ەلباسى • 14 قازان، 2021

ۇلت جادىن جاڭعىرتقان

99 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ 2017 جىلى جارىق كورگەن «تاۋەل­سىزدىك ءداۋىرى» اتتى كولەمدى ەڭبەگىنىڭ 283-بەتىندە: «2003 جىلدىڭ ساۋىرىندەگى جولداۋىمدا مەن ۇلتتىق مادەني مۇرانى جاڭعىرتۋعا، زەرتتەۋگە جانە جيناقتاۋعا بايلانىستى ارنايى باعدارلاما جاساۋدى تاپسىردىم. ەكى جىلعا جوسپارلانىپ، «مادەني مۇرا» دەپ اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما 2004 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا جۇمىسىن باستاپ كەتتى»، دەپتى.

راسىندا، ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان وسىناۋ قۇندى باعدارلامانىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ رۋحانياتى مەن تاريحى تۇگەندەلىپ، اسا اۋقىمدى جوبالار ىسكە استى. اتال­عان جوبا قازاقستان حالقىن الەمگە تانىتىپ قانا قويماي، قازاق­ستان­دىق­تاردىڭ ءوزىن-ءوزى تەرەڭىرەك تانۋىنا جول اشىپ بەردى. عاسىرلار بويى بۇعات­تالىپ جاتقان حالىقتىڭ تاريحي جادى وسى باعدارلامانىڭ ارقاسىن­دا تىڭ ماعلۇماتتارمەن تولىقتى.

 

جىراقتان جەتكەن جادىگەرلەر

جوعارىدا ايتقانىمىزداي، تاۋەل­سىزدىك جىلدارىنداعى اسا ءىرى رۋحاني ءىس-شارا – «مادەني مۇرا» باعدار­لا­ما­سىن كاسىبي دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن، ەڭ اۋەلى 2004 جىلى – ۇكىمەت جانىنان «قوعامدىق كەڭەس» قۇرىلىپ، باعدارلامانىڭ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن ەدى. وسى قۇجاتتا كورسەتىلگەن ماڭىزدى شارانىڭ ءبىرى – قازاق حالقىنىڭ مادەني مۇراسى مەن تاريحىنا قاتىسى بار ماڭىزدى قولجازبالاردى، جادىگەر باسىلىمداردى، كىتاپتار مەن مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى ىزدەپ تاۋىپ، ساتىپ الۋ ءۇشىن الىس جانە جاقىن شەتەل مۇراعاتتارى مەن كىتاپحانالارىنا عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارى ۇيىمداستىرىلدى.

بۇل ءىس وتە ناتيجەلى بولدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە العاشقى ەكى جىلدا قىتاي، موڭعوليا، رەسەي، وزبەكستان، باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ مۇراعاتتارى مەن كىتاپ­حانالارىنان 5 مىڭعا جۋىق قازاقستاننىڭ ونەرى، تاريحى، ەتنوگرافياسى تۋرالى قولجازبالار مەن باسىلىمدار تابىلدى. اتاپ ايتار بولساق، قحر تاريحي مۇراعاتتارىنان شاعاتاي، مانجۋر، ويرات، موڭعول جانە قىتاي تىلدەرىندە جازىلعان قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى جونىندە ايرىقشا ماڭىزى بار 3500-گە جۋىق قۇجات ەلىمىزگە جەتكىزىلدى. بۇل قۇجاتتاردا قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارى وزگە مەملە­كەت­تەر: قىتاي، قوقان، حيۋا، قىرعىز حاندىق­تارىمەن رەسمي حات-حابار الماسقانى جايلى قۇندى مالىمەتتەر ساقتالىپتى.

سونىمەن قاتار الماتى قالاسىن­داعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسى ەلىمىز ءۇشىن تاريحي-مادەني قۇندىلىق بولىپ سانالاتىن جازبا ەسكەرتكىشتەردى تاۋىپ، جيناۋ ماقساتىندا لوندونداعى بريتاندىق كىتاپحاناعا، پاريج، مادريد، سەۆيليا، فلورەنتسيا جانە بەرلين ۇلتتىق كىتاپحانالارىنا، فرانتسيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ديپلوماتيا­لىق مۇراعاتى مەن ۆاتيكان قۇپيا مۇراعاتتارىنا عىلىمي-ىزدەستىرۋ ەكسپەديتسيالارىن ۇيىمداستىردى. ناتيجەسىندە، ەلىمىزدىڭ عىلىمي ورتا­سى­نا بەيمالىم 77 قولجازبانىڭ كو­شىر­­­مەسى مەن 200-گە جۋىق باسپا ونىم­­دەرى تابىلدى. ولاردىڭ اراسىندا پاپا ۋربان IV-ءنىڭ قۇلاعۋ حانعا جاز­عان حاتتارى، ۆاتيكان پاپالارى مەن التىن وردا حاندارىنىڭ ءوزارا جازىس­قان حاتتارىنىڭ كوشىرمەلەرى، «اس-ساحات-تاۋريح» (جالپى تاريح، 1440 ج) قولجازباسى، ت.ب. بار.

بۇلاردىڭ سىرتىندا ارمەنياعا ات باسىن بۇرعان مۇراعاتتار جونىندەگى عىلىمي ساراپشىلار ماششتوتسا-ماتەناداران اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان، سونىمەن قاتار ۇلتتىق مۇراعات پەن حاريچ قالاسىنداعى قىپشاق ءموناسترى مۇراعاتىنان ءحىV-حV عاسىرلارعا ءتان قىپشاق قولجازبالارىن تاپتى.

 

ارحەولوگيالىق ارتەفاكتىلەر سانى ارتتى

«مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلعان ىرگەلى شارۋانىڭ ءبىرى – ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىس­تارى. ناتيجەسىندە، ەلىمىز كولەمىندە 26 عى­لى­­مي-قولدانبالى، سونىمەن قاتار 40-تان استام ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇر­گىزىلىپ، اتا-بابالارىمىز تاريحىنان مول ماعلۇمات بەرەتىن مىڭداعان ارتەفاكتى­لەر اينالىمعا ەندى. ءسويتىپ، قازىرگى قازاقستان جەرىندە ءومىر سۇرگەن ەجەلگى كوشپەلى ءھام وتىرىقشى حالىقتاردىڭ ساۋلەت ونەرى، قۇرىلىس ءىسى، جەرلەۋ ءداستۇرى، ءدىني-ميفولوگياسى جايلى قۇندى ماتەريالدار جارىققا شىقتى. بۇل دۇنيە­لەر تاريحىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى زاتتىق مۇراسى رەتىندە تانىلدى.

ياعني «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قازاقستان اۋماعىنداعى 30-عا جۋىق قالاشىققا، قونىستار مەن قورعاندارعا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇزەگە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا: اقمولا وبلىسىنداعى بوزوق، الماتى وبلىسىنداعى – ەسىك، تالعار جانە قويلىق، اتىراۋ وبلىسىنداعى – سارايشىق، وڭ­تۇس­تىك قازاقستانداعى – وتىرار، ساۋران، شىمكەنت، قاراسپانتوبە، جۋان­توبە، شىعىس قازاقستانداعى – شىلىك­تى، بەرەل، جامبىلداعى – اقىرتاس، قارا­عان­دى وڭىرىندەگى توقتاۋىل، ايباس، كەنت، تالدى­ساي، ت.ب. نىساندار زەرتتەلدى.

جوعارىداعى زەرتتەۋ بارىسىندا تاريح عىلىمى ۇلى دالا تاريحىنان سىر شەرتەتىن مول ولجاعا كەنەلىپ، مىڭ­داعان ارتەفاكتىلەرگە يە بولدى. اسىرەسە، ساق قورعاندارىنان قازىپ الىنعان قۇندى اشەكەي زاتتار: ات ابزەلدەرىنە سالىنعان قىران، ستيلدىك ورنەك، سفينكس بەينەسى (ب.د.د ءىV–ىىى ع.ع) ەرتە كوشپەلىلەر مادەنيەتى تۋرالى تىڭ مالىمەت بەرسە، شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى بەرەل قورعانىنان ء«سىبىر – ساق اڭ ءستيلى» (ب.ز.د. V-III ع.ع.) ونەرىنە جاتاتىن مىڭنان استام التىن بۇيىمدار تابىلدى. وسىلار­دىڭ ىشىنەن تولىق ابزەلدى جىلقى بەي­نەسى قايتا جاڭعىرتىلىپ، ول قازىر نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ۇلتتىق مۋزەي ەكس­پو­زيتسياسىنىڭ تورىندە تۇر.

سونىمەن قاتار شىلىكتى وباسىن­داعى ساق پاتشاسى تابىتىنان الىنعان 4 مىڭعا جۋىق تۇرمىستىق التىن اشەكەي بۇيىم­داردىڭ جاسالۋ ەرەكشەلىگى عالىم­داردىڭ پايىمداۋىنشا، الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك مادەني نۇسقالارى قاتارىنا جاتادى ەكەن.

اتالعان ارحەولوگيالىق جوباعا، ەلى­مىزگە تانىمال بەلدى وقۋ ورىندارى – ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ، قاراعاندى، پاۆلودار، كوكشەتاۋ، قوستاناي مەملەكەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتتەرى دە ات سالىسىپ، ولار ەلىمىز اۋماعىنداعى 30-عا جۋىق قالا­شىقتار مەن قونىس-قورعانداردا ارحەو­لوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى.

 

مادەني ەسكەرتكىشتەر ەكشەلدى

«مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇ­زە­گە اسىرۋ ءۇشىن تاڭداپ الىنعان بەس با­عىت­تىڭ العاشقىسى – ەلىمىزدiڭ ماڭىز­دى تاريحي-مادەني جانە ساۋلەت ەسكەرت­كiشتەرiن قايتا جاڭعىرتۋ ءھام ساراپتاۋ ءىسى بولاتىن. ويتكەنى كەڭەستىك داۋىردە ەلىمىز كولەمىندە 25 مىڭ ەسكەرتكىش مەم­لەكەت قورعاۋىنا الىنعان ەكەن. بۇل تىزىم­دە قاپتاعان لەنين ەسكەرتكىشتەرى، رەۆوليۋ­تسيونەرلەر مۇسىندەرى، ولار تۇرعان ۇيلەر، عيمارات قابىرعالارىنداعى مەمو­ريالدىق تاقتالار سەكىلدى ۋاقىت تۇر­عى­سى­نان قۇنى كەتكەن دۇنيەلەر كوپ ەدى. ەڭ اۋەلى، وسىلاردى سۇرىپتاۋ ءۇشىن ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت مورالدىق جاعى­نان ەسكىر­گەن ەسكەرتكىشتەرگە تۇگەندەۋ جۇرگىزىلدى. ەسكەرتكىشتەردىڭ رەسپۋبلي­كالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بويىنشا جاڭا ءتىزىمى عىلىمي تۇرعىدا مۇقيات ساراپتالدى، ازات سانا تۇرعىسىنان ەكشەلىپ قايتا ءتۇزىلدى.

ياعني جۇمىس توبى باعدارلاماعا باسىبايلى كىرىسەر الدىندا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريحي-مادەني كەسەنەلەردىڭ بارشاسىنا ساراپتاما جۇرگىزدى، ولاردىڭ جالپى ءتىزىمى جاسالدى. سوڭىنان وسى تاريحي نىسانداردىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى كەزەكتە كوڭىل ءبولىپ، قولعا الاتىن وبەكتىلەر ىرىكتەلدى. ءسويتىپ كەسەنەلەردىڭ قايسىسىن قالپىنا كەلتىرۋ، قايسىسىن جاڭعىرتىپ، رەستاۆراتسيا جاساۋ كەرەكتىگى انىقتالدى. وسى ساراپتاما جۇمىستارىمەن قوسا، ارحەولوگيالىق قازبا زەرتتەۋلەرىن رەتتەۋ، شەتەلدەرگە تاريحي-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار كەستەسى جاسالدى.

بۇل ارادا ايتا كەتەرلىك دۇنيە، باع­دارلاما قابىلدانعانعا دەيىن حالقى­مىزدىڭ ەجەلگى تاريحىنا قاتىسى بار ءبىرشاما مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەر قايتا جوندەلىپ، جاڭعىرتىلدى. ولاردىڭ ىشىندە – قوجا احمەت ياساۋي، ارىستان باب، ايشا ءبيبى، جوشى حان، بەكەت اتا، قارامان اتا جەراستى مەشىتتەرى، بالاساعۇن، اقىرتاس ساراي كەشەندەرى، ساۋران، سىعاناق قالاشىقتارى، بوكەي ورداسى كەشەنى، ت.ب.

ونىڭ سىرتىندا، باعدارلاما اياسىندا يۋنەسكو-نىڭ «الەمدىك مۇرا­سىنا» ەنەتىن الەۋەتتى نىسانداردىڭ دەرەكقورىن جاساۋ جۇمىسى جۇيەلى قولعا الىندى. بۇل تىزىمگە بۇعان دەيىن ياساۋي مەن تامعالى عانا ەنگەن بولاتىن. يۋنەسكو-نىڭ بۇل الەۋەتتى مۇرا­لار نىسانىنا كەلەشەكتە وتىرار، ياسى – تۇركىستان قالاشىعى، مەر­كەدەگى كونە تۇركىلەردىڭ قاسيەتتى مەكەنى، ەشكىولمەس پەتروگليفتەرى، قاراتاۋ­داعى پالەوليت ەسكەرتكىشتەرى، ارپا – وزەن پەتروگليفتەرى، بەعازى – ءداندى­باي مەن تاسمولا مادەنيەتى، ت.ب. ەنگىزىلدى.

وسىنداي ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى تاڭدا يۋنەسكو-نىڭ «الەمدىك مۇرالار» مارتەبەسىنە ەلىمىزدىڭ 10 نىسانى ەنىپ وتىر. ولار – قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى، تاڭبالى پەتروگليفتەرى، «جىبەك جولى» بويىنداعى تالعار، قارامەرگەن، قويلىق، اقىرتاس، قۇلان، مەركە، ورنەك، قوستوبە قالاشىقتارى.

سونىمەن قاتار باعدارلامانىڭ اياسىندا: جيدەباي – ءبورىلى، ازىرەت سۇلتان، بەرەل، بوزوق، بوتاي، ەسىك، ەجەلگى تاراز، ورداباسى، وتىرار، سارايشىق، تاڭبالى، ۇلىتاۋ، ت.ب. قورىق-مۋزەيلەر جوندەلىپ، ءبىرشاما ماڭىزدى نىساندار قورىق-مۋزەيلەر رەتىندە جاڭادان دۇنيەگە كەلدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتاپ بارادى

قارجى • بۇگىن، 11:20

لوماچەنكودان قازىردەن قاشىپ وتىر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

«ۇزدىكتەردىڭ ۇزدىگى» انىقتالدى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 10:12

«قىزىل» ايماقتا ءبىر عانا ءوڭىر قالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:52

كوگەرشىندەر كورمەسى

ايماقتار • بۇگىن، 09:44

مىندەتتى قارسىلاس اتاندى

بوكس • بۇگىن، 09:42

تاۋەلسىزدىك تاسپاسى تاراتىلادى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 09:40

قپل-ءدىڭ قىمبات فۋتبولشىلارى

فۋتبول • بۇگىن، 09:38

اردا ازاماتتىڭ ەسىمى ەل ەسىندە

قازاقستان • بۇگىن، 09:29

قوزىباەۆ كابينەتى اشىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 09:28

«قىزىل ايماقتان» قۇتىلا الماي تۇرمىز

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:23

ەلدى امان الىپ قالاتىن ەكپە عانا

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:21

ەپيداحۋال تۇراقتالىپ كەلەدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:19

ۇقساس جاڭالىقتار