ءازىلدىڭ دە استارى بار

ەل ءىشى – ۇلتتىق ءداستۇردى «جاۋعا دا», «داۋعا دا», سۇرقاي ساياساتتىڭ سۇق كوزىنە دە, مىڭ قۇبىلاتىن سوزىنە دە بەرىلمەي, قازاقتى ءومىر بويى تەربەتىپ كەلە جاتقان التىن بەسىك, ساناعا ساۋلە قۇياتىن, كوڭىلگە مەدەۋ بولاتىن تەڭدەسسىز بايلىق. ارداقتىلاردان, اقىلدىلاردان, وقىماسا دا توقىعانى مول توقىراماعانداردان, تۋما تالانتتاردان جەتكەن ءسوز ءسولى ءتىپتى ءبىر الەم. ءبىر قاراعاندا التىن ارقاۋ ۇزىلمەسە دە قىسقارعانداي, كونەكوزدەرمەن بىرگە كەتكەندەي كورىنەتىنى بار. بىراق زەردەلەي الساڭ ولاي ەمەس. وي ەلەگىنە سالىپ قاراساڭ تەرەڭ ءماندى جاۋھار سوزبەن كەستەلەگەن ءازىل-وسپاق, قاعىپ تۇسەر قالجىڭ, ءاجۋا-سىقاق ەتتەن ءوتىپ, سۇيەككە جەتەدى. تەك سونى ەستىپ, «پاي-پاي» دەپ تامسانىپ قانا قويماي: «بۇل دا بۇگىنگى ۇلت ۇرپاعىنىڭ كەيىنگە قالدىرعان اقىل-مۇراسى عوي» دەپ جيناپ, حاتقا ءتۇسىرىپ, ودان سوڭ تاسقا باسىپ جۇرتقا جەتكىزۋگە تالپىنساق بولعانى. كوبىندە ءبىز ونداي قۇندىلىقتاردى «اۋىل ايتقىشتارى», «اۋىل ازىلدەرى» دەپ ءجۇرمىز. دەگەنمەن, ونداي دۇنيەلەردى قاراپ وتىرساڭ, ىشىنەن ساباق الار كەرەمەت حالىقتىق ۇلگى, ونەگە, تاپقىرلىق, العىرلىق, شەشەندىك, استارمەن ايتىپ وتىرىپ-اق شالقاڭنان تۇسىرەتىن, كوكىرەك كوزىڭ اشىق بولسا, بەتىڭدى قىزارتاتىن, بەرەكەسىز كۇي كەشتىرەتىن ساتتەر از بولمايدى. سونداي قۇندىلىقتاردى جيناقتاعان جاقسى كىتاپ جاقىندا «اۋىل ازىلدەرى» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. قۇراستىرعان – ارىپتەسىمىز, بەلگىلى ساتيريك قالامگەر بەرىك سادىر. از سوزبەن كوپ ماعىنا بىلدىرەتىن دۇنيەلەردىڭ باسىن قوسقان جيناقتى پاراقتاپ وتىرعاندا, اتا-بابالارىمىزدان قالعان اسىل قاسيەتتەردى, سوزگە توقتاپ, ىسپەن تياناقتاۋدا ۇشقارلىق تانىتپاي ۇتىمدىلىق كورسەتكەن, جاقسىنى ءبىراۋىز سوزبەن جارقىراتىپ, كەلىسسىزدىك پەن كەيىپسىزدىكتى استارلى ازىلمەن تۇيرەپ وتەتىن ۇردىسكە قانىق بولاسىڭ. اسىرەسە, ءسوز ۇستاعان ازاماتتاردىڭ اراسىنداعى مايدا جەلدەي قالجىڭ-قاعىتپالار ەزۋ تارتتىرا وتىرىپ, وي سالادى. ەل ىشىندەگى ورەن جۇيرىكتەردىڭ ورنەكتى بايلامدارى اتا جولىن قۋعان ءىزباسارلاردىڭ «ءتىرى» ەكەنىنە ءتانتى ەتەدى. مىسالى, اقتوبە وڭىرىندەگى بالالار جازۋشىسى تورەجان ماندىباەۆتىڭ مىنا ءبىر ءازىلىنىڭ استارى قورعاسىنداي اۋىر ەكەن. قارت قالامگەر اۆتوبۋسقا كىرگەندە ءبىر جاناشىر ءىنىسى: «توكە, وتىرساڭىزشى!» دەپتى. سوندا توكەڭ: «مەن قازاق قىزدارىنا قايران قالام, بەرمەسە ورىندارىن قالاي الام» دەگەن ەكەن. تاعى بىردە جازۋشى قۇرداسىنىڭ بالالارىنا قالدىرعان وسيەتىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, «سەن, ولگەندە مەنى ارالعا, تۋعان اۋىلىما اپارىپ جەرلەڭدەر», دەپسىڭ. ءبىز سەنى اقتوبەگە قويامىز. ويتكەنى, بۇل جەردىڭ ەكولوگياسى دۇرىس قوي» دەمەي مە ازىلگە جەڭدىرىپ. سوندا قۇرداسى: «ولگەن ادامعا ەكولوگيانىڭ كەرەگى نە» دەپ ءسوز تاۋىپ كەتىپتى. ال ارقالىقتىق جۋرناليست ءابجان ءابىلتاي بىرەر جىل قالالىق ءتىل بولىمىندە قىزمەت اتقارىپتى. بۇل جۇمىس قولايىنا جاقپاعان سوڭ, جانىما جاقىن گازەتكە بارايىن دەسە, اكىم جىبەرە قويماپتى. باسشى قىپشاقتىڭ ىشىندە تورى تارماعىنان بولسا, ءابجان ۇزىنىنا جاتادى ەكەن. امالى تاۋسىلعان ارىپتەسىمىز اكىمگە بىلاي دەپ ولەڭىمەن ءۇشبۋ حات جولداپتى: «قىپشاقتىڭ ۇزىنى نە, تورىسى نە, كوكجالدىڭ كۇشىگى نە, ءبورىسى نە؟ شىدەرلەپ ۇستاي بەرمەي جىبەر مەنى, ءوزىمنىڭ وسكەن ورتام – ورىسىمە». وسىدان كەيىن باسشى اقىندى «ورىسىنە» قايتارىپتى. سول سەكىلدى تارباعاتايدا ءومىر سۇرگەن وجىراي شەشەننىڭ جارى قايتىس بولىپ, ەتەك باس­تى كۇيدە وتىرعاندا كوڭىل ايتايىق دەپ ۇيىنە ءبىر-ەكى جولاۋشى ءتۇسىپتى. كەلىنى وتىرعان ورنىنان قوزعالا قويماسا كەرەك, سوندا شەشەن قوناقتارعا قاراپ «ە, امانداسقاندارىڭ ءجون, شايدىڭ بيلىگى كەلىنىمدە, قاتاتىن ءسۇت سيىردىڭ جەلىنىندە, ەكى قاتىن ولتىرگەن سورلى وجىراي, شاي قاينات دەپ ايتپايدى كەلىنىنە», دەپتى ايلاسى قۇرىپ, السىزدىك تانىتىپ. وسى ولەڭ جولدارىنىڭ دا استارى قانداي دەسەڭىزشى؟ قازىرگى كۇنى ەلدىڭ كوز الدىندا جۇرگەن ايتىس اقىندارىنىڭ قاناتتى سوزدەرى دە وسى جيناقتان مول ورىن العان ەكەن. قازاق ونەرىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارى م.نۇرەكەەۆتەن, ق.سۇلتانباەۆتان, وزگە دە تانىمال ازاماتتاردان قالعان سوزدەر دە از ەمەس. تاعى ءبىر ايتىس اقىنى سەرىك قۇسانباەۆ كوپ جۇرت مايلى جىلىكتىڭ باسى دەپ جۇرەتىن ماي قىزمەتكەرىن بىلايشا سىن تەزىنە الىپتى: «ارمىسىڭ, ازاماتتار ماي-دەگى, تالايلار تاياعىڭنان زار يلەدى. سىزدەرگە سالەم جولداپ كەلىپ تۇرمىن, شوشىنعان شوپىرلاردان ءار ۇيدەگى». تارازدىق اكىم دەگەن جىگىت لاۋازىمى بيىك ءبىر اكىمنەن كورگەن ۇستەمدىگىنە شىداماي «ەي, كوكىرەگىڭدى كوپ كوتەرمە! مەن اكىم بولىپ تۋدىم, اكىم بولىپ ولەمىن. سەنىڭ اكىمدىگىڭ ۋاقىتشا», دەپ شالقالاعان شەنەۋنىكتى قاق ماڭدايدان سوزبەن سالىپ قالىپتى. سىر ءوڭىرىنىڭ ءبىر ايتقىش ازاماتى توي باسقارۋعا كەلەدى. بىراق تويدىڭ «ءسانىن» كىرگىزەتىن ەكولوگيا جاعىندا ىستەيتىن ءبىر مىقتى كەشىگىپ, حالىق ءيىرىلىپ قالىپتى. ىرعالىپ-جىرعالىپ الگى مىقتى جەتىپ, تورگە جايعاسقاندا اسابا ىقپاي-بۇقپاي: «بۇل كىسىنى سىر ەلى بىلەدى ەكەن, تابيعات تازالىعى – تىلەگى ەكەن. فاميلياسى شاپشاڭوۆ بولعانمەنەن, ماشينەسى كەشىگىپ جۇرەدى ەكەن», دەپ قاعىتىپ ءوتىپتى. كىتاپقا ەنگەن دۇنيەلەردى قاراپ وتىرىپ كەلگەن ءتۇيىنىمىز, تۇسىنە بىلگەن ادام ازىلدەن ساباق الادى, تۇسىنبەگەن تۇيسىكسىز اجۋاعا قالادى دەمەكپىز. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان».