وبەكتيۆتى باعاسىن شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. اۋا مەن وزون قاباتىندا شوعىرلانعان لاستاۋشى زاتتار كوپ ۋاقىت ساق­تال­مايدى. سول سەبەپتى, باعالاۋ كەزىندە ونىڭ اەروزولدەرىنىڭ ديف­فۋزيالىق جولمەن اۋاعا شاشى­راعانىن انىقتاۋ وتە كۇردەلى شارۋا. سوندىقتان ول كوپ جاعدايدا سوتتا دالەلدەنبەي جاتادى. مىنە, وسى جاعدايلاردان كەيىن مۇناي جانە گاز وندىرەتىن كومپانيالارعا ايىپپۇل تولەگەن ءتيىمدى مە, الدە قاۋىپتى قالدىقتاردى زالالسىزداندىرۋ جانە كادەگە جاراتۋ شارالارىن جۇرگىزگەن پايدالى ما؟ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2012 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مۇناي جانە گاز كاسىپورىندارى 70 مىڭعا جۋىق ءتۇرلى وندىرىستىك قالدىقتاردى شىعارعان. بىراق ونىڭ بىردە-ءبىرى وڭدەلمەگەن, پايداعا اسىرىلماعان, تەك ارنايى ۇيىمدارعا تاپسىرا سالعان. ال ونداي ۇيىمداردا قالدىقتاردى وڭدەۋ جانە ىسكە جاراتۋ تەحنولوگيالارى جوق. ولار قالدىقتاردى بار بولعانى ارنايى پوليگونداردا نە كومە سالادى, نە وزگە كاسىپورىن اۋلاسىندا ساقتاپ قويادى. بۇكىل قىزىلوردا وبلىسىنداعى بارلىق وندىرىستىك قالدىقتاردىڭ 74%-ى مۇناي جانە گازدى ءوندىرۋ كومپانيالارىنىڭ قىزمەتىنە تيەسىلى ەكەن. ماسەلەنىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى. – ەگەر دە زاڭ جۇزىندە كومپا­نيالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتسەك, بۇل وڭ سەپتىگىن تيگىزە مە؟ – شەتەلدەردە تابيعات پايدالانۋشىلار ەكولوگيالىق زاڭنامانى ساقتاۋعا, جاسىل ەكونوميكاعا كو­شۋگە زاڭدىق تۇرعىدان ىنتا­لاندىرۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. ايتالىق, تازا جانار-جاعارماي شىعارعان, اۋاعا شىعارىندىلارىن ازايتقان, توگىندىلەرىن تازارتقان, قالدىقتارىن كادەگە جاراتقان كاسىپورىندى سالىقتان بوساتۋ, مۇلكىنىڭ كەپىل سوماسىن كوتەرۋ, نەسيە بەرۋ, تەكسەرىستەردەن بوساتۋ سياقتى جەڭىلدىكتەر بەرگەن. بالكىم, بىزگە دە وسى تالاپتارعا كوشۋ كەرەك شىعار. ال زاڭدى كۇشەيتىپ, تالاپتى ارتتىرعاننان قانشالىقتى پايدا بولاتىنى بەلگىسىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان». قىزىلوردا وبلىسى.