قايرات كەلىمبەتوۆ: تەڭگە تومەندەگەنىمەن, ەكونوميكا كوتەرىلەدى

كەشە استاناداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسىپ, تەڭگە باعامىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ شاراسىنا قاتىستى تۇسىنىكتەمە بەردى. ءبىز مۇنداي شاراعا نە ءۇشىن باردىق؟ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى وسى ماسەلەنى تاعى ءبىر ءتۇسىندىرىپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى, بۇل وقيعانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي ءۇشىن ماڭىزى زور. وسىعان بايلانىستى وسى ماسەلە تۋرالى جەكەلەگەن توپتاردىڭ اڭگىمە قىزدىراتىندىعى بەلگىلى, دەگەن ۇلتتىق بانك باسشىسى ءوز ءسوزىن اۋەلى ۇلتتىق بانكتىڭ شۇعىلداناتىن نەگىزگى قىزمەتى جونىندە قىسقاشا تۇسىنىكتەمە بەرۋدەن باستادى. ونىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعامىنا جاۋاپ بەرەتىندىگىن, سوندىقتان ونى ۇنەمى قاداعالاپ وتىراتىندىعىن جەتكىزدى. تەڭگە باعامىنا قاتىستى ايتاتىن بولساق, جالپى قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ قوزعالىسىنىڭ بىرنەشە ءتۇرى بولاتىن كورىنەدى. ولار – ەركىن قوزعالىس, باسقارىلاتىن قوزعالىس جانە بەلگىلەنگەن باعا باعامى. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزشە, قازاقستاندا تەڭگەنىڭ باعامى باسقارۋ جاعدايىندا, ياعني بەلگىلى ءبىر باعامدىق ارالىقتا قوزعالىپ كەلگەن. وسى جاعدايعا وراي قايرات كەلىمبەتوۆ 2009 جىلدان بەرگى 5 جىلدىڭ ىشىندە بىزدەگى تەڭگە باعامى 1 دوللارعا 145-155 تەڭگە ارالىعىندا قوزعالىپ كەلگەندىگىن جەتكىزدى. – وسى باعام بويىنشا, ءوز­دەرىڭىز بىلەسىزدەر, قازاقستان ەكونوميكاسى جاقسى دامىپ كەلدى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە ول 6 پايىزعا وسسە, ينفلياتسيا دەڭگەيى 4,8 پايىز مولشەرىندە شەكتەلدى. دەگەنمەن, سوڭعى كەزدەرى بۇل باعامدى ۇستاپ تۇرۋ بىزگە تىم قيىنعا اينالدى. ويتكەنى, بۇعان الەمدە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردىڭ اسەرى كۇشتى بولدى. اقش-تىڭ فەدەرالدىق جۇيەسى دوللار شىعارۋدى قىسقارتتى. وسىدان بارىپ 22 ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارى السىرەدى. مۇنىڭ جاقسى مىسالىن كورشىمىز رەسەيدەن دە بايقاۋعا بولادى. بۇل ەلدە رۋبل وتكەن جىلى 7 پايىزعا السىرەدى. بيىلعى قاڭتار ايىندا وسى ۇدەرىس ودان ءارى جالعاستى. ارينە, وسى جاعدايدىڭ بىزگە دە اسەر ەتەتىندىگى انىق ەدى. ونىڭ ۇستىنە كوپتەگەن ەكونوميكالىق فاكتورلار ءبىزدى تەڭگە باعامىن وزگەرتۋگە ماجبۇرلەي ءتۇستى. ەكونوميكادا ەكسپورت كولەمى تومەندەپ, يمپورت كولەمى ارتتى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ءبىز تەڭگەنىڭ بۇرىنعى باعامىن ودان ءارى قورعاي بەرەتىن بولساق, وندا جيناقتاعان قورىمىزدى شاشىپ الاتىندىعىمىز انىق ەدى, – دەدى قايرات كەلىمبەتوۆ. ەكونوميكادا ايقىندالعان وسىنداي وزگەرىستەرگە بايلانىس­تى ۇلتتىق بانك 6 اي بويى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلگەن ەكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە بارىپ تەڭگەنىڭ قالىپتاسقان باعامىن وزگەرتۋگە بايلانىستى شەشىم قابىلداعان. ارينە, وسىنداي جاعدايدا تەڭگە باعامى وزگەرۋىن حالىقتى بىردەن ەستەن تاندىرارلىقتاي ەتىپ ەمەس, نەعۇرلىم جۇمساق جاعدايدا جۇرگىزۋگە بولماس پا ەدى دەگەن سۇراق تۋاتىنى تۇسىنىكتى. قايرات كەلىمبەتوۆ بۇل ماسەلە جونىندە دە ءبارى ەسكەرىلىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا ۇلتتىق ۆاليۋتاعا جۇمساق جاعدايدا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ نەعۇرلىم ۇزاققا سوزىلاتىن قۇبىلىس. ونىڭ اقىرىندا ۇتقانىمىزعا قاراعاندا ۇتىلعانىمىز مولىراق بولىپ شىعۋى دا ابدەن مۇمكىن. ماسەلەن, مۇنداي جاعدايدا بىزدەگى تەڭگە باعامى قازىرگىدەگىدەي 20 پايىز ەمەس, 40 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس ەدى. ۇلتتىق بانك باسشىسى وسىعان وراي تەڭگەمىزدىڭ باعامىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ ءبىر ساتتىك شارا بولىپ تابىلعاندىعىن, ەندى ول ۇلتتىق بانك بەلگىلەپ بەرگەن جاڭا باعام ءدالىزى بويىنشا ءجۇرىپ وتىراتىندىعىن, ياعني كوپ اۋىتقىمايتىندىعىن, بۇل ۇدەرىستىڭ باسقا ەلدەردەگىدەي ۇزاققا سوزىلىپ كەتپەيتىندىگىن جەتكىزدى. سونىمەن ەلىمىزدە, ۇلت­تىق بانك باسشىسى ايتىپ كەت­كەندەگىدەي, كوپتەگەن سەبەپتەرگە بايلانىستى تەڭگە باعامىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ شاراسى جۇزەگە استى. ەندى نە بولماق؟ وسى ماسەلە تۋرالى ءسوز قوزعاي كەتكەن قايرات كەلىمبەتوۆ ەڭ الدىمەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى حالىقتى سابىرعا شاقىراتىندىعىن جەتكىزدى. ويتكەنى, مۇنداي ساتتە كوپتەگەن ادامدار حالىق ابىرجۋشىلىعىنان پايدا تاۋىپ قالماق ماقساتىندا ەل اراسىندا ءارتۇرلى اڭگىمە قوزدىرۋى مۇمكىن. ساياسي پيعىلدار دا بولۋى عاجاپ ەمەس. وسى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قازىر ۇكىمەت بەلسەندى ارەكەتكە كىرىستى. حالىق ءۇشىن قاجەتتى ءبىرىنشى كەزەكتەگى تاۋارلارعا, اسىرەسە, ازىق-ت ۇلىك پەن جانار-جاعارماي باعالارىنا تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جونىندە شارالار بەلگىلەنۋدە. تەز ۋاقىت ارالىعىندا تەڭگەنىڭ جاڭا باعامى دا ۇلتتىق بانك بەلگىلەنگەن شەكتە قالپىنا كەلەتىن بولادى. سوندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە سابىر كەرەك. ال, تەڭگە باعامىن شىرقاتۋعا ارەكەت ەتۋشىلەر بولسا, ولار جازالانادى. ماسەلەن, تەڭگەنى ۇلتتىق بانكتىڭ بەلگىلەگەن باعام شەگىنەن شىرقاتۋعا تىرىساتىن اقشا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى وزدەرىنىڭ ليتسەنزيالارىنان ايىرىلاتىندىعى قاتاڭ ەسكەرتىلۋدە. ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ۇلت­تىق بانك باسشىسىنا جۋرناليس­تەر تاراپىنان كوپتەگەن سۇراقتار قويىلدى. جاسىراتىنى جوق, ول سۇراقتاردىڭ بارلىعى بۇرىن­عىداي جايما-شۋاق ەمەس, اششىلاۋ بولىپ جاتتى. ءجۋرناليستىڭ قىز­مەتى قوعام قولتىعىنا قويىلعان گرادۋسنيك سەكىلدى عوي. وسىعان قاراپ-اق قوعام قىزۋىنىڭ كۇشەي­گەندىگىن اڭعارۋعا بولادى. سۇراق: ءسىز جاڭا تەڭگە با­عامىن وزگەرتۋگە 6 اي بويى زەرتتەۋ جۇرگىزدىك دەدىڭىز. دەمەك, سىزگە تەڭگە باعامىنىڭ وسىلايشا كۇرت وزگەرەتىندىگى كوپ بۇرىن بەلگىلى بولعان. ەندەشە, ونى حالىقتان نەگە جاسىردىڭىز؟ جاۋاپ: مەن 6 اي زەرتتەۋ جۇرگىزدىك دەگەندە ماسەلەنىڭ يدەولوگيالىق قىرىن ايتىپ وتىرمىن. ناقتى قالايشا وزگەرەتىنى جانە قاي ساتتە وزگەرەتىنى سوڭعى ۋاقىتتا عانا ايقىندالدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل قۇپيانى مەن ەشكىمگە اشا الماس ەدىم. ويتكەنى, ونى ەشكىمنىڭ بىلمەۋى قاجەت بولدى. ايتپەسە, ءبىزدىڭ تەڭگە باعامىن وزگەرتۋ شارامىزدا قانداي اقيقات بولار ەدى. سوندىقتان مەن قاجەتتى شارانى بارىنشا ادالدىقپەن جۇرگىزدىك دەپ ەسەپتەيمىن. سۇراق: ءسىز جوعارىدا وسى ۋاقىتقا دەيىنگى تەڭگە باعامىن وزگەرتۋ ەكى رەت جۇرگىزىلگەندىگىن, بۇل جولى ءۇشىنشى رەت جۇرگىزىلىپ وتىرعاندىعىن ايتىپ كەتتىڭىز. بايقاپ قاراساق, سونىڭ بارلىعىندا تەڭگەمىزدىڭ قۇنى تومەندەتىلىپ كەلگەن ەكەن. وسىدان كەيىن وعان دەگەن سەنىم السىرەپ كەتپەي مە؟ جاۋاپ: سۇراق ورىندى. بىراق, مەن وسى ماسەلەگە بايلانىستى كوڭىلسىزدىككە سالىنۋ قاجەت ەمەس دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, تەڭگەنىڭ قۇنى تومەندەگەنىمەن ەكونوميكامىز كوتەرىلەتىن بولادى. وسىدان تۇبىندە بارلىعىمىز ۇتىپ شىعامىز. ماسەلەن, وسىنىڭ الدىندا تەڭگە باعاسى ەكى رەت تومەندەگەنىمەن, ودان ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ۇتىلعان جوق قوي. قايتا كوپ ۇتىسقا شىقتى. حالىق جاعدايى جاقسارعان ۇستىنە جاقسارىپ كەلەدى. جاقسارىپ كەلە جاتقان ەكونوميكا جاعدايىندا ونىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى قالايشا قادىرسىز بولادى. كەرىسىنشە, ەندى وسى شارادان كەيىن تەڭگە ساتىپ الۋشىلار كوبەيۋگە ءتيىستى. ءوزىم دە وسىلاي دەپ كەڭەس بەرگەن بولار ەدىم. بۇل جەردە ماسەلە – ەكونوميكالىق جاعىنان تيىمدىلىككە جەتۋ. تەڭگەنىڭ باعامىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋدى دە وسىنىڭ ءبىر شاراسى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. قايرات كەلىمبەتوۆ باسقا دا كوپتەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. ەشبىر سۇراق جاۋاپسىز قالعان جوق. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان».