بىردە ۇندىستانعا بارۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. وندا «قازاقفيلمنىڭ» شىعارماشىلىق توبى كەزىندە كاشميردىڭ پاتشاسى بولعان مۇحاممەد حايدار دۋلاتي (1499-1551) جايلى دەرەكتى فيلم تۇسىرمەك بولدى. كاشمير استاناسى سريناگاردا, گانگا وزەنىنىڭ جاعاسىندا بولىپ, ءبىراز تۇسىرىلىمدەر جۇزەگە اسىرىلعان سوڭ, قالعانىن دەليدە دە جالعاستىرماق بولىپ, ءۇندىستان استاناسىنا قايتىپ ورالدىق. ول كەزدە قازاقستاننىڭ ۇندىلەر ەلىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قايرات وماروۆ ەدى (ول قازىر قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىسى). وعان سول جولى 2010 جىلى ورىس تىلىندە شىققان «يسلام – رەليگيا ميرا ي سوزيدانيا» اتتى كىتابىمدى سىيلادىم. كەلەسى كۇنى قايرات ءىنىمىز «كىتابىڭىزدى قاراپ شىقتىم. قازاقتىڭ تاريحى, حالقىمىزدىڭ رۋحانياتى, جۇرتىمىزداعى يسلام ءدىنى مەن مادەنيەتى جايلى جاقسى جازىپسىز. ايتپەسە, كۇنى كەشەگە دەيىن «قازاق كوشپەلى ءومىر ءسۇردى, قالا مادەنيەتى بولعان جوق» ىسپەتتى پىكىر ۇستەمدىك ەتىپ كەلدى عوي. ەڭبەگىڭىزدە قازاقتىڭ ەجەلدەن مادەنيەتتى, وركەنيەتتى ەل ەكەندىگىن, وزىندىك ونەرى مەن مادەنيەتى بولعاندىعى جاقسى كورسەتىلىپتى. وسى دۇنيەڭىز اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋعا سۇرانىپ-اق تۇر», دەدى. مەن ويلانىپ قالدىم. قايراتتىڭ ۇسىنىسىنىڭ جانى بار-دى. قولعا الۋعا بولاتىن-اق ءىس ەكەن دەگەن پىكىرگە بەكىندىم.
«يسلام – رەليگيا ميرا ي سوزيدانيانى» (الماتى, 2010) «يسلام مادەنيەتى مەن ءبىلىمىن قولداۋ» قورى شىعارىپ, بۇكىل ەلىمىزگە تەگىن تاراتقان بولاتىن. باسپاسوزدە دە جاقسى پىكىرلەر ءبىلدىرىلدى. ءۇندىستاننان الماتىعا قايتىپ كەلگەن سوڭ, كىتاپتى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ جانە ونى شەتەلدە شىعارۋ ماسەلەسىن اقىلداسپاق بولىپ, سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ك.ۆ.جيگالوۆقا جولىقتىم. كونستانتين ۆاسيلەۆيچپەن كازگۋ-دە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزدەن تانىس ەدىم. ارالاسىپ تۇراتىنبىز. ول كىتاپتى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ يدەياسىن قۇپتاي كەلە, لوندوننان باسپا تابۋعا كومەك كورسەتۋ جايلى وسى ەلدەگى ەلشىمىزگە تاپسىرما بەردى. كەيىن ەلشىلىك لوندونداعى «ستەيسي» اتتى حالىقارالىق باسپامەن كەلىسكەندەرىن, ولاردىڭ كىتاپتى شىعارۋعا ءازىر ەكەندىكتەرىن مالىمدەگەندەرىن حابارلادى.
ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە كىتاپ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ ءبىتتى. وسى ءتىلدىڭ بىلگىرلەرى تارجىماعا جاقسى باعا بەردى.
سونىمەن, «ستەيسي» باسپاسىنا قولجازبانى جىبەردىك. ولار قاراپ شىعىپ, باسۋعا دايىنداي باستادى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە كىتاپتىڭ العاشقى تارالىمى دايىن بولعانى تۋرالى حابار جەتتى. سودان ۇزاماي 2012 جىلدىڭ ناۋرىزىندا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە شاقىرۋ دا كەلدى. الماتى – لوندون ۇشاعىمەن جولعا شىقتىق. انگليا استاناسىندا ءبىزدى ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى كۇتىپ الىپ, قالا ورتاسىنداعى اتاقتى گايد پارك جانىنداعى مەيمانحاناعا جايعاستىردى.
بىرەر ساعاتتان سوڭ, ەلشىمىز قايرات ابۋسەيىتوۆ ءبىزدى تۇسكى اسقا شاقىردى. قايراتتى بۇرىننان بىلەتىنمىن. ول كازگۋ-ءدىڭ تاريح فاكۋلتەتىن جانە ونىڭ اسپيرانتۋراسىن دا بىتىرگەن-ءدى. اندا-ساندا كەزدەسكەندە سالەمدەسىپ تۇرۋشى ەدىك. كەيىن ول سىرتقى ىستەر مينيسترىنىڭ ورىنباسارى سەكىلدى لاۋازىمداردى دا اتقاردى.
كەش ءتۇستى. لوندونداعى ديرەكتورلار ينستيتۋتىندا تۇساۋكەسەر سالتاناتىنا جينالدىق. وعان ۇلىبريتانيانىڭ زيالى قاۋىمى, وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسورلارى, ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى جانە ستۋدەنتتەر قاتىستى. كەشتى قايرات ابۋسەيىتوۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى.
سويلەنگەن سوزدەردى مەنىڭ انگليانىڭ شوتلانديا ۋنيۆەرسيتەتىندە (ەدينبۋرگ) وقيتىن قىزىم ءمۇنيرا مەن «حاباردىڭ» انگلياداعى ءتىلشىسى جازىپ وتىردى. كەيىننەن ءبىز لوندوننان ورالعان سوڭ, «حابار» تۇساۋكەسەردى ءوز ارنالارى بويىنشا كورسەتتى.
اۋەلى ءسوز «ستەيسي» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى توم ستەيسي مىرزاعا بەرىلدى. ول ۇزىن بويلى, اق شاشتى كىسى ەكەن. جاسى جەتپىستى القىمداپ قالعان سياقتى.
ەلشى مىرزا, باس ءمۇفتي, عالىمدار جانە دوستار. مەن توم ستەيسيمىن دەپ باستادى ول ءسوزىن. «ەسىمىم وسى تاماشا كىتاپتى جاريالاعان باسپامەن بايلانىستى. ارىپتەستەرىم ونى شىعارۋ ءۇشىن ءبىراز ەڭبەكتەندى جانە بارلىعى ويداعىداي بولىپ شىقتى دەپ ەسەپتەيمىن. كىتاپتىڭ اعىلشىن ءتىلدى ەلدەردە جوعارى باعالاناتىنىنا سەنىمدىمىن. باسپاگەر رەتىندە وسىنداي ماڭىزدى دۇنيەنى شىعارۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت ەكەنىن دە ايتقىم كەلەدى. مەن قازاقستانمەن جاقسى تانىسپىن جانە بۇل كىتاپتىڭ العاشقى اسپەكتىسىنىڭ, بەيبىتشىلىك پەن سابىرلىقتىڭ, تۇسىنىستىك دەڭگەيىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ءوز ءتاجىريبەلەرىمنەن بىلەمىن. قازاقستاننىڭ قوناقجاي ەل ەكەنى ءدۇيىم جۇرتقا ءمالىم. ول ەلدە ءسىز قاي ءدىندى ۇستانساڭىز دا ءسىزدى قۇرمەتتەيدى.
يسلامنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلى وسىلايشا قالىپتاسقان. مەن باس ءمۇفتيدى وزگەلەرگە قۋانىش سىيلاپ جۇرەتىن ادام دەپ ەسەپتەيمىن. ءتىپتى, قازىردىڭ ءوزىندە ول مەنىڭ سول جاعىمدا تۇرىپ «نۇر شاشىپ تۇر». قازاقستاندا بولعانىمدا الماتىدان استاناعا ۇشىپ بارا جاتقاندا بۇل كىسىنى ۇشاقتا كورگەنمىن. سوندا مەن ول كىسىنىڭ جۇزىنەن جىلۋلىق شاشىراپ تۇراتىنىن بايقاپ ەدىم. ول ومىردەن كوبىنەسە قۇلشىلىق ەتۋ جانە جاراتۋشىمەن بايلانىس ورناتۋدان تۇراتىن ءوز باقىتىڭدى تابۋعا بولاتىندىعىن كورسەتەدى. بۇل تاڭعاجايىپ نارسە عوي.
مەنىڭ قازاقستاننىڭ ءوز بەدەلىن قالىپتاستىرۋدا تاڭداعان جولىنىڭ تۋرالىعىندا كۇمانىم جوق. بۇرىن-سوڭدى ەشكىم بىلمەيتىن ەلدەن ول قازىر الەم بىلەتىن جۇرتقا اينالدى جانە ەلشى مىرزا ايتىپ كەتكەندەي, باس ءمۇفتيدىڭ بۇل ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازىر ول كوپىر ىسپەتتەس. ءبىز بۇل كىتاپتى بولاشاقتا ۇلىبريتانيانىڭ بارلىق ءۋالاياتتارىنا تاراتۋعا تىرىسامىز. بۇل دۇنيەگە ءبىز بار جۇرەك ءلۇپىلىمىزدى سالدىق. ونى مەنىڭ ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى ارىپتەستەرىم وقىعان كەزدە سەزىنەدى. كىتاپ جوعارى دەڭگەيدە جازىلعان. وسىلايشا, يسلامنىڭ بەدەلى ەڭ الدىمەن قازاقستاندا قالىپتاساتىن بولادى. تاعى كوڭىل اۋداراتىن ءبىر ماسەلە باس ءمۇفتيدىڭ بۇل ەڭبەگى – اقپاراتقا تولى دۇنيە. ونى يسلام وركەنيەتى تۋرالى جان-جاقتى ءسوز ەتۋىمەن, وزىندىك تەرەڭ تالداۋىمەن, قازاق ەلىنىڭ يسلامعا قوسقان ۇلەسىنىڭ مولدىعى دالەلدەنگەن, پاراساتتىلىقپەن جازىلعان, وقىرمانعا وتە قىزىقتى, ەرەكشە شىعارما دەگىم كەلەدى.
قازاقستان باس ءمۇفتيىنىڭ بۇل كىتابىنىڭ قوسىمشا تاعى دا شىعارىلاتىن مىڭنان استام سانى اقش, ەۋروپا, اۆستراليا, لاتىن امەريكاسى, ازيا جانە افريكا ەلدەرىندە تاراتىلاتىن بولادى.
ايتا كەتەتىن نارسە, جۋىردا قازاقستاندا تاعى دا بولدىم. قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا كوش باستاپ كەلە جاتقانى, ءتۇرلى سالالار بويىنشا قارقىندى دامىپ جاتقاندىعى تاڭعالدىردى. استانا مەن الماتى شاھارلارىنىڭ كوركىنە, تابيعاتىنا, قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىلىعىنا ەرەكشە ءسۇيسىندىم. قازاقستان بولاشاعى زور مەملەكەت».
ودان سوڭ كەلەسى ءسوز وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى يسلام زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ PhD دوكتورى, ورتا جاستاعى باسيل مۇستافاعا ءتيدى.
ول «جوعارى مارتەبەلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىسى قايرات ابۋسەيىتوۆ مىرزا جانە شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازىرەت, حانىمدار مەن مىرزالار! بۇل ەرەكشە كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن بۇگىن سىزدەرمەن بىرگە بولۋ مەن ءۇشىن زور قۇرمەت. كىتاپتى قاراپ شىعۋعا بار-جوعى ءبىر-ەكى كۇن ۋاقىتىم بولدى. باس ءمۇفتيدىڭ ەڭبەگى مەنى بارلىق جاعىنان تاڭعالدىردى. اسىرەسە, بايانداۋلارى ۇنادى», دەي كەلىپ, ەڭبەكتە كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەرگە تالداۋ جاسالعانىن اتاپ كورسەتتى.
«كىتاپتى وقي كەلە قازاقستان اۋماعىندا وتىرار, تاراز, مەركى, تۇركىستان, يسفيدجاب-سايرام, جەند, سىعاناق سەكىلدى تاعى دا باسقا مادەني جانە رۋحاني ورتالىقتار بولعانىنىڭ كۋاسى بولدىق», دەدى ول ودان ءارى.
ودان كەيىن سويلەگەن كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورتالىق ازياتانۋشىسى, پروفەسسور سيدحارد ساكسەنا ورتا بويلى, ءۇندى تەكتى قارا تورى كىسى ەكەن. ول «قازاقستانمەن شامامەن 25 جىل تانىسقانىن, كەمبريدجدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى يسلامنىڭ جاڭارۋىن زەرتتەپ جۇرگەندەرىن ايتتى.
«قازاقستانعا VIII عاسىردا جەتكەن يسلام ءدىنى وزىمەن بىرگە مادەنيەت پەن اعارتۋشىلىق الا كەلدى. فيلوسوف ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, سوپىلىقتى ۇستانعان قوجا احمەت ياساۋي عىلىم, ءبىلىم جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتتى. شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازىرەتتىڭ بۇل كىتابى قازاقستاندىقتاردىڭ يسلامعا دەگەن قوسقان سۇبەلى ۇلەسى جانە باتىس وقىرماندارىنا تارتۋى دەپ بىلەمىز.
سوڭعى جىلدارى ەۋروپادا يسلام فۋندامەنتاليزمى, تەرروريزمى دەگەن شىعىپ, جۇرتتى دۇرلىكتىرۋدە. قازاقستان باس ءمۇفتيىنىڭ مىنا ەڭبەگى سونى جوققا شىعارۋمەن دە قۇندى» دەپ ءبىتىردى ءسوزىن ول.
كەش سوڭىندا ءسوز ماعان بەرىلدى. مەن اتالمىش ءراسىمدى ۇيىمداستىرۋعا قولعابىس ەتكەنى ءۇشىن ەلشى جانە ەلشىلىككە ريزاشىلىق ءبىلدىردىم. ودان كەيىن كىتاپتىڭ جازىلۋ جايىنا توقتالدىم. «بۇل مەنىڭ 20-شى كىتابىم. بىراق اعىلشىن تىلىندەگى ءبىرىنشى ەڭبەگىم», – دەدىم. «ءبىز ورتالىق ازيا جانە قازاقستان حالقى يسلام ءدىنىنىڭ, ونىڭ ىشىندە حانافي مازھابىن ۇستانىپ كەلە جاتقانىمىزعا 1000 جىلدان استى. ورتالىق ازيا مەن قازاقستاندا شامامەن 50 ملن. حالىق, تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشۋدەمىز. ورتالىق ازيا ءجانە قازاقستان حالقى يسلامدى تەك قابىلداۋشى عانا بولىپ قالعان جوق. ءبىز يسلام وركەنيەتىن, مادەنيەتىن بايىتۋعا ۇلەس قوستىق. يمام ءال-بۇحاري, يمام ات-تيرميزي, ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني, ۇلىقبەك, مۇحاممەد زاحير اد-دين بابىر, مۇحاممەد حايدار دۋلاتيلەر تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ماقتانىشى. قازاق دالاسىندا تۇركىستان, وتىرار (فاراب), سىعاناق, ساۋران, يسفيدجاب, جەند, تاراز, بالاساعۇن سەكىلدى ۇلكەندى-كىشىلى يسلام ورتالىقتارى بولدى. ودان بارلىعى 250-دەن استام عالىمدار شىقتى.
تاۋەلسىزدىكتى بىزگە اللا تاعالا 1991 جىلى بەردى. ءبىز قازىر جاڭا ەل, جاڭا مەملەكەت قۇرىپ جاتىرمىز. ەڭ قيىن جىلدارى, 1991-1995 جج. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ەۋروپاداعى, سونداي-اق, الەمنىڭ باسقا دا ۇزدىك ورىندارىنا جاستاردى وقۋعا جىبەردى. انگليادا دا بىرنەشە مىڭ قازاق جاستارى وقيدى. قازىر قازاقستان حالقى 16 ملن. سونىڭ 70 پايىزى مۇسىلماندار. ەلدە 2500 مەشىت بار. 1 يسلام ۋنيۆەرسيتەتى, 1 يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ يسلام ينستيتۋتى, 10 مەدرەسە جۇمىس ىستەۋدە. ءدىن جاعىنان ەشقانداي قىسىم جوق. پرەزيدەنت ەلوردادا الەمدىك ءدىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءىىى سەزىن وتكىزدى. وسىنىڭ ءبارى اتالمىش كىتاپتا ايتىلعان».
سونداي-اق, مەن قازاق ەلىنىڭ رۋحاني, مادەني, عىلىمي تاريحىنا توقتالا كەلە, قازاقستاننىڭ ءدىنى, ءدىلى, كەلەشەگى مەن بۇگىنىنە نازار اۋداردىم. ەلىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى, وتكەنى مەن كەلەشەگى دە اسىل ءدىنىمىز جانە ونىڭ مادەنيەتىمەن بىتە قايناسىپ جاتقاندىعى, قازاق حالقىنىڭ وزىندىك ادەبيەتى مەن مادەنيەتى بار وركەنيەتتى ەل ەكەندىگىن قاداپ ايتتىم. قازاق جەرىنەن بۇكىل الەمگە ايگىلى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, قاۋام اد-دين يتقاني (يقاني) ءال-فارابي ات-تۇركىستاني, حۇسام اد-دين سىعناقي, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي سەكىلدى ءماشھۇر عالىمدار شىققاندىعىن ايتا وتىرىپ, ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنا توقتالدىم.
كىتاپتى باسىپ شىعارعان حالىقارالىق «ستەيسي» باسپاسىنىڭ ءتوراعاسى توم ستەيسي مىرزاعا راحمەت ايتۋدى ۇمىتقان جوقپىن.
* * *
لوندونعا بارعان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ شاھارداعى شەرلوك حولمس مۇراجايىنا سوقپاي كەتپەيتىنى نەكەن-ساياق شىعار. بۇل ەسىممەن ءوز باسىم وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى ۇشىراستىم. 1968 جىلى الماتىنىڭ «جازۋشى» باسپاسى «شەرلوك حولمس حيكايالارى» اتتى كىتاپتى قازاق تىلىنە قامقا ورمانباەۆا مەن پروفەسسور, كورنەكتى ادەبيەتشى عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ ءتارجىماسى جانە العىسوزىمەن جاريالادى. حيكايانىڭ اۆتورى, كورنەكتى اعىلشىن جازۋشىسى ارتۋر كونان دويل (1859-1930) ەدى. جيناققا اننوتاتسياسىندا كورسەتىلگەندەي, «شەرلوك حولمس» جايلى اڭگىمەلەردىڭ ەڭ تاڭداۋلىلارى عانا ەنگەن. وقىرمان شىتىرمان وقيعانىڭ شيە ءتۇيىنىن شاتاستىرماي شەشەتىن تاپقىر, عاجاپ قابىلەت يەسى شەرلوك حولمسپەن تانىسادى. كوپ ەلدەردە ادەتتە شىعارمانىڭ اۆتورى ارتۋر كونان دويلدان گورى, ونىڭ اتاقتى پەرسوناجى شەرلوك حولمس كوبىرەك ءمالىم. كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىرقاتار كينوستۋديالار شەرلوك حولمس تۋرالى كوركەمفيلمدەر ءتۇسىردى.
سونىمەن, لوندوننىڭ بەيكەر ستريت كوشەسىندەگى كورنەكتى جازۋشىنىڭ مۇراجايىنا بەت الدىق. كينوفيلمدەردە ول كوشە بۇرىلىڭقىلاۋ بولاتىن. سويتسەك, ومىردە كەرىسىنشە كوشە تىك جانە ۇزىن ەكەن.
ءسويتىپ, ۇزاماي لوندوننىڭ بەيكەر ستريت كوشەسىندەگى ارتۋر كونان دويلدىڭ مەكەنجايىنا كەلىپ توقتادىق. ول ۇلكەن جولدىڭ باتىس جاعىندا تۇر. ءتورت قاباتتى. ءبىرىنشى قاباتتا شاعىن دۇكەن بار ەكەن. وندا وتكەن عاسىردا, ياعني شەرلوك حولمس كەزىندە جۇرت پايدالانعان زاتتار, بازارلىقتار. قالعان ءۇش قابات جازۋشىنىڭ كابينەتى, جاتىن بولمەسى, قالامگەردىڭ اتاقتى شىعارماسى كەيىپكەرلەرىنىڭ مۇسىندەرى, جازۋشى پايدالانعان زاتتار جانە ت.ب.
ءۇيدىڭ كىرەبەرىسىندە ءحىح عاسىرداعى پوليتسەيدىڭ كيىمىن كيىپ العان جىگىت ءارى-بەرى ءجۇر. كەيبىرەۋلەر وعان ءوتىنىش جاساپ, ونىمەن سۋرەتكە تۇسۋدە. كەلۋشىلەر كوپ. اراسىندا جاپون, قىتاي, ورىس, فرانتسۋز, ۇندىلەر دە ۇشىراسادى. مۇراجاي بولمەلەرى شاعىن. ءحىح عاسىردا ۇيلەر وسىلاي سالىندى ما ەكەن دەپ ويلادىق.
* * *
كۇن جۇما. لوندوندا تۇراتىن ءبىر توپ قانداستارىمىز سالەم بەرەيىك دەپ ىزدەپ كەلىپتى. ولاردىڭ كەيبىرى تۇساۋكەسەردە بولعان. ءاڭگىمەلەستىك. ولار نەگىزىنەن ءتۇركيانىڭ قازاقتارى ەكەن. كەزىندە ۇلىبريتانيا استاناسىنا جۇمىس ىزدەپ كەلىپ, تۇراقتاپ قالعان. وسى جەردە ءبىرىمەن-ءبىرى قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ جاتقاندارى دا جوق ەمەس.
ۇلىبريتانياداعى قازاقتار بىرلەستىگىنىڭ دە توراعاسى بار ەكەن. ول يسمايل كەسىجى دەگەن ازامات. ىزەت كورسەتىپ, ءيىلىپ توسەك, جايىلىپ جاستىق بولىپ جاتىر. قازاقستانعا بارىپ تۇرادى ەكەن. ەلدەن حابارى مول. الەم قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا ۇنەمى شاقىرىلىپ تۇراتىن كورىنەدى.
سونىمەن, جۇما نامازىن ۇلىبريتانيا استاناسىنىڭ تۇرىكتەر كوبىرەك شوعىرلانعان ءازيزيا مەشىتىندە وقيتىن بولدىق. ول ورتالىققا جاقىن جەردە ەكەن. مەشىت بىرنەشە قاباتتى. استى مەيرامحانا, ءۇستى نامازحانا. ەرتەرەك كەلدىك. ءبىزدى فاحري بالتان ەسىمدى يمام قارسى الدى. ال نايىبى (ورىنباسارى), ءارى ازانشىسى ۇلتى قازاق ماتين ەلشى دەگەن ءىنىمىز بولىپ شىقتى. يمامنىڭ بولمەسىنە ءبىراز قازاقتار جينالدى. تۇرىكشە, ارا-اراسىندا قازاقشا دا سويلەسىپ قويامىز. «حاباردىڭ» تىلشىلەرى دە جەتىپتى. ولار دا سۇحباتتى ءتۇسىرىپ الدى. لوندوندىق قازاق باۋىرىمىزدىڭ ءبىرى سۇحبات تا بەرىپ ۇلگەردى.
سول باۋىرىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, لوندوندا 30-دان استام قازاق وتباسىلارى تۇرادى. سولاردىڭ اراسىندا ەسىمدە قالعانى ابدۋسالام ساۆاش ءىنىمىز. ول بارىنشا قوناقجايلىلىق كورسەتىپ, ماعان شاپان جاپتى. لوندوندا تۇرساق تا حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىن ۇمىتپايمىز, دەيدى ول.
ماتين ەلشى ءىنىمىزدىڭ وسىندا باس يمامنىڭ ورىنباسارى بولعانىنا ءبىراز بولىپتى. باس يمام ەكەۋى ماعان جۇما نامازىنىڭ الدىندا ۋاعىزعا شىعۋدى ءوتىندى.
جالپى, 10 ملن. تۇرعىنى بار لوندوندا 2 ملن. مۇسىلمان بار دەسەدى. شاھاردا 300-گە جۋىق مەشىت, ال نامازحانالارىمەن ەسەپتەگەندە 1000-نان استام اللا تاعالا ۇيلەرى جۇمىس ىستەۋدە. بۇل وسىنداعى مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى ۇلكەن قاۋىمعا اينالعاندىعىن اڭعارتادى.
مەن الەمدەگى تىنىشتىق, دىندەر مەن ۇلتارالىق تۇسىنىستىك پەن دوستىق, سىيلاستىق جايلى ءسوز ەتتىم. قازاقستانداعى 26 ۇلتتان تۇراتىن مۇسىلماندار مەن وزگە دە ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعىن, ىنتىماق پەن بىرلىك ارقاسىندا قازاقستاننىڭ مۇسىلمان ەلدەرى اراسىندا بەدەلىنىڭ جوعارى ەكەنىن, ەقىۇ مەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا دا ءتوراعالىق ەتكەنىن, الەم حالىقتارىنا تىنىشتىق پەن سىيلاستىق, مۇسىلماندارعا بىرلىك پەن تاتۋلىق تىلەپ باتا جاسادىم.
سونان سوڭ جۇما نامازى باستالىپ كەتتى. مەشىت حالىققا لىق تولدى. بارلىعى دەرلىك تۇرىكتەر. ارا-اراسىندا ارابتار دا ۇشىراسىپ قالادى.
ۇلىبريتانيادا بىرقاتار ءشىركەۋلەر ەۋروپانىڭ باسقا دا ەلدەرىندەگىدەي ەشكىم بارماي قاڭىراپ بوس قالىپ جاتقاندىقتان, تۇركيالىق باۋىرلارىمىز ولاردى ساتىپ الىپ, مەشىتكە اينالدىرىپ جاتىر ەكەن.
نامازدان سوڭ قانداستارىمىز باس ءمۇفتي قۇرمەتىنە دەپ مەيرامحانادا قوناقاسى بەردى. وعان قازاقتاردىڭ ايەلدەرى, بالالارى دا كەلىپتى. قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ كەلىنشەكتەرى تۇرىكتەرشە كيىنگەن. كەيبىرى قازاقستانداعىداي دا كيىنگەندەرى بايقالادى.
سۇحبات قۇرىپ وتىرمىز. كەلىنشەكتەردىڭ ءبىرى:
– ءمۇفتي حازىرەت, مۇسىلمان قىزداردىڭ مۇسىلمان ەمەستەرگە تۇرمىسقا شىعۋىنا بولا ما؟ – دەپ سۇراپ قالدى.
– جوق, بولمايدى. ءدىنىمىز ونى قۇپتامايدى, – دەدىم.
كەلىنشەكتەر ءوزارا:
– انە, ايتىپ ەدىم عوي! – دەسىپ قالدى.
بۇعان قاراپ مەن بۇلاردىڭ اراسىندا وسىنداي پروبلەما بار ەكەن-اۋ دەپ ويلادىم. ەندى قايتسىن. وزدەرى از. قاشانعى ءوزارا قۇدا-جەگجات بولىپ, قىز بەرىپ, قىز الىسا بەرسىن.
ۇزاماي باۋىرلارىمىزبەن قوش ايتىستىق. ەندىگى بارار جەر – لوندون ورتالىعىنداعى ۇلىبريتانيا ورتالىق مۇراجايى. وندا انگليا مەن ساۋد ارابياسى كورولدىگى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان قاجىلىق كورمەسىن تاماشالادىق. مۇراجايدىڭ باسشىسى ۆەنەتسيا پورتەر حانىم ءبىزدى كورمە زالىنداعى ءجادىگەرلىكتەردى كورسەتىپ, مۇراجايدى ارالاتتى. كەزدەسۋ سوڭىندا اتالمىش كورمە جايلى ءسوز ەتەتىن كىتاپتى تارتۋ ەتسە, مەن دە «قازاقستان» اتتى ءتۇرلى-ءتۇستى كىتاپتى سىيلادىم.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى,
ر.ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى
شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور.
_______________________________
وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى باسيل مۇستافا (سول جاقتا) جانە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سيدحارت ساكسەنا (وڭ جاقتا).
«يسلام – رەليگيا ميرا ي سوزيدانيانى» (الماتى, 2010) «يسلام مادەنيەتى مەن ءبىلىمىن قولداۋ» قورى شىعارىپ, بۇكىل ەلىمىزگە تەگىن تاراتقان بولاتىن. باسپاسوزدە دە جاقسى پىكىرلەر ءبىلدىرىلدى. ءۇندىستاننان الماتىعا قايتىپ كەلگەن سوڭ, كىتاپتى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ جانە ونى شەتەلدە شىعارۋ ماسەلەسىن اقىلداسپاق بولىپ, سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ك.ۆ.جيگالوۆقا جولىقتىم. كونستانتين ۆاسيلەۆيچپەن كازگۋ-دە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزدەن تانىس ەدىم. ارالاسىپ تۇراتىنبىز. ول كىتاپتى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ يدەياسىن قۇپتاي كەلە, لوندوننان باسپا تابۋعا كومەك كورسەتۋ جايلى وسى ەلدەگى ەلشىمىزگە تاپسىرما بەردى. كەيىن ەلشىلىك لوندونداعى «ستەيسي» اتتى حالىقارالىق باسپامەن كەلىسكەندەرىن, ولاردىڭ كىتاپتى شىعارۋعا ءازىر ەكەندىكتەرىن مالىمدەگەندەرىن حابارلادى.
ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە كىتاپ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ ءبىتتى. وسى ءتىلدىڭ بىلگىرلەرى تارجىماعا جاقسى باعا بەردى.
سونىمەن, «ستەيسي» باسپاسىنا قولجازبانى جىبەردىك. ولار قاراپ شىعىپ, باسۋعا دايىنداي باستادى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە كىتاپتىڭ العاشقى تارالىمى دايىن بولعانى تۋرالى حابار جەتتى. سودان ۇزاماي 2012 جىلدىڭ ناۋرىزىندا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە شاقىرۋ دا كەلدى. الماتى – لوندون ۇشاعىمەن جولعا شىقتىق. انگليا استاناسىندا ءبىزدى ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى كۇتىپ الىپ, قالا ورتاسىنداعى اتاقتى گايد پارك جانىنداعى مەيمانحاناعا جايعاستىردى.
بىرەر ساعاتتان سوڭ, ەلشىمىز قايرات ابۋسەيىتوۆ ءبىزدى تۇسكى اسقا شاقىردى. قايراتتى بۇرىننان بىلەتىنمىن. ول كازگۋ-ءدىڭ تاريح فاكۋلتەتىن جانە ونىڭ اسپيرانتۋراسىن دا بىتىرگەن-ءدى. اندا-ساندا كەزدەسكەندە سالەمدەسىپ تۇرۋشى ەدىك. كەيىن ول سىرتقى ىستەر مينيسترىنىڭ ورىنباسارى سەكىلدى لاۋازىمداردى دا اتقاردى.
كەش ءتۇستى. لوندونداعى ديرەكتورلار ينستيتۋتىندا تۇساۋكەسەر سالتاناتىنا جينالدىق. وعان ۇلىبريتانيانىڭ زيالى قاۋىمى, وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسورلارى, ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى جانە ستۋدەنتتەر قاتىستى. كەشتى قايرات ابۋسەيىتوۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى.
سويلەنگەن سوزدەردى مەنىڭ انگليانىڭ شوتلانديا ۋنيۆەرسيتەتىندە (ەدينبۋرگ) وقيتىن قىزىم ءمۇنيرا مەن «حاباردىڭ» انگلياداعى ءتىلشىسى جازىپ وتىردى. كەيىننەن ءبىز لوندوننان ورالعان سوڭ, «حابار» تۇساۋكەسەردى ءوز ارنالارى بويىنشا كورسەتتى.
اۋەلى ءسوز «ستەيسي» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى توم ستەيسي مىرزاعا بەرىلدى. ول ۇزىن بويلى, اق شاشتى كىسى ەكەن. جاسى جەتپىستى القىمداپ قالعان سياقتى.
ەلشى مىرزا, باس ءمۇفتي, عالىمدار جانە دوستار. مەن توم ستەيسيمىن دەپ باستادى ول ءسوزىن. «ەسىمىم وسى تاماشا كىتاپتى جاريالاعان باسپامەن بايلانىستى. ارىپتەستەرىم ونى شىعارۋ ءۇشىن ءبىراز ەڭبەكتەندى جانە بارلىعى ويداعىداي بولىپ شىقتى دەپ ەسەپتەيمىن. كىتاپتىڭ اعىلشىن ءتىلدى ەلدەردە جوعارى باعالاناتىنىنا سەنىمدىمىن. باسپاگەر رەتىندە وسىنداي ماڭىزدى دۇنيەنى شىعارۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت ەكەنىن دە ايتقىم كەلەدى. مەن قازاقستانمەن جاقسى تانىسپىن جانە بۇل كىتاپتىڭ العاشقى اسپەكتىسىنىڭ, بەيبىتشىلىك پەن سابىرلىقتىڭ, تۇسىنىستىك دەڭگەيىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ءوز ءتاجىريبەلەرىمنەن بىلەمىن. قازاقستاننىڭ قوناقجاي ەل ەكەنى ءدۇيىم جۇرتقا ءمالىم. ول ەلدە ءسىز قاي ءدىندى ۇستانساڭىز دا ءسىزدى قۇرمەتتەيدى.
يسلامنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلى وسىلايشا قالىپتاسقان. مەن باس ءمۇفتيدى وزگەلەرگە قۋانىش سىيلاپ جۇرەتىن ادام دەپ ەسەپتەيمىن. ءتىپتى, قازىردىڭ ءوزىندە ول مەنىڭ سول جاعىمدا تۇرىپ «نۇر شاشىپ تۇر». قازاقستاندا بولعانىمدا الماتىدان استاناعا ۇشىپ بارا جاتقاندا بۇل كىسىنى ۇشاقتا كورگەنمىن. سوندا مەن ول كىسىنىڭ جۇزىنەن جىلۋلىق شاشىراپ تۇراتىنىن بايقاپ ەدىم. ول ومىردەن كوبىنەسە قۇلشىلىق ەتۋ جانە جاراتۋشىمەن بايلانىس ورناتۋدان تۇراتىن ءوز باقىتىڭدى تابۋعا بولاتىندىعىن كورسەتەدى. بۇل تاڭعاجايىپ نارسە عوي.
مەنىڭ قازاقستاننىڭ ءوز بەدەلىن قالىپتاستىرۋدا تاڭداعان جولىنىڭ تۋرالىعىندا كۇمانىم جوق. بۇرىن-سوڭدى ەشكىم بىلمەيتىن ەلدەن ول قازىر الەم بىلەتىن جۇرتقا اينالدى جانە ەلشى مىرزا ايتىپ كەتكەندەي, باس ءمۇفتيدىڭ بۇل ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازىر ول كوپىر ىسپەتتەس. ءبىز بۇل كىتاپتى بولاشاقتا ۇلىبريتانيانىڭ بارلىق ءۋالاياتتارىنا تاراتۋعا تىرىسامىز. بۇل دۇنيەگە ءبىز بار جۇرەك ءلۇپىلىمىزدى سالدىق. ونى مەنىڭ ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى ارىپتەستەرىم وقىعان كەزدە سەزىنەدى. كىتاپ جوعارى دەڭگەيدە جازىلعان. وسىلايشا, يسلامنىڭ بەدەلى ەڭ الدىمەن قازاقستاندا قالىپتاساتىن بولادى. تاعى كوڭىل اۋداراتىن ءبىر ماسەلە باس ءمۇفتيدىڭ بۇل ەڭبەگى – اقپاراتقا تولى دۇنيە. ونى يسلام وركەنيەتى تۋرالى جان-جاقتى ءسوز ەتۋىمەن, وزىندىك تەرەڭ تالداۋىمەن, قازاق ەلىنىڭ يسلامعا قوسقان ۇلەسىنىڭ مولدىعى دالەلدەنگەن, پاراساتتىلىقپەن جازىلعان, وقىرمانعا وتە قىزىقتى, ەرەكشە شىعارما دەگىم كەلەدى.
قازاقستان باس ءمۇفتيىنىڭ بۇل كىتابىنىڭ قوسىمشا تاعى دا شىعارىلاتىن مىڭنان استام سانى اقش, ەۋروپا, اۆستراليا, لاتىن امەريكاسى, ازيا جانە افريكا ەلدەرىندە تاراتىلاتىن بولادى.
ايتا كەتەتىن نارسە, جۋىردا قازاقستاندا تاعى دا بولدىم. قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا كوش باستاپ كەلە جاتقانى, ءتۇرلى سالالار بويىنشا قارقىندى دامىپ جاتقاندىعى تاڭعالدىردى. استانا مەن الماتى شاھارلارىنىڭ كوركىنە, تابيعاتىنا, قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىلىعىنا ەرەكشە ءسۇيسىندىم. قازاقستان بولاشاعى زور مەملەكەت».
ودان سوڭ كەلەسى ءسوز وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى يسلام زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ PhD دوكتورى, ورتا جاستاعى باسيل مۇستافاعا ءتيدى.
ول «جوعارى مارتەبەلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىسى قايرات ابۋسەيىتوۆ مىرزا جانە شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازىرەت, حانىمدار مەن مىرزالار! بۇل ەرەكشە كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن بۇگىن سىزدەرمەن بىرگە بولۋ مەن ءۇشىن زور قۇرمەت. كىتاپتى قاراپ شىعۋعا بار-جوعى ءبىر-ەكى كۇن ۋاقىتىم بولدى. باس ءمۇفتيدىڭ ەڭبەگى مەنى بارلىق جاعىنان تاڭعالدىردى. اسىرەسە, بايانداۋلارى ۇنادى», دەي كەلىپ, ەڭبەكتە كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەرگە تالداۋ جاسالعانىن اتاپ كورسەتتى.
«كىتاپتى وقي كەلە قازاقستان اۋماعىندا وتىرار, تاراز, مەركى, تۇركىستان, يسفيدجاب-سايرام, جەند, سىعاناق سەكىلدى تاعى دا باسقا مادەني جانە رۋحاني ورتالىقتار بولعانىنىڭ كۋاسى بولدىق», دەدى ول ودان ءارى.
ودان كەيىن سويلەگەن كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورتالىق ازياتانۋشىسى, پروفەسسور سيدحارد ساكسەنا ورتا بويلى, ءۇندى تەكتى قارا تورى كىسى ەكەن. ول «قازاقستانمەن شامامەن 25 جىل تانىسقانىن, كەمبريدجدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى يسلامنىڭ جاڭارۋىن زەرتتەپ جۇرگەندەرىن ايتتى.
«قازاقستانعا VIII عاسىردا جەتكەن يسلام ءدىنى وزىمەن بىرگە مادەنيەت پەن اعارتۋشىلىق الا كەلدى. فيلوسوف ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, سوپىلىقتى ۇستانعان قوجا احمەت ياساۋي عىلىم, ءبىلىم جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتتى. شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازىرەتتىڭ بۇل كىتابى قازاقستاندىقتاردىڭ يسلامعا دەگەن قوسقان سۇبەلى ۇلەسى جانە باتىس وقىرماندارىنا تارتۋى دەپ بىلەمىز.
سوڭعى جىلدارى ەۋروپادا يسلام فۋندامەنتاليزمى, تەرروريزمى دەگەن شىعىپ, جۇرتتى دۇرلىكتىرۋدە. قازاقستان باس ءمۇفتيىنىڭ مىنا ەڭبەگى سونى جوققا شىعارۋمەن دە قۇندى» دەپ ءبىتىردى ءسوزىن ول.
كەش سوڭىندا ءسوز ماعان بەرىلدى. مەن اتالمىش ءراسىمدى ۇيىمداستىرۋعا قولعابىس ەتكەنى ءۇشىن ەلشى جانە ەلشىلىككە ريزاشىلىق ءبىلدىردىم. ودان كەيىن كىتاپتىڭ جازىلۋ جايىنا توقتالدىم. «بۇل مەنىڭ 20-شى كىتابىم. بىراق اعىلشىن تىلىندەگى ءبىرىنشى ەڭبەگىم», – دەدىم. «ءبىز ورتالىق ازيا جانە قازاقستان حالقى يسلام ءدىنىنىڭ, ونىڭ ىشىندە حانافي مازھابىن ۇستانىپ كەلە جاتقانىمىزعا 1000 جىلدان استى. ورتالىق ازيا مەن قازاقستاندا شامامەن 50 ملن. حالىق, تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشۋدەمىز. ورتالىق ازيا ءجانە قازاقستان حالقى يسلامدى تەك قابىلداۋشى عانا بولىپ قالعان جوق. ءبىز يسلام وركەنيەتىن, مادەنيەتىن بايىتۋعا ۇلەس قوستىق. يمام ءال-بۇحاري, يمام ات-تيرميزي, ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني, ۇلىقبەك, مۇحاممەد زاحير اد-دين بابىر, مۇحاممەد حايدار دۋلاتيلەر تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ماقتانىشى. قازاق دالاسىندا تۇركىستان, وتىرار (فاراب), سىعاناق, ساۋران, يسفيدجاب, جەند, تاراز, بالاساعۇن سەكىلدى ۇلكەندى-كىشىلى يسلام ورتالىقتارى بولدى. ودان بارلىعى 250-دەن استام عالىمدار شىقتى.
تاۋەلسىزدىكتى بىزگە اللا تاعالا 1991 جىلى بەردى. ءبىز قازىر جاڭا ەل, جاڭا مەملەكەت قۇرىپ جاتىرمىز. ەڭ قيىن جىلدارى, 1991-1995 جج. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ەۋروپاداعى, سونداي-اق, الەمنىڭ باسقا دا ۇزدىك ورىندارىنا جاستاردى وقۋعا جىبەردى. انگليادا دا بىرنەشە مىڭ قازاق جاستارى وقيدى. قازىر قازاقستان حالقى 16 ملن. سونىڭ 70 پايىزى مۇسىلماندار. ەلدە 2500 مەشىت بار. 1 يسلام ۋنيۆەرسيتەتى, 1 يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ يسلام ينستيتۋتى, 10 مەدرەسە جۇمىس ىستەۋدە. ءدىن جاعىنان ەشقانداي قىسىم جوق. پرەزيدەنت ەلوردادا الەمدىك ءدىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءىىى سەزىن وتكىزدى. وسىنىڭ ءبارى اتالمىش كىتاپتا ايتىلعان».
سونداي-اق, مەن قازاق ەلىنىڭ رۋحاني, مادەني, عىلىمي تاريحىنا توقتالا كەلە, قازاقستاننىڭ ءدىنى, ءدىلى, كەلەشەگى مەن بۇگىنىنە نازار اۋداردىم. ەلىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى, وتكەنى مەن كەلەشەگى دە اسىل ءدىنىمىز جانە ونىڭ مادەنيەتىمەن بىتە قايناسىپ جاتقاندىعى, قازاق حالقىنىڭ وزىندىك ادەبيەتى مەن مادەنيەتى بار وركەنيەتتى ەل ەكەندىگىن قاداپ ايتتىم. قازاق جەرىنەن بۇكىل الەمگە ايگىلى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, قاۋام اد-دين يتقاني (يقاني) ءال-فارابي ات-تۇركىستاني, حۇسام اد-دين سىعناقي, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي سەكىلدى ءماشھۇر عالىمدار شىققاندىعىن ايتا وتىرىپ, ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنا توقتالدىم.
كىتاپتى باسىپ شىعارعان حالىقارالىق «ستەيسي» باسپاسىنىڭ ءتوراعاسى توم ستەيسي مىرزاعا راحمەت ايتۋدى ۇمىتقان جوقپىن.
* * *
لوندونعا بارعان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ شاھارداعى شەرلوك حولمس مۇراجايىنا سوقپاي كەتپەيتىنى نەكەن-ساياق شىعار. بۇل ەسىممەن ءوز باسىم وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى ۇشىراستىم. 1968 جىلى الماتىنىڭ «جازۋشى» باسپاسى «شەرلوك حولمس حيكايالارى» اتتى كىتاپتى قازاق تىلىنە قامقا ورمانباەۆا مەن پروفەسسور, كورنەكتى ادەبيەتشى عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ ءتارجىماسى جانە العىسوزىمەن جاريالادى. حيكايانىڭ اۆتورى, كورنەكتى اعىلشىن جازۋشىسى ارتۋر كونان دويل (1859-1930) ەدى. جيناققا اننوتاتسياسىندا كورسەتىلگەندەي, «شەرلوك حولمس» جايلى اڭگىمەلەردىڭ ەڭ تاڭداۋلىلارى عانا ەنگەن. وقىرمان شىتىرمان وقيعانىڭ شيە ءتۇيىنىن شاتاستىرماي شەشەتىن تاپقىر, عاجاپ قابىلەت يەسى شەرلوك حولمسپەن تانىسادى. كوپ ەلدەردە ادەتتە شىعارمانىڭ اۆتورى ارتۋر كونان دويلدان گورى, ونىڭ اتاقتى پەرسوناجى شەرلوك حولمس كوبىرەك ءمالىم. كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىرقاتار كينوستۋديالار شەرلوك حولمس تۋرالى كوركەمفيلمدەر ءتۇسىردى.
سونىمەن, لوندوننىڭ بەيكەر ستريت كوشەسىندەگى كورنەكتى جازۋشىنىڭ مۇراجايىنا بەت الدىق. كينوفيلمدەردە ول كوشە بۇرىلىڭقىلاۋ بولاتىن. سويتسەك, ومىردە كەرىسىنشە كوشە تىك جانە ۇزىن ەكەن.
ءسويتىپ, ۇزاماي لوندوننىڭ بەيكەر ستريت كوشەسىندەگى ارتۋر كونان دويلدىڭ مەكەنجايىنا كەلىپ توقتادىق. ول ۇلكەن جولدىڭ باتىس جاعىندا تۇر. ءتورت قاباتتى. ءبىرىنشى قاباتتا شاعىن دۇكەن بار ەكەن. وندا وتكەن عاسىردا, ياعني شەرلوك حولمس كەزىندە جۇرت پايدالانعان زاتتار, بازارلىقتار. قالعان ءۇش قابات جازۋشىنىڭ كابينەتى, جاتىن بولمەسى, قالامگەردىڭ اتاقتى شىعارماسى كەيىپكەرلەرىنىڭ مۇسىندەرى, جازۋشى پايدالانعان زاتتار جانە ت.ب.
ءۇيدىڭ كىرەبەرىسىندە ءحىح عاسىرداعى پوليتسەيدىڭ كيىمىن كيىپ العان جىگىت ءارى-بەرى ءجۇر. كەيبىرەۋلەر وعان ءوتىنىش جاساپ, ونىمەن سۋرەتكە تۇسۋدە. كەلۋشىلەر كوپ. اراسىندا جاپون, قىتاي, ورىس, فرانتسۋز, ۇندىلەر دە ۇشىراسادى. مۇراجاي بولمەلەرى شاعىن. ءحىح عاسىردا ۇيلەر وسىلاي سالىندى ما ەكەن دەپ ويلادىق.
* * *
كۇن جۇما. لوندوندا تۇراتىن ءبىر توپ قانداستارىمىز سالەم بەرەيىك دەپ ىزدەپ كەلىپتى. ولاردىڭ كەيبىرى تۇساۋكەسەردە بولعان. ءاڭگىمەلەستىك. ولار نەگىزىنەن ءتۇركيانىڭ قازاقتارى ەكەن. كەزىندە ۇلىبريتانيا استاناسىنا جۇمىس ىزدەپ كەلىپ, تۇراقتاپ قالعان. وسى جەردە ءبىرىمەن-ءبىرى قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ جاتقاندارى دا جوق ەمەس.
ۇلىبريتانياداعى قازاقتار بىرلەستىگىنىڭ دە توراعاسى بار ەكەن. ول يسمايل كەسىجى دەگەن ازامات. ىزەت كورسەتىپ, ءيىلىپ توسەك, جايىلىپ جاستىق بولىپ جاتىر. قازاقستانعا بارىپ تۇرادى ەكەن. ەلدەن حابارى مول. الەم قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا ۇنەمى شاقىرىلىپ تۇراتىن كورىنەدى.
سونىمەن, جۇما نامازىن ۇلىبريتانيا استاناسىنىڭ تۇرىكتەر كوبىرەك شوعىرلانعان ءازيزيا مەشىتىندە وقيتىن بولدىق. ول ورتالىققا جاقىن جەردە ەكەن. مەشىت بىرنەشە قاباتتى. استى مەيرامحانا, ءۇستى نامازحانا. ەرتەرەك كەلدىك. ءبىزدى فاحري بالتان ەسىمدى يمام قارسى الدى. ال نايىبى (ورىنباسارى), ءارى ازانشىسى ۇلتى قازاق ماتين ەلشى دەگەن ءىنىمىز بولىپ شىقتى. يمامنىڭ بولمەسىنە ءبىراز قازاقتار جينالدى. تۇرىكشە, ارا-اراسىندا قازاقشا دا سويلەسىپ قويامىز. «حاباردىڭ» تىلشىلەرى دە جەتىپتى. ولار دا سۇحباتتى ءتۇسىرىپ الدى. لوندوندىق قازاق باۋىرىمىزدىڭ ءبىرى سۇحبات تا بەرىپ ۇلگەردى.
سول باۋىرىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, لوندوندا 30-دان استام قازاق وتباسىلارى تۇرادى. سولاردىڭ اراسىندا ەسىمدە قالعانى ابدۋسالام ساۆاش ءىنىمىز. ول بارىنشا قوناقجايلىلىق كورسەتىپ, ماعان شاپان جاپتى. لوندوندا تۇرساق تا حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىن ۇمىتپايمىز, دەيدى ول.
ماتين ەلشى ءىنىمىزدىڭ وسىندا باس يمامنىڭ ورىنباسارى بولعانىنا ءبىراز بولىپتى. باس يمام ەكەۋى ماعان جۇما نامازىنىڭ الدىندا ۋاعىزعا شىعۋدى ءوتىندى.
جالپى, 10 ملن. تۇرعىنى بار لوندوندا 2 ملن. مۇسىلمان بار دەسەدى. شاھاردا 300-گە جۋىق مەشىت, ال نامازحانالارىمەن ەسەپتەگەندە 1000-نان استام اللا تاعالا ۇيلەرى جۇمىس ىستەۋدە. بۇل وسىنداعى مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى ۇلكەن قاۋىمعا اينالعاندىعىن اڭعارتادى.
مەن الەمدەگى تىنىشتىق, دىندەر مەن ۇلتارالىق تۇسىنىستىك پەن دوستىق, سىيلاستىق جايلى ءسوز ەتتىم. قازاقستانداعى 26 ۇلتتان تۇراتىن مۇسىلماندار مەن وزگە دە ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعىن, ىنتىماق پەن بىرلىك ارقاسىندا قازاقستاننىڭ مۇسىلمان ەلدەرى اراسىندا بەدەلىنىڭ جوعارى ەكەنىن, ەقىۇ مەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا دا ءتوراعالىق ەتكەنىن, الەم حالىقتارىنا تىنىشتىق پەن سىيلاستىق, مۇسىلماندارعا بىرلىك پەن تاتۋلىق تىلەپ باتا جاسادىم.
سونان سوڭ جۇما نامازى باستالىپ كەتتى. مەشىت حالىققا لىق تولدى. بارلىعى دەرلىك تۇرىكتەر. ارا-اراسىندا ارابتار دا ۇشىراسىپ قالادى.
ۇلىبريتانيادا بىرقاتار ءشىركەۋلەر ەۋروپانىڭ باسقا دا ەلدەرىندەگىدەي ەشكىم بارماي قاڭىراپ بوس قالىپ جاتقاندىقتان, تۇركيالىق باۋىرلارىمىز ولاردى ساتىپ الىپ, مەشىتكە اينالدىرىپ جاتىر ەكەن.
نامازدان سوڭ قانداستارىمىز باس ءمۇفتي قۇرمەتىنە دەپ مەيرامحانادا قوناقاسى بەردى. وعان قازاقتاردىڭ ايەلدەرى, بالالارى دا كەلىپتى. قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ كەلىنشەكتەرى تۇرىكتەرشە كيىنگەن. كەيبىرى قازاقستانداعىداي دا كيىنگەندەرى بايقالادى.
سۇحبات قۇرىپ وتىرمىز. كەلىنشەكتەردىڭ ءبىرى:
– ءمۇفتي حازىرەت, مۇسىلمان قىزداردىڭ مۇسىلمان ەمەستەرگە تۇرمىسقا شىعۋىنا بولا ما؟ – دەپ سۇراپ قالدى.
– جوق, بولمايدى. ءدىنىمىز ونى قۇپتامايدى, – دەدىم.
كەلىنشەكتەر ءوزارا:
– انە, ايتىپ ەدىم عوي! – دەسىپ قالدى.
بۇعان قاراپ مەن بۇلاردىڭ اراسىندا وسىنداي پروبلەما بار ەكەن-اۋ دەپ ويلادىم. ەندى قايتسىن. وزدەرى از. قاشانعى ءوزارا قۇدا-جەگجات بولىپ, قىز بەرىپ, قىز الىسا بەرسىن.
ۇزاماي باۋىرلارىمىزبەن قوش ايتىستىق. ەندىگى بارار جەر – لوندون ورتالىعىنداعى ۇلىبريتانيا ورتالىق مۇراجايى. وندا انگليا مەن ساۋد ارابياسى كورولدىگى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان قاجىلىق كورمەسىن تاماشالادىق. مۇراجايدىڭ باسشىسى ۆەنەتسيا پورتەر حانىم ءبىزدى كورمە زالىنداعى ءجادىگەرلىكتەردى كورسەتىپ, مۇراجايدى ارالاتتى. كەزدەسۋ سوڭىندا اتالمىش كورمە جايلى ءسوز ەتەتىن كىتاپتى تارتۋ ەتسە, مەن دە «قازاقستان» اتتى ءتۇرلى-ءتۇستى كىتاپتى سىيلادىم.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى,
ر.ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى
شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور.
_______________________________
وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى باسيل مۇستافا (سول جاقتا) جانە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سيدحارت ساكسەنا (وڭ جاقتا).
