ادەبيەت • 14 قازان، 2021

قازىرگى قازاق رومانى قاي دەڭگەيدە؟

841 رەت كورسەتىلدى

رومان جازۋدى ەشكىم ەشكىمگە ۇيرەتپەيدى.

– قازىرگى قازاق رومانى (تاۋەل­سىز­دىك­تەن بەرى قارايعى كەزەڭ­دەگى) قاي دەڭ­گەيدە؟ كىمدەردىڭ رومانىن تۇششى­نىپ وقىدىڭىز؟ اسەرى قالاي بولدى؟

قۋاندىق تۇمەنباي: 1

– قازىرگى قازاق رومانى قاي دەڭ­گەي­دە دەگەننەن گورى قازاق ادەبيەتى قاي دەڭگەيدە دەگەن دۇرىس بولار ەدى. «ادە­بيەت – ءومىر ايناسى» دەسەك، «بەتىڭ قي­سىق بولسا ايناعا وكپەلەمە» دەگەن تاعى بار. اينا دا ادام بەينەسىن اشىق كور­سە­تە الماي تۇر. پروزا – ادەبيەتتىڭ اۋىر ارتيللەرياسى، ال ارتيللەريا الىس­قا اتادى، ول ءۇشىن اسكەري تىلمەن ايت­قان­دا، ارتيللەريالىق دايىندىق كەرەك. ادەبيەت ارتيللەرياسى قازىر الىسقا اتا ال­ماي تۇر، ول ءۇشىن قالامگەرگە ۇلكەن دا­يىندىق قاجەت. ءبىزدىڭ قالامگەرلەر مو­رال­دىق-ماتەريالدىق جاعىنان بۇل تا­قى­رىپتى جازۋعا تولىققاندى ءازىر ەمەس.

تاۋەلسىزدىك العالى ەكى اۆتوردىڭ رو­ما­نىن وقىدىم. ءبىرىنشىسى – تىنىمباي نۇر­ماعانبەتتىڭ «پەرىشتەلەردىڭ ءولىمى». قا­لامگەر بۇل شىعارماسىندا بۇگىنگى زاماننىڭ اششى شىندىعىن سۋرەتتەۋ ارقىلى ادامداردىڭ كوركەم بەينەسىن جاسايدى. شىعارما قالىڭ وقىرمان قاۋىمنىڭ ىقپالى ارقىلى مەملەكەتتىك سىي­لىقپەن اتالىپ ءوتتى. ەكىنشىسى – تۇ­رىس­بەك ساۋكەتايدىڭ «مەن – جىندى­مىن» رومانىنىڭ ەكى كىتابى. مۇندا اۆتور قوعامعا جارىمەس كەيىپكەردىڭ كوزى­مەن باعا بەرەدى، ول جىندى بولسا دا ساۋ ادام­­نىڭ ءسوزىن ايتادى. ارينە، بۇل ادە­بيەت­­تەگى كلاسسيكالىق ءتاسىل. گوگول­دىڭ «جىن­دىنىڭ جازبالارىنان» كەيىن انا تى­لىمدە ءسۇيسىنىپ وقىعان شىعارمام وسى.

ءدىلدار مامىرباەۆا:1

– سۇراعىڭ ادەبيەتتانۋشىلارعا قو­يى­لاتىن سۇراقتار ەكەن، دەگەنمەن قاتار­داعى قالامگەر، وقىرمان رەتىندە ويىمدى اي­تايىن.

تاۋەلسىزدىكتەن بەرى جۇزگە تارتا رومان جازىلدى دەيدى. ونىڭ دەڭگەيى قالاي دەي­سىڭ؟

جازۋشىلاردىڭ ءبىرى جاقسى، ءبىرى ورتا­شا، ءبىرى ناشار جازادى. ول ءتاڭىر تارتۋىنان، ونەر تىلسىمدىعىنان شىعار. اي­تەۋىر، جۇمباق نارسە، سوندىقتان ولشەۋ­سىزدى ولشەۋلىمەن ولشەي الماي­تىن سەكىلدىمىز. ماقتاۋ، ماداقتاۋ دامەت­پەي­تىن، قىمبات ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىن دەپ ويلا­ماي­­تىن دارىندىلار بار، ء«بىز ەلەنبەدىك، ءبىز باعالانبادىق» دەپ جارناماسىن ءار تە­سىكتەن جىلتىڭداتاتىندار دا بار. وسى­لاردى جيناقتاي كەلگەندە ماسەلەمىز جوق، كوڭىلىمىز توق دەي المايمىز. جاڭا زا­­مان – جاستار جاعى جاھاندىق وي-ورىس­كە ۇمتىلعان، ۇلكەندەر كىبىرتىكتەپ قالعان ۋاقىت. جاستار جازۋداعى ەكسپەريمەنتتەن قورىقپايدى. ساقتىقتان ادا. ۇلكەندەر وزدەرى ءومىر سۇرگەن جۇيەنىڭ تۇ­زە­­تۋ­لەرىنەن، ايىپتاۋلارىنان وتكەن «تۇ­­سىنىكسىز كومپلەكستەر قويماسى». ۋا­قىت­تىڭ وزگەرگەنىن تۇسىنە تۇرا ەسكى ادىس­پەن جا­زۋعا ماشىقتانعانداردىڭ جاز­عان­دا­رى جا­نىما جاقىن.

رومان جازۋدى ەشكىم ەشكىمگە ۇيرەت­پەي­دى. ونىڭ وقۋى جوق. جازۋ قىزىق بول­عان­دا، ىشكى ءبىر تۇيسىك تۇرتپەكتەگەندە ات­قا­رىلاتىن ءىس شىعار. تۇششىنىپ وقى­عا­نىم – بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆتىڭ ء«اي، دۇنيە-ايى»، جۇسىپبەك قورعاسبەكتىڭ «ۇل­پىلدەگى»، راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باسى»، جاقسىلىق ءساميت ۇلىنىڭ «قا­ھار­لى التايى» (تريلوگيا).

«قاھارلى التايدىڭ» اسەرى ۇشان-تەڭىز دەر ەدىم. حح عاسىردىڭ 40-50 جىل­دا­رىنداعى شىعىس تۇركىستانداعى قازاق ءومىرىنىڭ، قازاق تىرشىلىگىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى. ارقايسىسى 700 بەتتەن تۇراتىن ءۇش كىتاپتىڭ ءار پاراعىن وقىعان سايىن جۇرەگىڭمەن كۇيىنەسىڭ، سۇيسىنەسىڭ، وزىڭە بەيمالىم اۋەزبەن تەربەتىلەسىڭ. مۇندا دايىن فورمات، ۇيرەنگەن سحەما جوق. كە­يىپ­­كەرى – ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ كوسە­مى – وسپان باتىر. «قاھارلى التايدى» جازۋدى جازۋشى ومىرلىك مۇرات ەتىپ العانداي. ول وسپان باتىردىڭ بەينەسىن قي­مىل-قوزعالىسىن، مىنەزىن، ىشكى سى­رىن، ويىن ەلگە تۇگەلدەي تانىتۋ ءۇشىن ءوزىن اياماعان سەكىلدى. كەيىپكەرىن جاق­سى كورىپ، ول اتقارعان ءىستىڭ ءبارىن ءوزى دە جاق­سى كورىپ، ىقىلاسپەن جازعان. ۇدە­سى­نەن شىققان. وسپان تاعدىرى – ءارى ترا­گە­ديا­لىق، ءارى رومانتيكالىق ءومىر. سيۋ­جەت قۇرىلىسىنداعى پانوراما ەسىڭدى الادى.

اركىم-اق جانارىندا ساقتاپ، كولەڭكە تۇ­سىرمەۋگە تىرىساتىن اياۋلى قازاق ايەل­دە­رىنىڭ بەينەسىن جاساۋدا جاقسىلىق ءسا­ميتۇى بەينەلەۋدە دە، مىنەزدەۋدە دە، اسەر­لەۋدە دە، پورترەت جاساۋدا دا قىسىل­ماي ەركىن كوسىلەدى.

كىتاپتاعى ءشامسيا سوزىمەن، ءىس-ارەكە­تى­مەن سول ءوزى ءومىر كەشكەن داۋىرگە ساي. قورعانسىز. ونىڭ بەينەسىن سومداعاندا جا­زۋشى قازاق عۇرپىن ، تۇرمىس-سالتىن تىر­شىلىگىن، سانا دەڭگەيىن، مىنەزىن، قا­رىم-قاتىناستاردىڭ شيەلەنىسىن، شيراتىلۋىن جازعاندا ويىن ۇستەمەلەپ، اياماي ءۇيىپ-توگەدى. بۇل جەردە كۇيىنىپ وتىرىپ ك ۇلىپ جىبەرەتىن تۇستارىڭ بار. جازۋشى كەيىپكەرلەرىن وتتان شىعارىپ سۋعا سالادى، اششى ومىرلەرىن ودان ءارى تۇز­دىق­تايدى.

مەن وسى جازۋشىنىڭ جازعاندارىنا اربالىپ قالعان وقىرمانمىن. وسپان – باتىر. قازاققا وسى ءسوز جەتىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. ونىڭ ءومىرىن، ەرلىگىن، تاع­دى­رىن رومان دەگەن جانردىڭ كوركەم بەينە دەگەن ولشەمىنىڭ تۇسىنا اكەلىپ سا­لىپ كورىڭىزشى. تەپە-تەڭدىكتى، دالدىكتى كورەسىز. وسى روماننىڭ جازىلۋىنان كەم­شىلىك تاباتىن سىنشى دا بولا قويماس دەپ ويلايمىن.

راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باس» رو­ما­نى­­نان توبىرلىق كەيىپتەگى «زيالى­لار­دى» كورەسىڭ. ءوز تاريحىنا، ءوز ۇلتىنا قار­سى جۇمىس ىستەگەن، انا ءسۇتىن ارامعا شى­­عارعان مانساپتىلاردىڭ سوڭىندا يت تا­لاعانداي قىلىعى ءوزىڭ بىلەتىن بى­رەۋ­لەر­دى ەلەستەتەدى. كەڭەس كەزەڭىنىڭ ۇلت­تىق قۇندىلىققا، ۇلتقا، تىلگە دەگەن جا­عىم­سىز، جازىلماعان، كوزگە كورىن­بەي­تىن ەرە­جەلەرى بولدى. راحىمجان وتارباەۆ «باس» رومانى ارقىلى ۇلتتىڭ رۋحاني تەڭ­سىزدىگىن العا شىعاردى. جاھاندانۋ كە­زىندە قازاقتىڭ تۇراقتى ورنىنىڭ قاي­دا بولۋ كەرەكتىگىن ۇقتىردى دەپ ويلايمىن.

بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆتىڭ ء«اي، دۇنيە-ايى» – ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ شەجى­رە­سى «قاھارلى التايمەن» ءبىر ۇندەس، ءبىر سارىنداس. رومانداعى ايتىلعانداردى جا­زۋشى مۇراعاتتان الدىم دەسە،ء بىزدىڭ اكە-شەشەلەرىمىزدىڭ اۋزىنان ءۇزىپ-جارىپ ەستى­گەندەرىمىز. ونداعى جەر-سۋ اتاۋلا­رى تانىس. وقىعانىڭدى كوز الدىڭا ەلەس­تە­تىپ وتىرادى. «قيلى كەزەڭ» سەكىلدى كينو تۇ­سىرۋگە سۇرانىپ تۇرعان دۇنيە. «قا­زاق­ستان تاريحىنىڭ» حرەستوماتياسىنا ەنە­تىن شىعارما.

ديدار امانتاي: 1

– م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى دەرەكتەرى بويىنشا ء(الميرا قالي)، قازاقستاندا، تاۋەلسىزدىك ال­عالى، وتىز جىل ىشىندە، جۇزگە تارتا رو­­مان جازىلعان ەكەن. كوپشىلىگى، ءتىپتى، باس­­پادان جارىق كورىپ تە ۇلگەرىپتى.

قايتەمىز، كىتاپ وقۋدان جازۋ وزعان زامان. مەن اپتاسىنا ءبىر كىتاپ وقيمىن. كىتاپ – بەلگىلى ءبىر ءماتىن تۇرعىسىندا. نە­مەسە ءبىر تۋىندى. كەيدە، شاعىن دۇنيە. ونىڭ ىشىندە كلاسسيكالىق شىعار­ما­لار مەن زاماناۋي تۋىندىلار دا بار. سا­لا­لاس، ارالاس-قۇرالاس دۇنيەلەر دە كە­­لىپ جاتادى، – نەگىزىنەن، ادەبي-كور­كەم نە­مەسە فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەر، جال­پى، قى­­رىققا، ەلۋگە جۋىق جاس اقىن-جازۋ­شى­­لار كىتاپتارىنا، اڭگىمە-جىر­لا­رى­نا پىكىر ءبىلدىرىپپىن، كادىمگىدەي رەتسەنزيا جا­زىپپىن.

بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز، جاڭا رو­مان­­دار قولىما سيرەك تيگەن ەكەن. تا­لاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ء«تالتۇس»، ساۋلە دوس­جاننىڭ «قاسىرەت پەن تاع­دىر»، «جات­قا تۋعان بالا»، «ەكى كۇيەۋ­لى كە­لىنشەك»، «ۇلكەن ۇيدەگى ۇرەي»، «ۇزىل­مە­گەن ءۇمىتىن»، ەرلان تولەۋتايدىڭ «جۇ­سىپبەك ەلەبەكوۆ» (رومان-ەسسe) پەن «ۇكىلى ىبىرايىن» (رومان-ەسسە)، ىرىس­بەك دابەيدىڭ «جىلقى اتىل­عان جاز» بەن «قوڭىزىن»، اقبەرەن ەلگەزەك­تىڭ «باقىتسىز بالالىق شاعىن» (پوۆەست) سۇيسىنە وقىپ شىقتىم. ءبىرازى ەسكە تۇسپەي وتىر. جارايدى، ولاردى كەلەسى سۇحباتتا اتارمىز. قازىر داۋرەن قۋات رو­مان جازىپ جاتىر دەپ ەستىدىم. نۇرجان قۋانتاي ۇلى دا جاقسى ءبىر كىتاپ جازعان كو­رىنەدى. مەن كەيىنگى جىلدارى كوپ پوە­­­ما دا وقىدىم. ءبىر شوعىرى: ماعجان – «قورقىت»، «قويلىبايدىڭ قوبىزى»، «باتىر بايان»، ء«جۇسىپ حان»، سوسىن، «ەر سايىن» جىرى، مارالتاي – «ارۋانا”، «الديار باتىر»، نەسىپبەك ايت ۇلى – «قانىش»، «جەر – جاننان قىمبات» (جۇمابەك تاشەنوۆ تۋرالى)، Cەرىك تۇرعىنبەك ۇلى – توقتار اۋباكىروۆ جايلى، عالىم جايلىباي – «قارا ورامال»، سەرىك اقسۇڭقار ۇلى، اينۇر تولەۋ... كوپ. كوزىقاراقتى وقىرمانعا ارنالعان ءتى­زىم ۇزاق.

ەلدە رومان كوپ جازىلىپ جاتسا دا، كولەمى جاعىنان – دەنى شاعىن شىعارما دەپ ەستيمىن، بىراق، سالماقسىز دەپ ايتا ال­­مايمىن. مەن وقىعان رومانداردا وي، تول­عانىس بار، سيۋجەتى – ۋاقيعا، شيە­لە­نىس­كە باي.

انار قابدۋللينا: 1

–تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى تمد ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى بىردەن نا­رىقتىق ادەبيەتكە ءوتىپ الدى، ونداي ەلدەردىڭ قاتارىندا رەسەي، بالتىق ەل­دە­رى بار ەدى. باسپا ءىسى جەكە كاسىپ رە­تىن­دە دامىپ، ادەبي اگەنتتىكتەر الدىمەن سول ەلدەردە پايدا بولا باستاعانى راس. نارىقتىق ەكونوميكا جۇيەسىندە باسپانىڭ دا، ادەبي اگەنتتىكتەردىڭ دە اقشا تابۋدى كوزدەيتىنى زاڭدى، سويتە تۇرا، بۇلار الەمدىك ادەبي پروتسەسكە ىلەسە وتىرا، جاڭا كەزەڭ ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوستى، الەمدىك كىتاپ نارىعىمەن بىتە قايناسىپ كەتە الماسا دا، ءبىر ارەكەت­تەر جاسالدى جانە جاسالىپ جاتىر. ال با­تىس بەستسەللەرلەرىن اۋدارىپ، تمد ەلدەرى اۋماعىندا ول كى­تاپتاردى ساتۋدا قازىر رەسەي الدىنا جان سالماي تۇر. ءبىز بولساق، «مە­لوماندا» نەگە ورىس تىلىن­دە­گى كىتاپتار كوپ تە، قازاق تىلىندەگى كى­تاپتار از؟» دەيمىز. بۇل – نارىق زاڭى­نىڭ ناتيجەسى. ءبىزدىڭ باسپالاردىڭ ءوز ونىمدەرىن ول جاقتىڭ ونىمدەرىمەن قاتار ۇسى­­نۋ­عا باسەكەلەستىك قابىلەتى جەتپەي جا­تىر. قازىر الەم بويىنشا پروزا جان­رىن­داعى كىتاپتار سۇرانىسقا يە.

پوەزيا، نوۆەللا، اڭگىمە ەمەس، كولەم­دى روماندار. قازاق جازۋشىلارى تاۋەل­سىز­دىك العان جىلداردىڭ باسىندا رو­مان­عا جانر رەتىندە باسقاشا قاراي باس­تا­عانى راس. كەيىن دامىماي، جەتىلمەي قال­­د­ى دەپ ويلايمىن. مەنىڭ ايتايىن دە­گەنىم، قازىرگى كولەمدى پروزانىڭ ءبارى رومان ەمەس. قازاق جازۋشىلارىنىڭ رو­مان تۋرالى وزىندىك كوزقاراسى، تۇ­سىنى­گى بار. كولەمدى پروزا جازۋدا الەم­دىك تەندەنتسياعا يكەمدەلۋىمىز كەرەك، بۇل – قازىرگى زاماننىڭ عانا ەمەس، ەرتەڭگى كۇننىڭ دە تالابى. رومان بولسىن، باسقا جانر بولسىن، وعان باعا بەرەتىن – وقىرمان. جاقسى روماندار بار، بىراق وقىرمان قولىنا جەتپەيدى. كىتاپ نارىعىندا جۇرگەن كاسىپكەرلەر جاقسى كىتاپتاردىڭ شىعىپ، وقىرمان قولىنا جەتۋى ءۇشىن بارىن سالۋى ءتيىس. از تارالىممەن شىعارىپ، ءبىر-ەكى كىتاپ دۇكەنىنە قويىپ قويۋمەن شەكتەلەدى. كوپ باسپالار مەملەكەتتىك تاپسىرىس­­­­پەن شىعاتىن كىتاپتارعا ارنالعان تەن­­دەرلەرمەن عانا جۇمىس ىستەيدى. ول كى­­تاپتاردى شىعارعان سوڭ، ساتا المايدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس تىزىمىندەگى كىتاپتاردىڭ كوبى ادەبيەت تاريحى فايلىنا الدەقاشان ەنىپ كەتەتىن كىتاپتار، باسپاگەرلەر قازىرگى رومانداردى شى­عارىپ تاراتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتپايتىنى بۇل جانردىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر.

 وقىعان، ۇناتقان كولەمدى كىتاپ­تا­رىم كوپ، كوبى رومان دەپ اتالعانمەن، كري­تەري­گە ساي كەلمەي جاتادى. ميستيك جا­زۋ­شى قويشىبەك مۇباراكتىڭ اڭگى­مە­لە­رىن وقىعالى، ودان «رومان بار ما؟» دەپ سۇراپ ءجۇرمىن. ول ء«دوڭتى» رو­ما­­نىن جازۋ ۇستىندە. بىراق ماتەريال­دىق قول­­داۋ بول­ماعاندىقتان، جازۋعا ەركىن وتى­­رۋعا مۇم­كىندىگى بولماي ءجۇر. ەگەر جاق­­سى باس­پا­مەن كەلىسىمشارتى بولسا، قوي­شى­بەك­تىڭ اتى باتىستا كەڭ تانىل­عان ستيۆەن كينگتەن كەم بولماس ەدى.

قۋات قيىقباي: 1

– ءبىز وسى سالادا قالام تەربەپ جۇر­گەن­نەن كەيىن جامان ءسوز ايتۋ جاراماس. جالپاقشەشەيلىك ەمەس. «جامان» نە­مەسە «تومەن» دەگەننەن ەشكىم بىزگە جاقسى دۇنيەسىن بەرە قويمايدى. ويلى وقىر­ماننىڭ اڭسارى اۋىپ ىزدەيتىنى وعاش وي مەن سونى ستيل! وسىلار بولماسا شىعارما ءالسىز دە سولعىن. بەلگىلى ءھام بۇلجىمايتىن قاعيدات.

ادەبيەتتەگى كوركەم ويدىڭ قۇزار شى­ڭى – رومان. قازاقى ۇعىمعا سالساق ۇزاق اڭگىمە. ەرتەگىنى ءبىر كۇن ەمەس ون ءتۇن تىڭدايتىنىڭىز سەكىلدى ەكى كۇندە ەمەس ءبىر اپتادا وقىلاتىن رومان ياعني ۇزاق اڭگىمە بولسا تىپتەن جاقسى. «ۋاقىت سولاي، زامان تالابى سولاي» دەگەن سىلتاۋ عانا. ەلىتىپ وتىرساڭىز ەشتەڭەنى كوزگە ىلمەيسىز. سۇيەگى تاتىمايتىن قۇر سوزدەن جانە ويسىز وقيعالار تىزبەگىن وقىعان سوڭ ارينە، قۇداي كەشىرسىن، «قاشان بىتەدى» دەپ تاعاتىڭ تاۋسىلادى. ءبىر عانا نارسەنى، ءوز باسىمنان وتكەندى ايتايىن.

ستۋدەنت كەزىمدە جانە بەرتىن كەلە قاجىعۇمار شابدان ۇلىنىڭ «قىلمىس» مەمۋارلىق رومانىن وقىپ شىقتىم. ءبىر اي بويى كوزىمدى اشسام دا، جۇمسام دا سول، تۇرسام ەسىمنەن، جاتسام تۇسىمنەن شىقپايدى. لەكتسيالاردا، جۇمىس ورنىندا، جاتىن بولمەمدە، اۆتوبۋستا بولسىن، قىل اياعى قايدا بارسام دارا جازۋشى قاجىعۇماردى قولتىقتاپ جۇرەمىن. نەگە؟ ويتكەنى وقيعاسى، اڭگىمەنى ءورۋى، فورماسى مەن بەرۋى توسىن بولعان سوڭ باس الا الماي باستىرىلىپ قالدىق. شىنىن ايتايىن، كولەمىنە قارامادىق. الدىڭعى التى كىتاپتان بولەك تاعى التاۋ بولسا دا جوعارىداعى مىنەز-ما­شىعىما سالىپ وقىپ شىعار ەدىم. كور­دىڭىز بە؟ بۇل اركىمگە ءار قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن.

وقيتىن ادام جوق دەگەن بەكەر ءسوز. باسقاسىنا قايدام ءوزىمىزدىڭ شولتيعان اڭگىمەمىز جارىق كورسە اسەرىمەن بولىسكەن وقىرماندار «قاشان كولەمدى تۋىندى جازاسىڭ؟ جاسىڭ كەلدى» دەپ ونسىز دا ءوزىمىز ويلاپ، دامىل تاپپاي تىنىمسىز ەڭبەكتەنىپ جۇرگەندە ودان ارمەن قامشىلاي جونەلەدى. ءجا، بۇل دەڭگەيى جوعارى رومان جوق، بولسا سونى وقيتىن وقىرمان جوق دەگەن ويدىڭ جەتەگىندە ايتىلعان ءسوز...

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تاريحي رو­­­ماندار دۇنيەگە كوپتەپ كەلدى. جا­سى­را­تىن نەسى بار، سونداعى قاۋزايتىن تا­قىرىبى، تۇلعانى اسىرا سۋرەتتەۋ، كوپ سوزدىلىك پەن ارتىق بەينەلەۋ، تاريحي تۇلعالار مەن كەيىپكەرلەر وبرازى ورتاق بولىپ كەتكەندەي كورىنەدى كەيدە. ايتاتىنى باتىر مەن بي، شەشەن مەن كوسەم. ءاي، مۇنى نەگە جازعان ەكەن دەپ تەرەڭ ۇڭىلسەك، جەرلەسى نە رۋلاسى بولىپ شىعا كەلەدى.

تۇلعا دەپ تاني الماساق، ادەبيەتكە بەرەر اسەرى مەن پايداسى بولماسا، ءسىز مەنى كە­شىرىپ قويىڭىز، الدەقانداي جازۋ­شى­نىڭ رۋلاسى مەن اتاسى جايىنداعى «ۇزاق اڭگىمەنى» ياعني رومان وقىعىم كەلمەيدى. مەن بۇل ءسوزدى ادەبيەتشى ەمەس، قا­را­­پايىم وقىرماننىڭ كوزقاراسى رە­تىن­دە ايتىپ وتىرمىن. وسىنداي قاي­تا­لاما كە­يىپكەر مەن ورتاق وبرازدار ارقىلى رو­مان دەڭگەيى قالاي وسەدى. ءوشىپ بارادى دەسەك ورە تۇرەگەلەتىندەر وتە كوپ.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ومىرگە كەلگەن روماندار تىزىمىندە ق.ءجۇمادىلوۆ «قىلكوپىر»، م.ماعاۋين «سارى قازاق»، «جارماق»، ن.داۋتاەۆ «قۇدىرەت پەن قا­سى­رەت»، ءا.اسقار ء«ور التاي، مەن قاي­تە­يىن بيى­گىڭدى...»، ق.تۇمەنباي «بەكەتتەگى بەي­كۇ­نا­لار»، ا.التاي «تۋاجات»، «سيرات»، ن.قۋانتاي ۇلى «قاراوزەك»، ت.اسەم­قۇلوۆ ء«تالتۇس»، ا.كەمەلباي «مۇنا­را»، ت.ساۋكەتاەۆ «اي قاراڭعىسى»، «مەن جىن­دىمىن» سياقتى اۆتورلار مەن تۋىن­دى­­لاردى اتاعان ءجون.

ءبىر عانا اسقار التايدىڭ ەكى بىردەي رو­مانى «تۋاجات» پەن «سيرات» شىعارما­لا­رى شىمىر، ويى مەن ءسوزى كەسەك دۇنيە دەر ەدىم. كوتەرگەن تاقىرىبى دا توسىن. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىز بەرگى بەتكە وتكەن ەلدىڭ تاريحىن جازىپ كەتتىك. ال جازۋشى وسى «سيرات» رومانىندا ار­ع­ى بەتكە ءوتىپ جانكەشتىلىكپەن عۇمىر كەشكەن، ەلى ءۇشىن ەمىرەنە قولىنا قارۋ العان ەر قازاقتى ءسوز قىلادى. روماندا بايىرعى بابامىزدىڭ باسىنان وتكەرگەن ب ۇلىڭعىر تاريحى – شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاتتىق كۇرەسى جا­يىندا ايتىلادى. ءبىر-بىرىنە ەش قاتىسسىز بىردە-ءبىر كەيىپكەر جوق. روماننىڭ ءار تاراۋىنداعى كەيىپكەرلەر دە ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. تاراۋ سايىن وزگەرىپ وتىراتىن كەيىپكەرلەر ارقىلى حالىقتىڭ باسىنان كەشىرگەن اۋىر تاعدىرىن اشىپ وتىرادى. سوندىقتان دا شىعارما يدەيا­سى تاراۋ سايىن تولىعىپ، تولىسىپ وقىر­مان­عا جاڭا قىرىنان تانىلىپ، وي سا­لىپ جالعاسا بەرەدى. بۇل ءبىر جا­عى­نان ال­ساڭىز جاڭاشىلدىق بولىپ كورى­نە­تىندەي. ويتكەنى ايتار ويى، ءار تاراۋ­دا­عى كەيىپكەرلەردىڭ باسىنان كەشىرگەن ءومىرى مەن حالىقتىڭ تاعدىرى جالعىز.

تيبەت اسىپ، ءۇندى مۇحيتىن كەسىپ، تۇر­كيا­نى تۇراقتاعان قارا حالىقتىڭ قاسى­رەتى، قانشاما جىلدار وتسە دە، كولبەڭدەپ كوز الدىڭدا كورىنىس بەرەدى. تاكلاماكان، گوببي شولىنەن ەلدى باستاپ جاڭىلماي جول تاپقان ەرلەر رۋحىنىڭ بەرىكتىگىنە شىنىمەن باس شايقايسىڭ. ەلدىڭ ەسەندىگى ءۇشىن شەيىت كەتكەن جاندارعا قاراپ «قا­زاق­ت­ىڭ سۇيەگى قايدا قالماعان» دەگەنگە نىق سەنىپ، جۇرەگىڭنىڭ باسىنا قايعىنىڭ قارا قانى ۇيىپ قالادى.

قالاي العاندا دا قازاقتىڭ قانشا­ما قاسىرەتتى، قايعىلى تاريحى سۋرەت­تەلسە دە شىعارمانىڭ ءون بويىنداعى شىن­دىق، اداستىرمايتىن اقيقات وقىر­مان­نىڭ جۇرەگىنە سەنىم ۇيالاتىپ، رۋحىن اسقاق­تاتادى. بابالار جولىنان جاڭىل­ماي مىنا بىزدەردى دە كۇرەسكەر بولۋعا ۇندەيدى. تۋىندىداعى ۇلتتىق رۋحتىڭ جو­عارعى دەڭگەيدە بارىنشا دارىپتەلىپ، ءبى­رىن­شى كەزەكتە كورىنىس بەرۋى وقىرماندى قىزىعا وقىپ شىعۋعا جەتەلەيدى.

 پوۆەست – باسى ارتىق جانر

– زامان اعىسىنا ساي شاعىن روماندار پايدا بولدى، بىراق كولەمى مەن ايتار ويى جاعىنان پوۆەستىڭ جۇگىن ارقالايتىن شىعارمالار دا رومان دەپ اتالىپ ءجۇر، بىزدە كوركەم شى­عار­ما­ن­ىڭ جانرىن ايقىنداۋعا كىم­دەر كو­ڭىل بولگەنى دۇرىس؟

قۋاندىق تۇمەنباي:

– ماسەلە كولەمدە ەمەس، كومپوزي­تسيا­لىق قۇرىلىم مەن كوركەمدىكتە. شى­عارما ۋاقىت تەزىنەن قالاي شىقتى، قو­عامدىق دامۋ كەزەڭىنە قالاي جاۋاپ بەردى؟ ءبىز «تىنىق دوننان» باستاپ، كو­لەمدى ەپيكالىق شىعارمالارعا كوز ۇي­رەت­­كەن وقىرمانبىز. ەندى «وبلوموۆ» سياق­تى روماندار دا، كەيىپكەرى دە ارىق­تا­سا ابدەن بولار ەدى. ويتكەنى جىل باسىندا شارۋا نانى 115 تەڭگە ەدى، قازىر 199 تەڭگە. قالامعا دا كۇش كەرەك، ۋاقىت سەمىزدىكتى كوتەرمەيدى. ۇلگى تۇتار تۋرگەنەۆتىڭ «دۆوريان ۇياسى» 140 بەت بولسا، «بۇل مەنى دە، مەن سياقتى شالداردى دا اتىپ تاستادى» دەپ ءبۋنيندى زار جىلاتقان جاڭاشىل ستيليست ۆ.نابوكوۆتىڭ «ماشەنكاسى» 80-اق بەت. ەكە­ۋى دە اتىشۋلى جۇپ-جۇقا رومان. 3 بەت «حامەلەوننىڭ» وزىندە دە رومان جۇ­گىن ارقالاعان قوعامنىڭ كورىنىسى بار. ال ەندى ءتىسىڭ اۋىرسا ستوموتولوگقا باراسىڭ، جانردىڭ ايىرماشىلىعىن ادەبيەت ماماندارى ايقىنداماي ما؟ ء«شوپ تە ولەڭ، شوڭگە دە ولەڭ» زاماندا ءبىلىمدى فيلولوگتەر قاجەت. عىلىمي دارە­جەسى زور بولعانمەن پروزا مەن جۋرناليستيكا جانرلارىن اجىراتا الماي جۇرگەندەر بارشىلىق. قوي ماڭىراپتى دەيدى، «سويسا قاساپشى سويسا ەكەن» دەپ. ادەبي دۇنيەنى تالداۋعا دا ء«وز ءىسىنىڭ شەبەرلەرى» كەرەك-اق.

ديدار امانتاي:

– جانر رەتىندە رومان ۇلكەن فيلوسو­فيا­لىق تراكتاتتارمەن قاتار تۇر. ۋاقيعا ماسشتابى – كەڭ، جەلىسى – ۇزاق، كولەمى – ۇلى. سيۋجەتىنىڭ فابۋلاسى كۇردەلى. ءوزى دە شى­تىرمان. اسەم سوزگە قۇرىلعانى دا جەتەدى.

XX عاسىردا ءساندى، ءناشتى اعىمدار كوپ بولدى. قالاي سەرمەسەڭ دە قالام كوتەرەدى. ءبىرى تىگىنەن جازدى، سيۋجەتتىك جەلى با­عى­تىن ايتىپ وتىرمىز، ءبىرى ءماتىندى كول­دە­نەڭ سالدى، ءبىرى، ءتىپتى قۇرىلىسىن (قۇ­رىلىمىن) كومپوزيتسيالىق بايلانىسىن وزگەرتىپ جىبەردى، جاڭا ءادىس-ءتاسىل قولداندى. ادەبيەتكە – جازۋ مانەرى، ارحيتەكتۋراعا تەمىر كەلدى. ەكەۋى دە جاڭا ءتۇر، جاڭا ءپىشىن قالىپتاستىردى.

XX عاسىر – مودەرنيزم عاسىرى. اقىل-وي پافوسى بيلىك قۇردى، بۇرىنعى ەستە­تيكالىق تالعام وزگەردى. جانر – كو­لەم: ءسوز، سويلەم كولەمى، پەرسوناجدار كولەمى. بارلىق جانردى قامتيتىن جانر – حيكايات.

پوۆەست – باسى ارتىق جانر. قىسقا نۇس­قاسىن اڭگىمە دەپ، ۇزىن ءتۇرىن رومان دەپ بەلگىلەيتىن ۋاقىت جەتتى. رومان جازۋ ءۇشىن ءىرى سۋرەتكەرلىك قابىلەت كەرەك. ءىرى سۋرەتكەرلىك دەگەنىمىز بايىپتىلىق. سابىر ساقتاپ، جازۋ ۇدەرىسىن سوزا بىلسەڭ، ەڭبەكتىڭ ءار كۇنىن ءوز جوسپارىڭ بويىنشا جۇمساي الساڭ... رومان شىعادى. بۇل جانردى قۇرتاتىن نارسە – اسىعىستىق. ناتيجەنى كوزدەپ، فينالدى اڭساپ، باس­تاۋىنان شەشىمىنە بىردەن قول سوزعان قالام، كومپوزيتسيانى بۇزادى.

قۋات قيىقباي:

– «شاعىن روماندار» دەگەن قاتە ۇعىم. كەڭ تىنىستى كولەمدى بولعانى ءۇشىن رومان دەپ اتالادى. شاعىن دۇ­نيەنى رومانعا ساناۋ قاتەلىك. پوۆەستى رومان، روماندى پوۆەست دەۋ ءۇشىن ادەبي ءبىلىم مەن ۇيات كەرەك پە دەيمىن كەيدە. جازۋشىنىڭ ەركىنە سالساق مەنىڭ مىنا جازعان ەكى بەتىم رومان دەسە ماسقارانىڭ كوكەسى سوندا بولادى. بۇل ادەبيەتشى مەن قالامگەر ءۇشىن كەشىرىلمەيتىن اعات ءىس. ماسەلە كولەمدە ەمەس ايتار ويىندا، تىنىسىندا. «ەكى سويلەمنەن تۇراتىن اڭگىمە شىقتى» دەپ الاۋلاتىپ، جالاۋ­­تىپ جونەلەمىز. وسىنى تۇسىنبەي دال بولامىن. كەز كەلگەن قالامگەر وسىنداي دۇنيە جازاتىن بولسا وندا قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ادەبيەتى بۇگىندە بەلى قايىسقان روماندار مەن رومان جۇگىن كوتەرگەن پوۆەست، حيكايات­تار مەن اڭگىمەلەردەن كوز اشپاعان بولار ەدى.

فلوبەر، تولستوي كولەمدى روماندار مەن حەمينگۋەي، تۋرگەنەۆ قىسقا روماندار جازعان ءسوز زەرگەرلەرى دەگەن تۇسىنىك بار. الايدا وسىلاردى وقىپ شىقساڭىز، قاتار قويىپ سالىستىرساڭىز ارا-جىگىن اجىراتۋ قيىن ەمەس. «كولەمدى» جانە «شاعىن» دەگەن جاي عانا اتاۋ بولىپ شىعادى. تىنىسى كەڭ، وقيعاسى اۋقىمدى. سوندىقتان كوپتەپ ويلانىپ، الدەقانداي شىعارماعا «رومان» دەپ ات قويۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنگەن دۇرىس. ءبىز كولەمىن ەسەپتەيتىن بولساق، جيىرماسىنشى عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ قامباسىن بايىتىپ، جوعىن تولتىرعان روماندار «شاعىن رومان» عانا بولىپ قالماق. شولاق، شولتيعان بارىنشا كەلتە، قىسقا قايىرىلعان رومان بولا ما، ءوزى؟ البەتتە، جوق. بۇنى قالامگەر «ايعايلاتىپ» باس­پا­عا بەرەدى، باسپاداعىلار «مىناۋ نە؟» دەپ ءۇڭىلىپ، ۇزدىكپەستەن «شۋلاتىپ» باسىپ كەپ جىبەرەدى. كەيىنگى تولقىن بولسىن، الدىڭعى بۋىن بولسىن ميني روماندار قاپتاپ الدى. وقىساڭىز پوۆەستىڭ دەڭگەيىندە عانا. وسىعان «رومان» دەپ ات قويعان نە دەگەن وزىمشىلدىك پەن امبيتسيا ءوزى تاڭ قالماسقا شاراڭ جوق.

ويتكەنى رومان جانرىنىڭ كوتەرەر جۇگى مەن سالماعى ساقتالعاندا عانا رو­مان عوي. كەيىپكەر بەينەسى جان-جاق­تى تولىق اشىلماعان دۇنيەنى رومان دەپ اتاۋ ابەستىك. رومان – احمەت بايتۇر­سى­نوۆ­تىڭ سوزىنشە بار-جوعى ۇلى اڭگىمە. ءار رومان ءبىر تاعدىر دەسەك ادام بالاسىنىڭ ءومى­رى – ۇزاق اڭگىمە ياكي رومان. بۇل سولاي ەكەن دەپ كوپ نارسەنى جازا بەرۋگە بولمايدى. رومانعا تاتيتىن ءومىر بار، ءوز ءومى­رىن رومانعا اينالدىرا الاتىن جازۋ­شى بار. باستىسى وسى.

انار قابدۋللينا:

– شاعىن روماندى 90-شى جىلداردا ديدار امانتاي جازىپ ەدى. جازۋشىنىڭ «گۇلدەر مەن كىتاپتار» رومانىن سول كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىگىن، ت.ب. پروزادان كورىنۋى ءتيىس تەرەڭ ماڭىزدى يىرىمدەردى اشىپ بەرگەنى ءۇشىن جوعارى باعالايمىن. ۋاقىت وتكەن سايىن قۇنى ارتا بەرەتىن روماننىڭ ءبىرى.

كوركەم شىعارمانىڭ جانرىن كىمدەر ايقىندايدى دەسەڭىز، ءبىزدىڭ نارىقتىق جۇيەدە جەكە كاسىپ رەتىندە جۇمىس ىس­تەي­تىن باسپالار مەن (بىزدە ءالى اشىلماي جاتقان) ادەبي اگەنتتىكتەر – جاقسى كىتاپتى وقىرمانعا جەتكىزەتىن نەگىزگى مەحانيزمدەر بولىپ تابىلادى. ادەبي پروديۋسەر، رەداكتور، سىنشى، ت.ب. جاقسى كىتاپ شىعارىپ، تاراتقىسى كەلەتىن ءار باسپادا، ءار ادەبي اگەنتتىكتە جۇمىس ىس­تە­ۋى كەرەك. كىتاپقا رەتسەنزيا جازۋ، نا­سيحاتتاۋ دا وسى مەكەمەلەردەن باس­تاۋ الۋى – كىتاپ نارىعى سالاسىنىڭ ەرەكشەلىگى. ارينە، جاقسى دۇنيەلەر گازەت-جۋرنال، سايتتاردا دا جاريالانادى. الايدا جۇيەلى، ساپالى جۇمىس جاساۋ – كوپ نارسەنىڭ وزىندىك ورنىن، فۋنكتسياسىن ايقىنداپ بەرەر ەدى.

ءدىلدار مامىرباەۆا:

– كوركەم شىعارمانىڭ جانرىن كىم انىقتاۋشى ەدى، ادەبيەتتىڭ تەورياسىن جاساۋشىلار شىعار دەپ ويلايمىن.

گەتە «فاۋستىڭ» يدەياسىن سۇراعان­دار­عا:

– مىنا قاراڭدارشى، ءبارى ەنتەلەي كەپ، جابىلا سۇرايدى، - «فاۋستا» قانداي يدەيا جيناقتاماق بولدىڭ دەسەدى. سونى مەن ءبىر اپ-انىق ءبىلىپ، اپ-انىق ايتىپ بەرەتىن كىسىدەي كورەدى عوي دەيمىن... – دەپ اشۋلانىپتى.

«تاسسونىڭ» يدەياسىن ايتىپ بەرۋدى سۇراعان ەككەرمانعا گەتە:

– نەمەنە يدەيا؟ – دەپ تاڭ قالىپتى، – ونى قايدان بىلەمىن؟ مەنىڭ كوز الدىمدا تاسسونىڭ ءومىرى عانا جايىلىپ جاتتى، كوردىم دە جازدىم. بولدى، – دەپتى.

سول سەكىلدى بۇكىل بولمىس ءبىتىمىن، كوڭىل كۇيىن، قاباق كىربىڭىن، كوكىرەگىندەگى وت سەزىمىن ايقارا اشىپ، جازىپ وتىرعاندا اۆتورعا روماننىڭ، نە پوۆەستىڭ ەرەجەسىنە سالايىن دەگەن وي كەلمەيتىن شىعار. قوعامدىق قۇبىلىستاردى ءدال بەينەلەپ، قابىلەت-قاۋقارى ءار دەڭگەيدەگى جەكە ادامداردىڭ كۇللى تىرلىگىن بار بە­دە­رى­مەن، بار قايشىلىعىمەن جەتكىزە بىلسە، بۇل رومان ەمەس، پوۆەست قوي دەپ كەرى يتەرە سالمايتىن شىعارمىز. ونىڭ قاي جانردا بولعانى ەمەس – شىعارما كىلتىنىڭ تابىلۋىندا شىعار گاپ..

لەۆ تولستوي: «ورىس ادەبيەتى مەنەن كەيىن دەمالادى» دەگەن ەكەن، مۇمكىن رومان جانرى ءبىراز ۋاقىتقا دامىلداپ جاتقان شىعار.

 ءبىزدىڭ ءداۋىردىڭ بەينەسىن بولاشاق رومانداردان كۇتەمىز

– ۇلتتىق، ازاماتتىق ۇستانىم نەگە ءبىزدىڭ شىعارمامىزعا تۇپقازىق بولا الماي تۇر؟

قۋات قيىقباي:

– مۇنى تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. ءوزى­مىز­دىڭ جەكە پايىم-پىكىرىمىزگە سالساق بىلاي. بىلسەك بالكىم، جاعىمسىز كەيىپكەر ەمەس، جاعىمدى ءھام ء«وتىمدى» كەيىپكەر وبرازىن سومداپ شىعا الار ما ەدىك. بۇرىنعى كەڭەس وداعىنداعى كەيىپكەرلەر وبرازى يدەولوگياعا ساي جازىلاتىن. سوسىن جابىلىپ سول كەيىپكەردى، سول ادامدى ماقتاپ، ناسيحاتتاپ الا جونەلەتىن. بىزدە شە؟ ناقتى يدەولوگيا جوق بولعان سوڭ. بالاڭا كىم بول دەيسىڭ، وزىڭنەن كەيىنگىنى كىم بولۋعا ۇندەيسىڭ وسى جاعى جۇمباق. «يدەولوگيا مەن ادەبيەت قابىسپايدى، ادەبيەتتىڭ نە قاتىسى بار وعان» دەرسىز. جوق بولعان سوڭ ءبىزدىڭ قالامگەرلەر جا­لا­قىسىن پاتەراقىعا تولەپ، ارەڭ كۇ­نەل­تىپ ءجۇر. ەندى وسىنداي ادامدا ۇلت­تىق، ازاماتتىق كوزقاراس بولا ما؟

ابايشا تولعاساق: «جالت بەرگىش...» ادامنان ءيا ادەبيەتشىدەن ۇلتتىق بولما­سا ازاماتتىق ۇستانىم كۇتۋدىڭ ءوزى بە­كەر، ساندىراق. نە كورسەڭ، نەنىڭ ازابىن تارتساڭ سونى جازاسىڭ. بالكىم، جا­عىم­پاز­دىقتى، جەمقورلىقتى جەڭگەن ادام نە­مەسە جازۋشى عانا جازا الار. ال قال­عانى بەكەرشىلىك. ءوزىنىڭ ۇلتتىق كەي­پى، ازاماتتىق ۇستانىمى بولماعان سوڭ جاز­­عانى دا جاساندى بولماق. ۇستانىم­دار­دان ايىرىلىپ قالعان سوڭ ۇستىن بولارلىق ۇستانىمداردى ۇلگى ەتىپ جازا الماي ءجۇرمىز.

ديدار امانتاي:

– جازۋعا – اقىل، شىدامعا – قايرات. كەڭ تىنىستى تاقىرىپ قانا رومان بولا الادى. ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان زامان وتكەن سوڭ بارىپ قانا وبرازعا اينالادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ءداۋىردىڭ بەينەسىن بولا­شاق رومانداردان كۇتەمىز.

انار قابدۋللينا:

– ۇلتتىق، ازاماتتىق ۇس­تانىم كەز كەلگەن شىعارماعا تۇپقازىق بو­لا الادى، بىراق ول جازۋشىلىق شە­بەر­لىككە بايلانىستى. جازۋشى تار شەڭبەردە بەرۋى مۇمكىن، ول كەزدە تاپتاۋىرىن بولعان 

ۇرانشىلدىق سياقتى قا­بىلدانۋى مۇمكىن، ال ءبىزدىڭ قوعام بۇدان جالىققان. ادەبي شىعارما وبراز­دى­لىقتى، تۇسپالدى، استاردى جاقسى كورەدى. ول «جۇتا سال» دەپ، اۋىزعا شايناپ بەرەتىن نارسە ەمەس. كوپ ماعىنا بە­رە­تىن، سان قاتپارلى شىعارمالار بار. ولار ويلانۋعا جەتەلەيدى. بۇدان تو­مەن شىعارما بولسا، ويلى وقىرمان قا­بىلدامايدى. جالپى، وقىرمان اۋديتورياسى ءارتۇرلى بولادى. ۇسىنىلاتىن دۇ­نيە­نىڭ ءارالۋان بولعانى جاقسى. تالعامعا تالاس جوق.

قۋاندىق تۇمەنباي:

– «ناعىز تالانت كەشەگى كۇندى دە ەمەس، بولاشاقتى دا ەمەس، بۇگىنگى كۇندى جازادى» دەگەن ۇلى پۋشكيننىڭ ءسوزى ويعا ورالادى. ازاماتتىق ۇستانىمدى جازۋ ءۇشىن ادام فاكتورى العا شىعۋ كەرەك ەمەس پە؟ ءبىزدىڭ بۇگىنگى زامانداستارىمىز - زەينەتاقىسى مەن الەۋمەتتىك كومەگىن الا الماي جۇرگەن شال-كەمپىر، ورتتەن كۇيىپ، جارىلىستان جارىمجان بولعان ورىمدەي جاستار، وعان بەتى جامان ىندەت قوسىلدى. قازىرگى پروزانىڭ تاقىرىبى دا وسى. ونسىز دا «زاپاستا قالعان» (ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ءسوزى) قالامگەرلەر دە سولاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇر. قاراسوزگە عانا سەنگەن ولاردا زارە جوق، ال ازاماتتىق ۇستانىم قايدان بولسىن؟ ولاردىڭ ءبۇيىرىن ءتۇرتىپ قالساڭ ء«ورت»، «ىندەت»، «سنارياد» دەگەن تاقىرىپ بۇلك ەتە قالادى. سوندىقتان كۇتەيىك. تو­زىم­دىلىك اتا-بابامىزدان قالعان اسىل قا­سيەت.

ء دىلدار مامىرباەۆا:

– ءوزىم وقىعان كىتاپتاردىڭ اۆتورلارى ادامدىق، جازۋشىلىق پارىزدى وتەۋدىڭ تۇپقازىعى – ۇلتتىق، ازاماتتىق ۇستانىم دەپ وتىرعان جانكەشتىلەر. ەل تاريحىن، سالت-ءداستۇردى كەلەسى ۇرپاققا جەتكىزۋشى ۇستاز­دار.

جاڭالىقتىڭ ءبارى – يننوۆاتسيا ەمەس. سوندىقتان اقپاراتتىق نوپىردەن ادە­بيەت­تى دە قورعاۋىمىز كەرەك. تىپتەن جال­عان، بەيادەپ ەرەجەسىز، شەكتەۋسىز ويدى ادەبيەت اۋىلىنا جىبەرمەيتىن كۇزەت قويۋ كەرەك شىعار. سەبەبى ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ تۋعان ەلىنە، انا تىلىنە، دارحان دالاسى مەن وسكەن جەرىنە دەگەن ماحابباتىن قالىپتاستىراتىن – جازۋشىلار.

 رومان جازۋ ءۇشىن باپ كەرەك

– ەگەر ءسىز بولاشاقتا رومان جاز­سا­ڭىز قاي تاقىرىپتا جازار ەدىڭىز؟

قۋاندىق تۇمەنباي:

– الپىستىڭ التاۋىنا كەلدىم، جالعىز رومان جازىپپىن. ون جىل ۋاقىتىمدى سارپ ەتتىم. اۋەلى «سوتتالعان دومبى­را» دەگەن اڭگىمە، كەيىن «قاناتى كۇي­گەن قىزعىش قۇس» اتتى دەرەكتى حيكايات سوڭى «بەكەتتەگى بەيكۇنالار» دە­گەن رو­مانعا ۇلاستى. تاقىرىبىم – تاۋەل­­سىزدىك، قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديس­سيدەنت تاعدىرى، ازاتتىق اڭساعان حا­لىق­تىڭ مۇڭى. جازۋىن جازعانمەن جارىققا شىعارۋ وڭاي بولمادى. «جۇل­دىز­دا» جۋرنالدىق ۆاريانتى جاريالانىپ، تاۋەلسىزدىك تۋرالى شىعارمام تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جارىق كوردى. ال بولاشاقتا رومان جازۋ جوسپارىمدا جوق، اڭگىمە مەن حيكايات وڭ جامباسىما كەلەتىن سياقتى. شەبەرلىگىڭ جەتسە شاعىن جانرمەن-اق ءومىردى شىر اينالدىرۋعا بولادى. قالام مەن قاعازدىڭ وبالىنا قالماۋىمىز كەرەك. ءسوز ونەرى سۇعا­ناق­­تىق­تى سۇيمەيدى. تاۋەلسىز كۇندەر – جا­نى­­ما ەڭ جاقىن تاقىرىپ.

ءدىلدار مامىرباەۆا:

– بالالار تاقىرىبىنا جازاتىن شى­عار­مىن.

قۋات قيىقباي:

– رومان جازۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەڭ الدىمەن باپ كەرەك. اندا باسىن، مىندا اياعىن جازا سالاتىن كۇلدى-بادام اڭگىمە بولماعاندىقتان ويلاۋدى جانە ويلانۋدى، جۇيەلەۋدى، شيەلەنىسۋ مەن شەشىمىن شەشىپ بەرەتىن تالابى بولعاندىقتان ۇلكەن پانورامالى دۇنيە شىعارۋ ءۇشىن كوپ تەر توگۋ كەرەك. سوسىن بۇنى مەكتەپ قابىرعاسىنداعى وقۋشى دا بىلەتىندەي ەتىپ جوسپارى قۇرىلسا جازىپ شىعۋ اناۋ ايتارلىقتاي قيىن ەمەس. بابىڭ كەلىسسە جازۋ قيىنعا سوقپاس.

ال ەندى تاقىرىبى مەن كوتەرەتىن ماسەلەسى دەگەنگە ايتارىم ءبىزدىڭ قوعامدا ونداي تاقىرىپتار جەتەرلىك. باستىسى، كەيىپكەر وبرازىن سومداۋدى ءپروتوتيپتى ءجىتى قاداعالاپ، زەرتتەپ العان ءجون.

جەمقورلىق، پاراقورلىق، جالا­قور­لىق ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دەرتى، ونىڭ ارتىن­دا ءدىني فاناتيكتەردى دە، گالستۋگىنە قىل­قىن­عان ساياسي فيگۋرالاردى دا كورۋگە بولادى... جازسام وسىنى شيىرلاعىم كەلەدى. جولىن تاۋىپ، ءجونىن بىلگەن كەيىپكەردى، جەمقورلىقتى جەڭگەن، ءبىلىم مەن عىلىمعا سەنگەن كەيىپكەردى جازسام جاقسى دۇنيە شىعار دەپ سەنەمىن. جانە ءوز بالاما، ىنىمە، وزىمنەن كەيىنگىلەرگە نا­سي­حاتتاي الاتىن كەيىپكەر وبرازى بولسا وي­لانىپ، جازاتىن دۇنيە كوپ-اۋ... با­بى­مىز كەلىسپەي جۇرگەن شىعار بالكىم، كىم ءبىلسىن.

انار قابدۋللينا:

– قازىر ەڭ وزەكتى تاقىرىپ: پاندەميا، ۆي­رۋس، ت.ب. كۇللى ادامزات ەركىندىكتى شەكتەۋ دەگەننىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىندى. شە­كارا كەنەت جابىلىپ، جات ەلدەردە قا­لىپ قوي­عان­دار بار. گولليۆۋد كينولا­رىندا كوپ كورسەتەتىن «اپوكاليپسيس» كەلىپ، سوندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندايمىز. ۆي­رۋس­تان ءولىپ جاتقاندار، ىندەتكە دايىن­دىقسىز ءدوپ كەلگەنىمىز جانە بار. وسى­نىڭ ءبارىن ءوز باسىنان وتكىزگەن تالاي جازۋشى تولعانىس ۇستىندە شىعار دەپ ويلايمىن. ال مەن جازسام، تاريحي رومان جازار ەدىم، وعان شىڭعىس حان داۋىرىنەن ەرتەرەك كەزەڭدەر جاقسى لوكاتسيا بولا الادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:50

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

1227 قازاقستاندىق ىندەتتەن ساۋىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:08

وتكەن تاۋلىكتە 1169 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:01

ۇقساس جاڭالىقتار