– قازىرگى قازاق رومانى (تاۋەلسىزدىكتەن بەرى قارايعى كەزەڭدەگى) قاي دەڭگەيدە؟ كىمدەردىڭ رومانىن تۇششىنىپ وقىدىڭىز؟ اسەرى قالاي بولدى؟
قۋاندىق تۇمەنباي: 
– قازىرگى قازاق رومانى قاي دەڭگەيدە دەگەننەن گورى قازاق ادەبيەتى قاي دەڭگەيدە دەگەن دۇرىس بولار ەدى. «ادەبيەت – ءومىر ايناسى» دەسەك, «بەتىڭ قيسىق بولسا ايناعا وكپەلەمە» دەگەن تاعى بار. اينا دا ادام بەينەسىن اشىق كورسەتە الماي تۇر. پروزا – ادەبيەتتىڭ اۋىر ارتيللەرياسى, ال ارتيللەريا الىسقا اتادى, ول ءۇشىن اسكەري تىلمەن ايتقاندا, ارتيللەريالىق دايىندىق كەرەك. ادەبيەت ارتيللەرياسى قازىر الىسقا اتا الماي تۇر, ول ءۇشىن قالامگەرگە ۇلكەن دايىندىق قاجەت. ءبىزدىڭ قالامگەرلەر مورالدىق-ماتەريالدىق جاعىنان بۇل تاقىرىپتى جازۋعا تولىققاندى ءازىر ەمەس.
تاۋەلسىزدىك العالى ەكى اۆتوردىڭ رومانىن وقىدىم. ءبىرىنشىسى – تىنىمباي نۇرماعانبەتتىڭ «پەرىشتەلەردىڭ ءولىمى». قالامگەر بۇل شىعارماسىندا بۇگىنگى زاماننىڭ اششى شىندىعىن سۋرەتتەۋ ارقىلى ادامداردىڭ كوركەم بەينەسىن جاسايدى. شىعارما قالىڭ وقىرمان قاۋىمنىڭ ىقپالى ارقىلى مەملەكەتتىك سىيلىقپەن اتالىپ ءوتتى. ەكىنشىسى – تۇرىسبەك ساۋكەتايدىڭ «مەن – جىندىمىن» رومانىنىڭ ەكى كىتابى. مۇندا اۆتور قوعامعا جارىمەس كەيىپكەردىڭ كوزىمەن باعا بەرەدى, ول جىندى بولسا دا ساۋ ادامنىڭ ءسوزىن ايتادى. ارينە, بۇل ادەبيەتتەگى كلاسسيكالىق ءتاسىل. گوگولدىڭ «جىندىنىڭ جازبالارىنان» كەيىن انا تىلىمدە ءسۇيسىنىپ وقىعان شىعارمام وسى.
ءدىلدار مامىرباەۆا:
– سۇراعىڭ ادەبيەتتانۋشىلارعا قويىلاتىن سۇراقتار ەكەن, دەگەنمەن قاتارداعى قالامگەر, وقىرمان رەتىندە ويىمدى ايتايىن.
تاۋەلسىزدىكتەن بەرى جۇزگە تارتا رومان جازىلدى دەيدى. ونىڭ دەڭگەيى قالاي دەيسىڭ؟
جازۋشىلاردىڭ ءبىرى جاقسى, ءبىرى ورتاشا, ءبىرى ناشار جازادى. ول ءتاڭىر تارتۋىنان, ونەر تىلسىمدىعىنان شىعار. ايتەۋىر, جۇمباق نارسە, سوندىقتان ولشەۋسىزدى ولشەۋلىمەن ولشەي المايتىن سەكىلدىمىز. ماقتاۋ, ماداقتاۋ دامەتپەيتىن, قىمبات ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىن دەپ ويلامايتىن دارىندىلار بار, ء«بىز ەلەنبەدىك, ءبىز باعالانبادىق» دەپ جارناماسىن ءار تەسىكتەن جىلتىڭداتاتىندار دا بار. وسىلاردى جيناقتاي كەلگەندە ماسەلەمىز جوق, كوڭىلىمىز توق دەي المايمىز. جاڭا زامان – جاستار جاعى جاھاندىق وي-ورىسكە ۇمتىلعان, ۇلكەندەر كىبىرتىكتەپ قالعان ۋاقىت. جاستار جازۋداعى ەكسپەريمەنتتەن قورىقپايدى. ساقتىقتان ادا. ۇلكەندەر وزدەرى ءومىر سۇرگەن جۇيەنىڭ تۇزەتۋلەرىنەن, ايىپتاۋلارىنان وتكەن «تۇسىنىكسىز كومپلەكستەر قويماسى». ۋاقىتتىڭ وزگەرگەنىن تۇسىنە تۇرا ەسكى ادىسپەن جازۋعا ماشىقتانعانداردىڭ جازعاندارى جانىما جاقىن.
رومان جازۋدى ەشكىم ەشكىمگە ۇيرەتپەيدى. ونىڭ وقۋى جوق. جازۋ قىزىق بولعاندا, ىشكى ءبىر تۇيسىك تۇرتپەكتەگەندە اتقارىلاتىن ءىس شىعار. تۇششىنىپ وقىعانىم – بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆتىڭ ء«اي, دۇنيە-ايى», جۇسىپبەك قورعاسبەكتىڭ «ۇلپىلدەگى», راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باسى», جاقسىلىق ءساميت ۇلىنىڭ «قاھارلى التايى» (تريلوگيا).
«قاھارلى التايدىڭ» اسەرى ۇشان-تەڭىز دەر ەدىم. حح عاسىردىڭ 40-50 جىلدارىنداعى شىعىس تۇركىستانداعى قازاق ءومىرىنىڭ, قازاق تىرشىلىگىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى. ارقايسىسى 700 بەتتەن تۇراتىن ءۇش كىتاپتىڭ ءار پاراعىن وقىعان سايىن جۇرەگىڭمەن كۇيىنەسىڭ, سۇيسىنەسىڭ, وزىڭە بەيمالىم اۋەزبەن تەربەتىلەسىڭ. مۇندا دايىن فورمات, ۇيرەنگەن سحەما جوق. كەيىپكەرى – ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ كوسەمى – وسپان باتىر. «قاھارلى التايدى» جازۋدى جازۋشى ومىرلىك مۇرات ەتىپ العانداي. ول وسپان باتىردىڭ بەينەسىن قيمىل-قوزعالىسىن, مىنەزىن, ىشكى سىرىن, ويىن ەلگە تۇگەلدەي تانىتۋ ءۇشىن ءوزىن اياماعان سەكىلدى. كەيىپكەرىن جاقسى كورىپ, ول اتقارعان ءىستىڭ ءبارىن ءوزى دە جاقسى كورىپ, ىقىلاسپەن جازعان. ۇدەسىنەن شىققان. وسپان تاعدىرى – ءارى تراگەديالىق, ءارى رومانتيكالىق ءومىر. سيۋجەت قۇرىلىسىنداعى پانوراما ەسىڭدى الادى.
اركىم-اق جانارىندا ساقتاپ, كولەڭكە تۇسىرمەۋگە تىرىساتىن اياۋلى قازاق ايەلدەرىنىڭ بەينەسىن جاساۋدا جاقسىلىق ءساميتۇى بەينەلەۋدە دە, مىنەزدەۋدە دە, اسەرلەۋدە دە, پورترەت جاساۋدا دا قىسىلماي ەركىن كوسىلەدى.
كىتاپتاعى ءشامسيا سوزىمەن, ءىس-ارەكەتىمەن سول ءوزى ءومىر كەشكەن داۋىرگە ساي. قورعانسىز. ونىڭ بەينەسىن سومداعاندا جازۋشى قازاق عۇرپىن , تۇرمىس-سالتىن تىرشىلىگىن, سانا دەڭگەيىن, مىنەزىن, قارىم-قاتىناستاردىڭ شيەلەنىسىن, شيراتىلۋىن جازعاندا ويىن ۇستەمەلەپ, اياماي ءۇيىپ-توگەدى. بۇل جەردە كۇيىنىپ وتىرىپ ك ۇلىپ جىبەرەتىن تۇستارىڭ بار. جازۋشى كەيىپكەرلەرىن وتتان شىعارىپ سۋعا سالادى, اششى ومىرلەرىن ودان ءارى تۇزدىقتايدى.
مەن وسى جازۋشىنىڭ جازعاندارىنا اربالىپ قالعان وقىرمانمىن. وسپان – باتىر. قازاققا وسى ءسوز جەتىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. ونىڭ ءومىرىن, ەرلىگىن, تاعدىرىن رومان دەگەن جانردىڭ كوركەم بەينە دەگەن ولشەمىنىڭ تۇسىنا اكەلىپ سالىپ كورىڭىزشى. تەپە-تەڭدىكتى, دالدىكتى كورەسىز. وسى روماننىڭ جازىلۋىنان كەمشىلىك تاباتىن سىنشى دا بولا قويماس دەپ ويلايمىن.
راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باس» رومانىنان توبىرلىق كەيىپتەگى «زيالىلاردى» كورەسىڭ. ءوز تاريحىنا, ءوز ۇلتىنا قارسى جۇمىس ىستەگەن, انا ءسۇتىن ارامعا شىعارعان مانساپتىلاردىڭ سوڭىندا يت تالاعانداي قىلىعى ءوزىڭ بىلەتىن بىرەۋلەردى ەلەستەتەدى. كەڭەس كەزەڭىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىققا, ۇلتقا, تىلگە دەگەن جاعىمسىز, جازىلماعان, كوزگە كورىنبەيتىن ەرەجەلەرى بولدى. راحىمجان وتارباەۆ «باس» رومانى ارقىلى ۇلتتىڭ رۋحاني تەڭسىزدىگىن العا شىعاردى. جاھاندانۋ كەزىندە قازاقتىڭ تۇراقتى ورنىنىڭ قايدا بولۋ كەرەكتىگىن ۇقتىردى دەپ ويلايمىن.
بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆتىڭ ء«اي, دۇنيە-ايى» – ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ شەجىرەسى «قاھارلى التايمەن» ءبىر ۇندەس, ءبىر سارىنداس. رومانداعى ايتىلعانداردى جازۋشى مۇراعاتتان الدىم دەسە,ء بىزدىڭ اكە-شەشەلەرىمىزدىڭ اۋزىنان ءۇزىپ-جارىپ ەستىگەندەرىمىز. ونداعى جەر-سۋ اتاۋلارى تانىس. وقىعانىڭدى كوز الدىڭا ەلەستەتىپ وتىرادى. «قيلى كەزەڭ» سەكىلدى كينو تۇسىرۋگە سۇرانىپ تۇرعان دۇنيە. «قازاقستان تاريحىنىڭ» حرەستوماتياسىنا ەنەتىن شىعارما.
ديدار امانتاي: 
– م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى دەرەكتەرى بويىنشا ء(الميرا قالي), قازاقستاندا, تاۋەلسىزدىك العالى, وتىز جىل ىشىندە, جۇزگە تارتا رومان جازىلعان ەكەن. كوپشىلىگى, ءتىپتى, باسپادان جارىق كورىپ تە ۇلگەرىپتى.
قايتەمىز, كىتاپ وقۋدان جازۋ وزعان زامان. مەن اپتاسىنا ءبىر كىتاپ وقيمىن. كىتاپ – بەلگىلى ءبىر ءماتىن تۇرعىسىندا. نەمەسە ءبىر تۋىندى. كەيدە, شاعىن دۇنيە. ونىڭ ىشىندە كلاسسيكالىق شىعارمالار مەن زاماناۋي تۋىندىلار دا بار. سالالاس, ارالاس-قۇرالاس دۇنيەلەر دە كەلىپ جاتادى, – نەگىزىنەن, ادەبي-كوركەم نەمەسە فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەر, جالپى, قىرىققا, ەلۋگە جۋىق جاس اقىن-جازۋشىلار كىتاپتارىنا, اڭگىمە-جىرلارىنا پىكىر ءبىلدىرىپپىن, كادىمگىدەي رەتسەنزيا جازىپپىن.
بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز, جاڭا روماندار قولىما سيرەك تيگەن ەكەن. تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ء«تالتۇس», ساۋلە دوسجاننىڭ «قاسىرەت پەن تاعدىر», «جاتقا تۋعان بالا», «ەكى كۇيەۋلى كەلىنشەك», «ۇلكەن ۇيدەگى ۇرەي», «ۇزىلمەگەن ءۇمىتىن», ەرلان تولەۋتايدىڭ «جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ» (رومان-ەسسe) پەن «ۇكىلى ىبىرايىن» (رومان-ەسسە), ىرىسبەك دابەيدىڭ «جىلقى اتىلعان جاز» بەن «قوڭىزىن», اقبەرەن ەلگەزەكتىڭ «باقىتسىز بالالىق شاعىن» (پوۆەست) سۇيسىنە وقىپ شىقتىم. ءبىرازى ەسكە تۇسپەي وتىر. جارايدى, ولاردى كەلەسى سۇحباتتا اتارمىز. قازىر داۋرەن قۋات رومان جازىپ جاتىر دەپ ەستىدىم. نۇرجان قۋانتاي ۇلى دا جاقسى ءبىر كىتاپ جازعان كورىنەدى. مەن كەيىنگى جىلدارى كوپ پوەما دا وقىدىم. ءبىر شوعىرى: ماعجان – «قورقىت», «قويلىبايدىڭ قوبىزى», «باتىر بايان», ء«جۇسىپ حان», سوسىن, «ەر سايىن» جىرى, مارالتاي – «ارۋانا”, «الديار باتىر», نەسىپبەك ايت ۇلى – «قانىش», «جەر – جاننان قىمبات» (جۇمابەك تاشەنوۆ تۋرالى), Cەرىك تۇرعىنبەك ۇلى – توقتار اۋباكىروۆ جايلى, عالىم جايلىباي – «قارا ورامال», سەرىك اقسۇڭقار ۇلى, اينۇر تولەۋ... كوپ. كوزىقاراقتى وقىرمانعا ارنالعان ءتىزىم ۇزاق.
ەلدە رومان كوپ جازىلىپ جاتسا دا, كولەمى جاعىنان – دەنى شاعىن شىعارما دەپ ەستيمىن, بىراق, سالماقسىز دەپ ايتا المايمىن. مەن وقىعان رومانداردا وي, تولعانىس بار, سيۋجەتى – ۋاقيعا, شيەلەنىسكە باي.
انار قابدۋللينا: 
–تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى تمد ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى بىردەن نارىقتىق ادەبيەتكە ءوتىپ الدى, ونداي ەلدەردىڭ قاتارىندا رەسەي, بالتىق ەلدەرى بار ەدى. باسپا ءىسى جەكە كاسىپ رەتىندە دامىپ, ادەبي اگەنتتىكتەر الدىمەن سول ەلدەردە پايدا بولا باستاعانى راس. نارىقتىق ەكونوميكا جۇيەسىندە باسپانىڭ دا, ادەبي اگەنتتىكتەردىڭ دە اقشا تابۋدى كوزدەيتىنى زاڭدى, سويتە تۇرا, بۇلار الەمدىك ادەبي پروتسەسكە ىلەسە وتىرا, جاڭا كەزەڭ ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوستى, الەمدىك كىتاپ نارىعىمەن بىتە قايناسىپ كەتە الماسا دا, ءبىر ارەكەتتەر جاسالدى جانە جاسالىپ جاتىر. ال باتىس بەستسەللەرلەرىن اۋدارىپ, تمد ەلدەرى اۋماعىندا ول كىتاپتاردى ساتۋدا قازىر رەسەي الدىنا جان سالماي تۇر. ءبىز بولساق, «مەلوماندا» نەگە ورىس تىلىندەگى كىتاپتار كوپ تە, قازاق تىلىندەگى كىتاپتار از؟» دەيمىز. بۇل – نارىق زاڭىنىڭ ناتيجەسى. ءبىزدىڭ باسپالاردىڭ ءوز ونىمدەرىن ول جاقتىڭ ونىمدەرىمەن قاتار ۇسىنۋعا باسەكەلەستىك قابىلەتى جەتپەي جاتىر. قازىر الەم بويىنشا پروزا جانرىنداعى كىتاپتار سۇرانىسقا يە.
پوەزيا, نوۆەللا, اڭگىمە ەمەس, كولەمدى روماندار. قازاق جازۋشىلارى تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ باسىندا رومانعا جانر رەتىندە باسقاشا قاراي باستاعانى راس. كەيىن دامىماي, جەتىلمەي قالدى دەپ ويلايمىن. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, قازىرگى كولەمدى پروزانىڭ ءبارى رومان ەمەس. قازاق جازۋشىلارىنىڭ رومان تۋرالى وزىندىك كوزقاراسى, تۇسىنىگى بار. كولەمدى پروزا جازۋدا الەمدىك تەندەنتسياعا يكەمدەلۋىمىز كەرەك, بۇل – قازىرگى زاماننىڭ عانا ەمەس, ەرتەڭگى كۇننىڭ دە تالابى. رومان بولسىن, باسقا جانر بولسىن, وعان باعا بەرەتىن – وقىرمان. جاقسى روماندار بار, بىراق وقىرمان قولىنا جەتپەيدى. كىتاپ نارىعىندا جۇرگەن كاسىپكەرلەر جاقسى كىتاپتاردىڭ شىعىپ, وقىرمان قولىنا جەتۋى ءۇشىن بارىن سالۋى ءتيىس. از تارالىممەن شىعارىپ, ءبىر-ەكى كىتاپ دۇكەنىنە قويىپ قويۋمەن شەكتەلەدى. كوپ باسپالار مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كىتاپتارعا ارنالعان تەندەرلەرمەن عانا جۇمىس ىستەيدى. ول كىتاپتاردى شىعارعان سوڭ, ساتا المايدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس تىزىمىندەگى كىتاپتاردىڭ كوبى ادەبيەت تاريحى فايلىنا الدەقاشان ەنىپ كەتەتىن كىتاپتار, باسپاگەرلەر قازىرگى رومانداردى شىعارىپ تاراتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتپايتىنى بۇل جانردىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر.
وقىعان, ۇناتقان كولەمدى كىتاپتارىم كوپ, كوبى رومان دەپ اتالعانمەن, كريتەريگە ساي كەلمەي جاتادى. ميستيك جازۋشى قويشىبەك مۇباراكتىڭ اڭگىمەلەرىن وقىعالى, ودان «رومان بار ما؟» دەپ سۇراپ ءجۇرمىن. ول ء«دوڭتى» رومانىن جازۋ ۇستىندە. بىراق ماتەريالدىق قولداۋ بولماعاندىقتان, جازۋعا ەركىن وتىرۋعا مۇمكىندىگى بولماي ءجۇر. ەگەر جاقسى باسپامەن كەلىسىمشارتى بولسا, قويشىبەكتىڭ اتى باتىستا كەڭ تانىلعان ستيۆەن كينگتەن كەم بولماس ەدى.
قۋات قيىقباي: 
– ءبىز وسى سالادا قالام تەربەپ جۇرگەننەن كەيىن جامان ءسوز ايتۋ جاراماس. جالپاقشەشەيلىك ەمەس. «جامان» نەمەسە «تومەن» دەگەننەن ەشكىم بىزگە جاقسى دۇنيەسىن بەرە قويمايدى. ويلى وقىرماننىڭ اڭسارى اۋىپ ىزدەيتىنى وعاش وي مەن سونى ستيل! وسىلار بولماسا شىعارما ءالسىز دە سولعىن. بەلگىلى ءھام بۇلجىمايتىن قاعيدات.
ادەبيەتتەگى كوركەم ويدىڭ قۇزار شىڭى – رومان. قازاقى ۇعىمعا سالساق ۇزاق اڭگىمە. ەرتەگىنى ءبىر كۇن ەمەس ون ءتۇن تىڭدايتىنىڭىز سەكىلدى ەكى كۇندە ەمەس ءبىر اپتادا وقىلاتىن رومان ياعني ۇزاق اڭگىمە بولسا تىپتەن جاقسى. «ۋاقىت سولاي, زامان تالابى سولاي» دەگەن سىلتاۋ عانا. ەلىتىپ وتىرساڭىز ەشتەڭەنى كوزگە ىلمەيسىز. سۇيەگى تاتىمايتىن قۇر سوزدەن جانە ويسىز وقيعالار تىزبەگىن وقىعان سوڭ ارينە, قۇداي كەشىرسىن, «قاشان بىتەدى» دەپ تاعاتىڭ تاۋسىلادى. ءبىر عانا نارسەنى, ءوز باسىمنان وتكەندى ايتايىن.
ستۋدەنت كەزىمدە جانە بەرتىن كەلە قاجىعۇمار شابدان ۇلىنىڭ «قىلمىس» مەمۋارلىق رومانىن وقىپ شىقتىم. ءبىر اي بويى كوزىمدى اشسام دا, جۇمسام دا سول, تۇرسام ەسىمنەن, جاتسام تۇسىمنەن شىقپايدى. لەكتسيالاردا, جۇمىس ورنىندا, جاتىن بولمەمدە, اۆتوبۋستا بولسىن, قىل اياعى قايدا بارسام دارا جازۋشى قاجىعۇماردى قولتىقتاپ جۇرەمىن. نەگە؟ ويتكەنى وقيعاسى, اڭگىمەنى ءورۋى, فورماسى مەن بەرۋى توسىن بولعان سوڭ باس الا الماي باستىرىلىپ قالدىق. شىنىن ايتايىن, كولەمىنە قارامادىق. الدىڭعى التى كىتاپتان بولەك تاعى التاۋ بولسا دا جوعارىداعى مىنەز-ماشىعىما سالىپ وقىپ شىعار ەدىم. كوردىڭىز بە؟ بۇل اركىمگە ءار قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن.
وقيتىن ادام جوق دەگەن بەكەر ءسوز. باسقاسىنا قايدام ءوزىمىزدىڭ شولتيعان اڭگىمەمىز جارىق كورسە اسەرىمەن بولىسكەن وقىرماندار «قاشان كولەمدى تۋىندى جازاسىڭ؟ جاسىڭ كەلدى» دەپ ونسىز دا ءوزىمىز ويلاپ, دامىل تاپپاي تىنىمسىز ەڭبەكتەنىپ جۇرگەندە ودان ارمەن قامشىلاي جونەلەدى. ءجا, بۇل دەڭگەيى جوعارى رومان جوق, بولسا سونى وقيتىن وقىرمان جوق دەگەن ويدىڭ جەتەگىندە ايتىلعان ءسوز...
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تاريحي روماندار دۇنيەگە كوپتەپ كەلدى. جاسىراتىن نەسى بار, سونداعى قاۋزايتىن تاقىرىبى, تۇلعانى اسىرا سۋرەتتەۋ, كوپ سوزدىلىك پەن ارتىق بەينەلەۋ, تاريحي تۇلعالار مەن كەيىپكەرلەر وبرازى ورتاق بولىپ كەتكەندەي كورىنەدى كەيدە. ايتاتىنى باتىر مەن بي, شەشەن مەن كوسەم. ءاي, مۇنى نەگە جازعان ەكەن دەپ تەرەڭ ۇڭىلسەك, جەرلەسى نە رۋلاسى بولىپ شىعا كەلەدى.
تۇلعا دەپ تاني الماساق, ادەبيەتكە بەرەر اسەرى مەن پايداسى بولماسا, ءسىز مەنى كەشىرىپ قويىڭىز, الدەقانداي جازۋشىنىڭ رۋلاسى مەن اتاسى جايىنداعى «ۇزاق اڭگىمەنى» ياعني رومان وقىعىم كەلمەيدى. مەن بۇل ءسوزدى ادەبيەتشى ەمەس, قاراپايىم وقىرماننىڭ كوزقاراسى رەتىندە ايتىپ وتىرمىن. وسىنداي قايتالاما كەيىپكەر مەن ورتاق وبرازدار ارقىلى رومان دەڭگەيى قالاي وسەدى. ءوشىپ بارادى دەسەك ورە تۇرەگەلەتىندەر وتە كوپ.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ومىرگە كەلگەن روماندار تىزىمىندە ق.ءجۇمادىلوۆ «قىلكوپىر», م.ماعاۋين «سارى قازاق», «جارماق», ن.داۋتاەۆ «قۇدىرەت پەن قاسىرەت», ءا.اسقار ء«ور التاي, مەن قايتەيىن بيىگىڭدى...», ق.تۇمەنباي «بەكەتتەگى بەيكۇنالار», ا.التاي «تۋاجات», «سيرات», ن.قۋانتاي ۇلى «قاراوزەك», ت.اسەمقۇلوۆ ء«تالتۇس», ا.كەمەلباي «مۇنارا», ت.ساۋكەتاەۆ «اي قاراڭعىسى», «مەن جىندىمىن» سياقتى اۆتورلار مەن تۋىندىلاردى اتاعان ءجون.
ءبىر عانا اسقار التايدىڭ ەكى بىردەي رومانى «تۋاجات» پەن «سيرات» شىعارمالارى شىمىر, ويى مەن ءسوزى كەسەك دۇنيە دەر ەدىم. كوتەرگەن تاقىرىبى دا توسىن. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىز بەرگى بەتكە وتكەن ەلدىڭ تاريحىن جازىپ كەتتىك. ال جازۋشى وسى «سيرات» رومانىندا ارعى بەتكە ءوتىپ جانكەشتىلىكپەن عۇمىر كەشكەن, ەلى ءۇشىن ەمىرەنە قولىنا قارۋ العان ەر قازاقتى ءسوز قىلادى. روماندا بايىرعى بابامىزدىڭ باسىنان وتكەرگەن ب ۇلىڭعىر تاريحى – شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاتتىق كۇرەسى جايىندا ايتىلادى. ءبىر-بىرىنە ەش قاتىسسىز بىردە-ءبىر كەيىپكەر جوق. روماننىڭ ءار تاراۋىنداعى كەيىپكەرلەر دە ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. تاراۋ سايىن وزگەرىپ وتىراتىن كەيىپكەرلەر ارقىلى حالىقتىڭ باسىنان كەشىرگەن اۋىر تاعدىرىن اشىپ وتىرادى. سوندىقتان دا شىعارما يدەياسى تاراۋ سايىن تولىعىپ, تولىسىپ وقىرمانعا جاڭا قىرىنان تانىلىپ, وي سالىپ جالعاسا بەرەدى. بۇل ءبىر جاعىنان الساڭىز جاڭاشىلدىق بولىپ كورىنەتىندەي. ويتكەنى ايتار ويى, ءار تاراۋداعى كەيىپكەرلەردىڭ باسىنان كەشىرگەن ءومىرى مەن حالىقتىڭ تاعدىرى جالعىز.
تيبەت اسىپ, ءۇندى مۇحيتىن كەسىپ, تۇركيانى تۇراقتاعان قارا حالىقتىڭ قاسىرەتى, قانشاما جىلدار وتسە دە, كولبەڭدەپ كوز الدىڭدا كورىنىس بەرەدى. تاكلاماكان, گوببي شولىنەن ەلدى باستاپ جاڭىلماي جول تاپقان ەرلەر رۋحىنىڭ بەرىكتىگىنە شىنىمەن باس شايقايسىڭ. ەلدىڭ ەسەندىگى ءۇشىن شەيىت كەتكەن جاندارعا قاراپ «قازاقتىڭ سۇيەگى قايدا قالماعان» دەگەنگە نىق سەنىپ, جۇرەگىڭنىڭ باسىنا قايعىنىڭ قارا قانى ۇيىپ قالادى.
قالاي العاندا دا قازاقتىڭ قانشاما قاسىرەتتى, قايعىلى تاريحى سۋرەتتەلسە دە شىعارمانىڭ ءون بويىنداعى شىندىق, اداستىرمايتىن اقيقات وقىرماننىڭ جۇرەگىنە سەنىم ۇيالاتىپ, رۋحىن اسقاقتاتادى. بابالار جولىنان جاڭىلماي مىنا بىزدەردى دە كۇرەسكەر بولۋعا ۇندەيدى. تۋىندىداعى ۇلتتىق رۋحتىڭ جوعارعى دەڭگەيدە بارىنشا دارىپتەلىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە كورىنىس بەرۋى وقىرماندى قىزىعا وقىپ شىعۋعا جەتەلەيدى.
پوۆەست – باسى ارتىق جانر
– زامان اعىسىنا ساي شاعىن روماندار پايدا بولدى, بىراق كولەمى مەن ايتار ويى جاعىنان پوۆەستىڭ جۇگىن ارقالايتىن شىعارمالار دا رومان دەپ اتالىپ ءجۇر, بىزدە كوركەم شىعارمانىڭ جانرىن ايقىنداۋعا كىمدەر كوڭىل بولگەنى دۇرىس؟
قۋاندىق تۇمەنباي:
– ماسەلە كولەمدە ەمەس, كومپوزيتسيالىق قۇرىلىم مەن كوركەمدىكتە. شىعارما ۋاقىت تەزىنەن قالاي شىقتى, قوعامدىق دامۋ كەزەڭىنە قالاي جاۋاپ بەردى؟ ءبىز «تىنىق دوننان» باستاپ, كولەمدى ەپيكالىق شىعارمالارعا كوز ۇيرەتكەن وقىرمانبىز. ەندى «وبلوموۆ» سياقتى روماندار دا, كەيىپكەرى دە ارىقتاسا ابدەن بولار ەدى. ويتكەنى جىل باسىندا شارۋا نانى 115 تەڭگە ەدى, قازىر 199 تەڭگە. قالامعا دا كۇش كەرەك, ۋاقىت سەمىزدىكتى كوتەرمەيدى. ۇلگى تۇتار تۋرگەنەۆتىڭ «دۆوريان ۇياسى» 140 بەت بولسا, «بۇل مەنى دە, مەن سياقتى شالداردى دا اتىپ تاستادى» دەپ ءبۋنيندى زار جىلاتقان جاڭاشىل ستيليست ۆ.نابوكوۆتىڭ «ماشەنكاسى» 80-اق بەت. ەكەۋى دە اتىشۋلى جۇپ-جۇقا رومان. 3 بەت «حامەلەوننىڭ» وزىندە دە رومان جۇگىن ارقالاعان قوعامنىڭ كورىنىسى بار. ال ەندى ءتىسىڭ اۋىرسا ستوموتولوگقا باراسىڭ, جانردىڭ ايىرماشىلىعىن ادەبيەت ماماندارى ايقىنداماي ما؟ ء«شوپ تە ولەڭ, شوڭگە دە ولەڭ» زاماندا ءبىلىمدى فيلولوگتەر قاجەت. عىلىمي دارەجەسى زور بولعانمەن پروزا مەن جۋرناليستيكا جانرلارىن اجىراتا الماي جۇرگەندەر بارشىلىق. قوي ماڭىراپتى دەيدى, «سويسا قاساپشى سويسا ەكەن» دەپ. ادەبي دۇنيەنى تالداۋعا دا ء«وز ءىسىنىڭ شەبەرلەرى» كەرەك-اق.
ديدار امانتاي:
– جانر رەتىندە رومان ۇلكەن فيلوسوفيالىق تراكتاتتارمەن قاتار تۇر. ۋاقيعا ماسشتابى – كەڭ, جەلىسى – ۇزاق, كولەمى – ۇلى. سيۋجەتىنىڭ فابۋلاسى كۇردەلى. ءوزى دە شىتىرمان. اسەم سوزگە قۇرىلعانى دا جەتەدى.
XX عاسىردا ءساندى, ءناشتى اعىمدار كوپ بولدى. قالاي سەرمەسەڭ دە قالام كوتەرەدى. ءبىرى تىگىنەن جازدى, سيۋجەتتىك جەلى باعىتىن ايتىپ وتىرمىز, ءبىرى ءماتىندى كولدەنەڭ سالدى, ءبىرى, ءتىپتى قۇرىلىسىن (قۇرىلىمىن) كومپوزيتسيالىق بايلانىسىن وزگەرتىپ جىبەردى, جاڭا ءادىس-ءتاسىل قولداندى. ادەبيەتكە – جازۋ مانەرى, ارحيتەكتۋراعا تەمىر كەلدى. ەكەۋى دە جاڭا ءتۇر, جاڭا ءپىشىن قالىپتاستىردى.
XX عاسىر – مودەرنيزم عاسىرى. اقىل-وي پافوسى بيلىك قۇردى, بۇرىنعى ەستەتيكالىق تالعام وزگەردى. جانر – كولەم: ءسوز, سويلەم كولەمى, پەرسوناجدار كولەمى. بارلىق جانردى قامتيتىن جانر – حيكايات.
پوۆەست – باسى ارتىق جانر. قىسقا نۇسقاسىن اڭگىمە دەپ, ۇزىن ءتۇرىن رومان دەپ بەلگىلەيتىن ۋاقىت جەتتى. رومان جازۋ ءۇشىن ءىرى سۋرەتكەرلىك قابىلەت كەرەك. ءىرى سۋرەتكەرلىك دەگەنىمىز بايىپتىلىق. سابىر ساقتاپ, جازۋ ۇدەرىسىن سوزا بىلسەڭ, ەڭبەكتىڭ ءار كۇنىن ءوز جوسپارىڭ بويىنشا جۇمساي الساڭ... رومان شىعادى. بۇل جانردى قۇرتاتىن نارسە – اسىعىستىق. ناتيجەنى كوزدەپ, فينالدى اڭساپ, باستاۋىنان شەشىمىنە بىردەن قول سوزعان قالام, كومپوزيتسيانى بۇزادى.
قۋات قيىقباي:
– «شاعىن روماندار» دەگەن قاتە ۇعىم. كەڭ تىنىستى كولەمدى بولعانى ءۇشىن رومان دەپ اتالادى. شاعىن دۇنيەنى رومانعا ساناۋ قاتەلىك. پوۆەستى رومان, روماندى پوۆەست دەۋ ءۇشىن ادەبي ءبىلىم مەن ۇيات كەرەك پە دەيمىن كەيدە. جازۋشىنىڭ ەركىنە سالساق مەنىڭ مىنا جازعان ەكى بەتىم رومان دەسە ماسقارانىڭ كوكەسى سوندا بولادى. بۇل ادەبيەتشى مەن قالامگەر ءۇشىن كەشىرىلمەيتىن اعات ءىس. ماسەلە كولەمدە ەمەس ايتار ويىندا, تىنىسىندا. «ەكى سويلەمنەن تۇراتىن اڭگىمە شىقتى» دەپ الاۋلاتىپ, جالاۋتىپ جونەلەمىز. وسىنى تۇسىنبەي دال بولامىن. كەز كەلگەن قالامگەر وسىنداي دۇنيە جازاتىن بولسا وندا قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ادەبيەتى بۇگىندە بەلى قايىسقان روماندار مەن رومان جۇگىن كوتەرگەن پوۆەست, حيكاياتتار مەن اڭگىمەلەردەن كوز اشپاعان بولار ەدى.
فلوبەر, تولستوي كولەمدى روماندار مەن حەمينگۋەي, تۋرگەنەۆ قىسقا روماندار جازعان ءسوز زەرگەرلەرى دەگەن تۇسىنىك بار. الايدا وسىلاردى وقىپ شىقساڭىز, قاتار قويىپ سالىستىرساڭىز ارا-جىگىن اجىراتۋ قيىن ەمەس. «كولەمدى» جانە «شاعىن» دەگەن جاي عانا اتاۋ بولىپ شىعادى. تىنىسى كەڭ, وقيعاسى اۋقىمدى. سوندىقتان كوپتەپ ويلانىپ, الدەقانداي شىعارماعا «رومان» دەپ ات قويۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنگەن دۇرىس. ءبىز كولەمىن ەسەپتەيتىن بولساق, جيىرماسىنشى عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ قامباسىن بايىتىپ, جوعىن تولتىرعان روماندار «شاعىن رومان» عانا بولىپ قالماق. شولاق, شولتيعان بارىنشا كەلتە, قىسقا قايىرىلعان رومان بولا ما, ءوزى؟ البەتتە, جوق. بۇنى قالامگەر «ايعايلاتىپ» باسپاعا بەرەدى, باسپاداعىلار «مىناۋ نە؟» دەپ ءۇڭىلىپ, ۇزدىكپەستەن «شۋلاتىپ» باسىپ كەپ جىبەرەدى. كەيىنگى تولقىن بولسىن, الدىڭعى بۋىن بولسىن ميني روماندار قاپتاپ الدى. وقىساڭىز پوۆەستىڭ دەڭگەيىندە عانا. وسىعان «رومان» دەپ ات قويعان نە دەگەن وزىمشىلدىك پەن امبيتسيا ءوزى تاڭ قالماسقا شاراڭ جوق.
ويتكەنى رومان جانرىنىڭ كوتەرەر جۇگى مەن سالماعى ساقتالعاندا عانا رومان عوي. كەيىپكەر بەينەسى جان-جاقتى تولىق اشىلماعان دۇنيەنى رومان دەپ اتاۋ ابەستىك. رومان – احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ سوزىنشە بار-جوعى ۇلى اڭگىمە. ءار رومان ءبىر تاعدىر دەسەك ادام بالاسىنىڭ ءومىرى – ۇزاق اڭگىمە ياكي رومان. بۇل سولاي ەكەن دەپ كوپ نارسەنى جازا بەرۋگە بولمايدى. رومانعا تاتيتىن ءومىر بار, ءوز ءومىرىن رومانعا اينالدىرا الاتىن جازۋشى بار. باستىسى وسى.
انار قابدۋللينا:
– شاعىن روماندى 90-شى جىلداردا ديدار امانتاي جازىپ ەدى. جازۋشىنىڭ «گۇلدەر مەن كىتاپتار» رومانىن سول كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىگىن, ت.ب. پروزادان كورىنۋى ءتيىس تەرەڭ ماڭىزدى يىرىمدەردى اشىپ بەرگەنى ءۇشىن جوعارى باعالايمىن. ۋاقىت وتكەن سايىن قۇنى ارتا بەرەتىن روماننىڭ ءبىرى.
كوركەم شىعارمانىڭ جانرىن كىمدەر ايقىندايدى دەسەڭىز, ءبىزدىڭ نارىقتىق جۇيەدە جەكە كاسىپ رەتىندە جۇمىس ىستەيتىن باسپالار مەن (بىزدە ءالى اشىلماي جاتقان) ادەبي اگەنتتىكتەر – جاقسى كىتاپتى وقىرمانعا جەتكىزەتىن نەگىزگى مەحانيزمدەر بولىپ تابىلادى. ادەبي پروديۋسەر, رەداكتور, سىنشى, ت.ب. جاقسى كىتاپ شىعارىپ, تاراتقىسى كەلەتىن ءار باسپادا, ءار ادەبي اگەنتتىكتە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. كىتاپقا رەتسەنزيا جازۋ, ناسيحاتتاۋ دا وسى مەكەمەلەردەن باستاۋ الۋى – كىتاپ نارىعى سالاسىنىڭ ەرەكشەلىگى. ارينە, جاقسى دۇنيەلەر گازەت-جۋرنال, سايتتاردا دا جاريالانادى. الايدا جۇيەلى, ساپالى جۇمىس جاساۋ – كوپ نارسەنىڭ وزىندىك ورنىن, فۋنكتسياسىن ايقىنداپ بەرەر ەدى.
ءدىلدار مامىرباەۆا:
– كوركەم شىعارمانىڭ جانرىن كىم انىقتاۋشى ەدى, ادەبيەتتىڭ تەورياسىن جاساۋشىلار شىعار دەپ ويلايمىن.
گەتە «فاۋستىڭ» يدەياسىن سۇراعاندارعا:
– مىنا قاراڭدارشى, ءبارى ەنتەلەي كەپ, جابىلا سۇرايدى, - «فاۋستا» قانداي يدەيا جيناقتاماق بولدىڭ دەسەدى. سونى مەن ءبىر اپ-انىق ءبىلىپ, اپ-انىق ايتىپ بەرەتىن كىسىدەي كورەدى عوي دەيمىن... – دەپ اشۋلانىپتى.
«تاسسونىڭ» يدەياسىن ايتىپ بەرۋدى سۇراعان ەككەرمانعا گەتە:
– نەمەنە يدەيا؟ – دەپ تاڭ قالىپتى, – ونى قايدان بىلەمىن؟ مەنىڭ كوز الدىمدا تاسسونىڭ ءومىرى عانا جايىلىپ جاتتى, كوردىم دە جازدىم. بولدى, – دەپتى.
سول سەكىلدى بۇكىل بولمىس ءبىتىمىن, كوڭىل كۇيىن, قاباق كىربىڭىن, كوكىرەگىندەگى وت سەزىمىن ايقارا اشىپ, جازىپ وتىرعاندا اۆتورعا روماننىڭ, نە پوۆەستىڭ ەرەجەسىنە سالايىن دەگەن وي كەلمەيتىن شىعار. قوعامدىق قۇبىلىستاردى ءدال بەينەلەپ, قابىلەت-قاۋقارى ءار دەڭگەيدەگى جەكە ادامداردىڭ كۇللى تىرلىگىن بار بەدەرىمەن, بار قايشىلىعىمەن جەتكىزە بىلسە, بۇل رومان ەمەس, پوۆەست قوي دەپ كەرى يتەرە سالمايتىن شىعارمىز. ونىڭ قاي جانردا بولعانى ەمەس – شىعارما كىلتىنىڭ تابىلۋىندا شىعار گاپ..
لەۆ تولستوي: «ورىس ادەبيەتى مەنەن كەيىن دەمالادى» دەگەن ەكەن, مۇمكىن رومان جانرى ءبىراز ۋاقىتقا دامىلداپ جاتقان شىعار.
ءبىزدىڭ ءداۋىردىڭ بەينەسىن بولاشاق رومانداردان كۇتەمىز
– ۇلتتىق, ازاماتتىق ۇستانىم نەگە ءبىزدىڭ شىعارمامىزعا تۇپقازىق بولا الماي تۇر؟
قۋات قيىقباي:
– مۇنى تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. ءوزىمىزدىڭ جەكە پايىم-پىكىرىمىزگە سالساق بىلاي. بىلسەك بالكىم, جاعىمسىز كەيىپكەر ەمەس, جاعىمدى ءھام ء«وتىمدى» كەيىپكەر وبرازىن سومداپ شىعا الار ما ەدىك. بۇرىنعى كەڭەس وداعىنداعى كەيىپكەرلەر وبرازى يدەولوگياعا ساي جازىلاتىن. سوسىن جابىلىپ سول كەيىپكەردى, سول ادامدى ماقتاپ, ناسيحاتتاپ الا جونەلەتىن. بىزدە شە؟ ناقتى يدەولوگيا جوق بولعان سوڭ. بالاڭا كىم بول دەيسىڭ, وزىڭنەن كەيىنگىنى كىم بولۋعا ۇندەيسىڭ وسى جاعى جۇمباق. «يدەولوگيا مەن ادەبيەت قابىسپايدى, ادەبيەتتىڭ نە قاتىسى بار وعان» دەرسىز. جوق بولعان سوڭ ءبىزدىڭ قالامگەرلەر جالاقىسىن پاتەراقىعا تولەپ, ارەڭ كۇنەلتىپ ءجۇر. ەندى وسىنداي ادامدا ۇلتتىق, ازاماتتىق كوزقاراس بولا ما؟
ابايشا تولعاساق: «جالت بەرگىش...» ادامنان ءيا ادەبيەتشىدەن ۇلتتىق بولماسا ازاماتتىق ۇستانىم كۇتۋدىڭ ءوزى بەكەر, ساندىراق. نە كورسەڭ, نەنىڭ ازابىن تارتساڭ سونى جازاسىڭ. بالكىم, جاعىمپازدىقتى, جەمقورلىقتى جەڭگەن ادام نەمەسە جازۋشى عانا جازا الار. ال قالعانى بەكەرشىلىك. ءوزىنىڭ ۇلتتىق كەيپى, ازاماتتىق ۇستانىمى بولماعان سوڭ جازعانى دا جاساندى بولماق. ۇستانىمداردان ايىرىلىپ قالعان سوڭ ۇستىن بولارلىق ۇستانىمداردى ۇلگى ەتىپ جازا الماي ءجۇرمىز.
ديدار امانتاي:
– جازۋعا – اقىل, شىدامعا – قايرات. كەڭ تىنىستى تاقىرىپ قانا رومان بولا الادى. ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان زامان وتكەن سوڭ بارىپ قانا وبرازعا اينالادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ءداۋىردىڭ بەينەسىن بولاشاق رومانداردان كۇتەمىز.
انار قابدۋللينا:
– ۇلتتىق, ازاماتتىق ۇستانىم كەز كەلگەن شىعارماعا تۇپقازىق بولا الادى, بىراق ول جازۋشىلىق شەبەرلىككە بايلانىستى. جازۋشى تار شەڭبەردە بەرۋى مۇمكىن, ول كەزدە تاپتاۋىرىن بولعان
ۇرانشىلدىق سياقتى قابىلدانۋى مۇمكىن, ال ءبىزدىڭ قوعام بۇدان جالىققان. ادەبي شىعارما وبرازدىلىقتى, تۇسپالدى, استاردى جاقسى كورەدى. ول «جۇتا سال» دەپ, اۋىزعا شايناپ بەرەتىن نارسە ەمەس. كوپ ماعىنا بەرەتىن, سان قاتپارلى شىعارمالار بار. ولار ويلانۋعا جەتەلەيدى. بۇدان تومەن شىعارما بولسا, ويلى وقىرمان قابىلدامايدى. جالپى, وقىرمان اۋديتورياسى ءارتۇرلى بولادى. ۇسىنىلاتىن دۇنيەنىڭ ءارالۋان بولعانى جاقسى. تالعامعا تالاس جوق.
قۋاندىق تۇمەنباي:
– «ناعىز تالانت كەشەگى كۇندى دە ەمەس, بولاشاقتى دا ەمەس, بۇگىنگى كۇندى جازادى» دەگەن ۇلى پۋشكيننىڭ ءسوزى ويعا ورالادى. ازاماتتىق ۇستانىمدى جازۋ ءۇشىن ادام فاكتورى العا شىعۋ كەرەك ەمەس پە؟ ءبىزدىڭ بۇگىنگى زامانداستارىمىز - زەينەتاقىسى مەن الەۋمەتتىك كومەگىن الا الماي جۇرگەن شال-كەمپىر, ورتتەن كۇيىپ, جارىلىستان جارىمجان بولعان ورىمدەي جاستار, وعان بەتى جامان ىندەت قوسىلدى. قازىرگى پروزانىڭ تاقىرىبى دا وسى. ونسىز دا «زاپاستا قالعان» (ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ءسوزى) قالامگەرلەر دە سولاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇر. قاراسوزگە عانا سەنگەن ولاردا زارە جوق, ال ازاماتتىق ۇستانىم قايدان بولسىن؟ ولاردىڭ ءبۇيىرىن ءتۇرتىپ قالساڭ ء«ورت», «ىندەت», «سنارياد» دەگەن تاقىرىپ بۇلك ەتە قالادى. سوندىقتان كۇتەيىك. توزىمدىلىك اتا-بابامىزدان قالعان اسىل قاسيەت.
ء دىلدار مامىرباەۆا:
– ءوزىم وقىعان كىتاپتاردىڭ اۆتورلارى ادامدىق, جازۋشىلىق پارىزدى وتەۋدىڭ تۇپقازىعى – ۇلتتىق, ازاماتتىق ۇستانىم دەپ وتىرعان جانكەشتىلەر. ەل تاريحىن, سالت-ءداستۇردى كەلەسى ۇرپاققا جەتكىزۋشى ۇستازدار.
جاڭالىقتىڭ ءبارى – يننوۆاتسيا ەمەس. سوندىقتان اقپاراتتىق نوپىردەن ادەبيەتتى دە قورعاۋىمىز كەرەك. تىپتەن جالعان, بەيادەپ ەرەجەسىز, شەكتەۋسىز ويدى ادەبيەت اۋىلىنا جىبەرمەيتىن كۇزەت قويۋ كەرەك شىعار. سەبەبى ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ تۋعان ەلىنە, انا تىلىنە, دارحان دالاسى مەن وسكەن جەرىنە دەگەن ماحابباتىن قالىپتاستىراتىن – جازۋشىلار.
رومان جازۋ ءۇشىن باپ كەرەك
– ەگەر ءسىز بولاشاقتا رومان جازساڭىز قاي تاقىرىپتا جازار ەدىڭىز؟
قۋاندىق تۇمەنباي:
– الپىستىڭ التاۋىنا كەلدىم, جالعىز رومان جازىپپىن. ون جىل ۋاقىتىمدى سارپ ەتتىم. اۋەلى «سوتتالعان دومبىرا» دەگەن اڭگىمە, كەيىن «قاناتى كۇيگەن قىزعىش قۇس» اتتى دەرەكتى حيكايات سوڭى «بەكەتتەگى بەيكۇنالار» دەگەن رومانعا ۇلاستى. تاقىرىبىم – تاۋەلسىزدىك, قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديسسيدەنت تاعدىرى, ازاتتىق اڭساعان حالىقتىڭ مۇڭى. جازۋىن جازعانمەن جارىققا شىعارۋ وڭاي بولمادى. «جۇلدىزدا» جۋرنالدىق ۆاريانتى جاريالانىپ, تاۋەلسىزدىك تۋرالى شىعارمام تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جارىق كوردى. ال بولاشاقتا رومان جازۋ جوسپارىمدا جوق, اڭگىمە مەن حيكايات وڭ جامباسىما كەلەتىن سياقتى. شەبەرلىگىڭ جەتسە شاعىن جانرمەن-اق ءومىردى شىر اينالدىرۋعا بولادى. قالام مەن قاعازدىڭ وبالىنا قالماۋىمىز كەرەك. ءسوز ونەرى سۇعاناقتىقتى سۇيمەيدى. تاۋەلسىز كۇندەر – جانىما ەڭ جاقىن تاقىرىپ.
ءدىلدار مامىرباەۆا:
– بالالار تاقىرىبىنا جازاتىن شىعارمىن.
قۋات قيىقباي:
– رومان جازۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەڭ الدىمەن باپ كەرەك. اندا باسىن, مىندا اياعىن جازا سالاتىن كۇلدى-بادام اڭگىمە بولماعاندىقتان ويلاۋدى جانە ويلانۋدى, جۇيەلەۋدى, شيەلەنىسۋ مەن شەشىمىن شەشىپ بەرەتىن تالابى بولعاندىقتان ۇلكەن پانورامالى دۇنيە شىعارۋ ءۇشىن كوپ تەر توگۋ كەرەك. سوسىن بۇنى مەكتەپ قابىرعاسىنداعى وقۋشى دا بىلەتىندەي ەتىپ جوسپارى قۇرىلسا جازىپ شىعۋ اناۋ ايتارلىقتاي قيىن ەمەس. بابىڭ كەلىسسە جازۋ قيىنعا سوقپاس.
ال ەندى تاقىرىبى مەن كوتەرەتىن ماسەلەسى دەگەنگە ايتارىم ءبىزدىڭ قوعامدا ونداي تاقىرىپتار جەتەرلىك. باستىسى, كەيىپكەر وبرازىن سومداۋدى ءپروتوتيپتى ءجىتى قاداعالاپ, زەرتتەپ العان ءجون.
جەمقورلىق, پاراقورلىق, جالاقورلىق ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دەرتى, ونىڭ ارتىندا ءدىني فاناتيكتەردى دە, گالستۋگىنە قىلقىنعان ساياسي فيگۋرالاردى دا كورۋگە بولادى... جازسام وسىنى شيىرلاعىم كەلەدى. جولىن تاۋىپ, ءجونىن بىلگەن كەيىپكەردى, جەمقورلىقتى جەڭگەن, ءبىلىم مەن عىلىمعا سەنگەن كەيىپكەردى جازسام جاقسى دۇنيە شىعار دەپ سەنەمىن. جانە ءوز بالاما, ىنىمە, وزىمنەن كەيىنگىلەرگە ناسيحاتتاي الاتىن كەيىپكەر وبرازى بولسا ويلانىپ, جازاتىن دۇنيە كوپ-اۋ... بابىمىز كەلىسپەي جۇرگەن شىعار بالكىم, كىم ءبىلسىن.
انار قابدۋللينا:
– قازىر ەڭ وزەكتى تاقىرىپ: پاندەميا, ۆيرۋس, ت.ب. كۇللى ادامزات ەركىندىكتى شەكتەۋ دەگەننىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىندى. شەكارا كەنەت جابىلىپ, جات ەلدەردە قالىپ قويعاندار بار. گولليۆۋد كينولارىندا كوپ كورسەتەتىن «اپوكاليپسيس» كەلىپ, سوندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندايمىز. ۆيرۋستان ءولىپ جاتقاندار, ىندەتكە دايىندىقسىز ءدوپ كەلگەنىمىز جانە بار. وسىنىڭ ءبارىن ءوز باسىنان وتكىزگەن تالاي جازۋشى تولعانىس ۇستىندە شىعار دەپ ويلايمىن. ال مەن جازسام, تاريحي رومان جازار ەدىم, وعان شىڭعىس حان داۋىرىنەن ەرتەرەك كەزەڭدەر جاقسى لوكاتسيا بولا الادى.
