قازاقتى قايراۋ

ءجۇرسىن ەرماننىڭ اتى اتالسا-اق الاش بالاسىنىڭ الدىمەن ايتىستى اۋىزعا الاتىنى انىق. ازاماتتىڭ حالقىمىزدىڭ ۇلى ونەرىن ۇلىقتاۋعا ەتكەن ەڭبەگى ەرەسەن ەكەندىگى داۋسىز. سونىمەن بىرگە, ايتىستى العا اپارعان قايراتكەرلىگىن قۇرمەتتەۋ ونىڭ قالامگەرلىگىن قادىرلەۋگە كولەڭكەسىن تۇسىرمەۋگە تيىستىگى تاعى تالاسسىز. ءدال بۇگىن ءومىرىنىڭ ءبىر بەلەسىنە كوتەرىلىپ وتىرعان اقىننىڭ ءار شۋماقتى  قىرلاپ قاشاعانداي ەتىپ شىعاراتىن شىن شايىرلىعىنا گازەت وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلعان جىرلار توپتاماسى دالەل بولا الادى. تانىلاتىن شاق وسى تەكتىلىگىڭ شەجىرەنى شيىرلاپ تاراتا الام, تۋساق, تۋعان شىعارمىز ءار اتادان. ءوزىڭدى ءوزىڭ سۇيرەلەپ, قاتارعا قوس, ەي, قازاقتىڭ بالاسى قارا تابان!   قارىنداسپىن, قانداسپىن, جۇرەكتەسپىن, سول جۇرەكتەن مەن ساعان تىلەكتەسپىن. الپ-الپ باسقان اتالار اۋلەتىمىز, سەنەن اسىپ تۋعان جوق بىلەكتى ەشكىم.   كوپتەن كومەك كۇتپەي-اق, دوستان – قايىر, تاسماڭدايدان تاعدىردى جاسقانباي ۇر. سەن تۋعاندا قۋانعان اكە-شەشەڭ بەردى عوي دەپ ءتاڭىرىم قوشقارداي ۇل.   كۇنگە قاراپ, قىرانداي قاناتىڭ كەر, سەنى كورىپ سەرپىلسىن قارا تۇندەر. سۇرامايدى قۇدايدان ۇلدى قازاق جۇرسە ەكەن دەپ, ايتەۋىر ساناتىندا ەر.   جايساڭسىڭ, سەن, جارقىلداپ ءجۇر ەندەشە, جىگىت وڭباس – جىگەردى شىدەرلەسە, ۇلەسىڭدى تارتىپ ال, سۇراپ الما, ەشكىمنەن دە يمەنبە. جىبەرمە ەسە!   سىر قادىرى تەك قانا سۇراسقانشا, جات تۇگىلى, جاقىنعا سىر اشپا ونشا. سەن باسقادان ارتىقسىڭ – اناڭ ەگەر قۋانعانى قالجا جەپ راس بولسا!   بولۋ كەرەك جىگىتتە ايلا كۇشتى, پاراساتپەن پايىمدا پايدالى ءىستى. بارشا قازاق ەلىنىڭ باق-تالايى تاعدىرىڭا ءبىر سەنىڭ بايلانىستى.   جىگىتسىڭ بە, ماقساتى, مۇراتى بار, قۇز باسىنان قۇلجاڭدى قۇلاتىپ ال. جارق ەتەتىن ساعاتىڭ سوعادى ءالى, وقتالماعان مىلتىق تا ءبىر اتىلار!   ءوز جولىڭدى تاباتىن جەتتى كۇنىڭ, العىرلىعىڭ كورىنسىن, ەپتىلىگىڭ. بولساڭ بولىپ, بولماساڭ – بورداي توزىپ, تانىلاتىن شاق وسى تەكتىلىگىڭ!   سەن وڭباساڭ, وڭادى قايدان حالىق؟ تويدان قالساڭ قامىقپا. ويدان قامىق. الامانعا تۇسكەندە بايگەڭدى الىپ, سەن جۇرۋگە ءتيىسسىڭ جايراڭ قاعىپ.   تاۋقىمەتىن تارتساڭ دا ازاپتىڭ كوپ, قۋانا ءبىل, قاراعىم, قازاقپىن دەپ. اتىڭدى ءسال وزدىرساڭ, سول قازاعىڭ جىبەرەدى مىقتى عىپ. ءوزى-اق. كۇندەپ!   اقىننىڭ جارى (قاسىم امانجولوۆتىڭ جارى – ساقىپجامال – ساپەن)   تۇندەردىڭ ەندى سەرپى قاناتىن, كۇن كەلدى دەمدى ەركىن الاتىن. «كەلەدى قايتىپ ولەڭىن ايتىپ» سوعىستان تاپقان دەرتى بار اقىن.   تىزگىنى قولعا تيگەن ءسات ەندى, ساباعا تۇسپەك ۇيلەنسە اپەندى. سابىلىپ ىزدەپ, سابىرسىز جۇرەك, ساعىنىپ قۇشتى سۇيگەن ساپەندى.   موينىنا جار بوپ كەلىپ اسىلدى, كوڭىلدىڭ شەمەن شەرى باسىلدى. ساپەن سۇلۋ دا سەرىگىم دەدى, سۇر شينەل كيگەن سەرى قاسىمدى.   شەرلى بولماساڭ, شەردى ۇعاسىڭ با, ەركەلەسەڭ دە, ەردى باسىنبا. سەرىنىڭ سەرتتەي سوزىنە سەنىپ, تاعدىرىن ساپەن بەردى قاسىمعا:   – اينالسىن, – دەدى: – سەرتىڭە سەرتىم, دەرتىڭدى مەنىڭ دەرتىم ەتەرمىن. ءانىڭدى سەنىڭ ايتىپ وتەرمىن, كۇيىڭدى سەنىڭ شەرتىپ وتەرمىن.   ءبىر عانا ءسوزدى سۇراسىپ الماقپىن: شىن سۇيسەڭ – سەرتتە تۇراسىڭ, ارداقتىم. پەيىلىن ماعان ءناسىپ ەتە گور, ايشانى سۇيگەن راسۋل اللاھتىڭ!   ءجۇر ەكەن جۇرەك تەك ىشتەن جۇدەپ, تاپتىم-اۋ جەبەر پەرىشتەمدى دەپ. ساپەن سۇراعان سول اۋىر سەرتكە سەنىسكەن جۇرەك كەلىستى ەلجىرەپ.   – داۋاسىز جالعىز سەبەپكە اينالىپ, تەك اجال ءبىزدى بولەكتەي مە انىق؟ ساداعاڭ بولسىن ساپەنىڭ وندا, وتەيىن سەنى بوبەكتەي باعىپ! قۋانتىپ كوزىن كورىكتى اي, كۇنى, قالار دەپ شوشىپ ءسونىپ قاي كۇنى. قاسىمنىڭ جارى قاسىندا ءجۇردى, ءبولىپ باقىتتى, ءبولىپ قايعىنى.   كورسەتپەي كوزدەن شىق قۇلاعانىن, ۋىن دا بىرگە جۇتتى قالانىڭ. قاسىممەن بىرگە جادىراپ ك ۇلىپ, قاسىممەن بىرگە شىتتى قاباعىن.   تورعىن دەپ كيىپ ەسكى كويلەكتى, قاسىممەن بىرگە كەشتى بەينەتتى. تارپاڭداۋ اقىن تارىققان جاردىڭ, كەيىگەن ءسوزىن ەستىمەي كەتتى.   «قامىعىپ كەلسەم – ك ۇلىپ تۇراسىڭ, دەرتىمنىڭ بارىن ۇمىتتىراسىڭ». ولەڭنىڭ وتىن لاۋلاتىپ جاعىپ, جاۋراعان جارىن جىلىتتى قاسىم.   ازايدى دەرتى, باسىلدى مۇڭى, كوڭىلدىڭ جايناپ اشىلدى گ ۇلى. ساقىپجامالى – قاسىمنىڭ جارى, قاسىمنىڭ ايى, قاسىمنىڭ كۇنى.   جارىنىڭ كوزى – سەزىم ايناسى, جالت ەتە قالعان كەزىن ويلاشى. قاسىمنىڭ جارى – ءوزى لاۋراسى, قاسىمنىڭ جارى – ءوزى ءلايلاسى.   دەگەن جوق دەرتكە باسىم بايلاندى, اقىندى كوردى دوسىنداي ماڭگى. زارەدەي سەلكەۋ ارادا قالماي, ساپەننىڭ ءوزى قاسىمعا اينالدى.   اقىلىن قۇيار ارنا تابىلدى, ۇيىندە جۇماق ورناتا ءبىلدى. ماحابباتىنىڭ شىراعىن جاعىپ, تاڭىرگە ەمەس, جارعا تابىندى.   سوزبەنەن سومداپ تازا سىمباتىن جۇرەككە ماڭگى جازاسىڭ با اتىن. اقىلمان ايەل – اقىننىڭ باعى, اقىننىڭ سورى – مازاسىز قاتىن.   جەلىكسە اقىن – جەرى كوتەرەر, جەلىكپەن جىردىڭ جەرىگى وتەلەر. ءتاڭىرىم, بارلىق اقىنعا سونداي, اينىماس جاردى سەرىك ەتە گور!   قوسىلىپ ءۇنى ەگىز بۇلاقتىڭ جەمىسىن حالال جەگىزدى باقتىڭ. سەگىز جىل بىرگە داۋرەن كەشىردى, سالتاناتىنداي سەگىز جۇماقتىڭ.   وبەكتەپ دەرتىن, جاراسىن ەمدەدى, الدىردى قولعا اناسىن ەلدەگى. وتقا دا ءتۇستى ءپارۋانا جارى, اجالعا بىراق شاماسى كەلمەدى.   ولەڭىن جازىپ حاتىنداي ماڭگى, قاسىمى ولمەس اقىنعا اينالدى. شاراسى قايسى, شىراعى ءسونىپ, قوش ايتار ءساتى جاقىنداي قالدى.   ەلەستەت كوزگە قاسىم اجالىن, سۋالتتى سىرقات اسىل اجارىن. ومىردەن وتەر ساعاتى جەتىپ, شاقىردى قاسىم قاسىنا جارىن.   قالتقىسىز سۇيگەن قىز ەسىندە ەدى, «جاستىعىمدى ءوزى تۇزەسىن» دەدى. سىلق ەتە قالدى قاسىمنىڭ باسى, ساقىپجامالدىڭ تىزەسىندەگى.   ءومىر تاۋسىلدى. سايران باسىلدى, اجال كەپ الدى قايران قاسىمدى. ۇيىقتاپ كەتتى ايشا انامىزدىڭ تىزەسىندەگى پايعامبار سىندى.   سوزىنەن سىپسىڭ شوشىماي ەلدىڭ, كەلەدى مەن دە وسىلاي ولگىم. پەيىشتە نۇرىن شالقىتسىن اللاھ, اقىندى سۇيگەن اسىل ايەلدىڭ!   تۇنگى تاكسي جەكسەنبى. تۇنگى ون ەكى كەزى. ءسال تىنتە قاراپ مەنى ەكى كوزى, تاكسيدىڭ ىشىندە ءبىر ارۋ وتىر. بولەك جامالى, بولەك مىنەزى.   – اتىڭ كىم؟ – دەپ ەم, – لاريسا, – دەدى, بەتىمدى شارپىپ جالىنشا لەبى. تۇڭعيىق جانار تەرەڭگە قاراي باتىرا بەردى اعىنشا مەنى.   تۇرىكتىڭ قىزى – تۋعان اي دەرسىڭ, جۇرەگىڭ بولسا – تۋلاماي كورسىن. قاپ-قارا شاشتى, اپپاق يىقتى جولىققان اقىن جىرلاماي كورسىن!   ۇمىتار لەزدە ازابىڭدى ىشكى, سۇلۋلىق, سەنىڭ عاجابىڭ كۇشتى. اققۋ مويىنعا جاراسا قالعان, تارىداي مەڭگە نازارىم ءتۇستى.   بۇرقانسا سەزىم كىمدى بۇزبايدى, جۇتامىز با ەكەن ەندى ءبىز قايعى: تۇنگى سۇلۋعا تەبىرەنىپ ايتتىم حافيزدىڭ جىرىن مەڭدى قىز جايلى.   «مەيىرباندى تۇركى ارۋى سۇيسە مەندەي بەيشارانى – ءبىر مەڭى ءۇشىن قيار ەدىم سامارقان مەن بۇقارانى».   بىلەتىن جىرىم وسى بار مەنىڭ, داۋلەتىم بولسا توسىلار ما ەدىم. حافيز سىيلاعان ەكى شاھارعا, الماتىنى دا قوسىپ ال دەدىم.   ەلىككەن ۇلدىڭ كەسىر مىنەزىن كورىكتى قالام, كەشىرگىن ءوزىڭ! قولىمدا بولسا قياتىن ەدىم ەرتىس پەن سىردى, ەسىلدىڭ ءوزىن!   – المايمىن! – دەدى – سىيلارىڭ قىمبات, ودان دا حافيز جىرلارىن تىڭدات. جومارت اقىننىڭ ديدارىن كورىپ, داۋىسىن ەستىپ تۇرعانىم قىمبات.   كەزىمدە جىردى كەنەت اڭساعان – ءوزىم-اق ءالى تەلەفون سوعام. ازىرگە حوش بول, اتىمتاي اقىن, تىنىققان بۇگىن ءجون ەكەن ساعان.   – اتىڭ كىم؟ – دەپ ەم, – لاريسا, – دەدى, بەتىمدى شارپىپ جالىنشا لەبى. ەلەڭدەپ ءالى كۇتۋمەن ءجۇرمىن تەلەفون شالار دەپ ساعىنسا مەنى.   تۇسەدى ءجيى ەسىمە تەگى, تاعدىرىم قانداي شەشىم ەتەدى. حافيزدىڭ جىرىن ىزدەگەن شاقتا زۆونداي سالسا نەسى كەتەدى...   دوس دەيتىن... دوس دەيتىن دوس تا قالمادى, ساناما ءتۇستى سالماعى; شىن دوستى اجال جالمادى. الدامشىلارى الدادى. قۇلاعانىمدى كۇتىپ ءجۇر قاراڭداپ قاسىمدا قالعانى وڭ جاققا مەنى سالعالى, ءۇش جەردەن بۋىپ-تاڭعالى. سۇيەگىمە ءتۇسىپ سول كۇنى, تونىمدى تالاپ العالى!   ىنساپ بەر تاعدىردىڭ بولماعان سوڭ قوجاسى ادام, بەرمەيمىز ەرتەلى-كەش مازا ساعان. باسىمدى تاۋعا دا ۇردىم, تاسقا دا ۇردىم – بارماقتاي باق بەرشى دەپ, و, جاساعان!   بارماقتى قازاق ءوزى تاپقان با ويلاپ, بەردى اللاھ بارماق تۇگىل باتپانداي باق. باسىما قونعان باقتى ۇركىتىپپىن, بەلىمە شامام كەلمەس شوقپار بايلاپ.   شارىقتاپ قيالىمنىڭ ۇشقان قۇسى, توگىلدى ماڭدايىمنىڭ مىس تامشىسى. بۇيىردەن مەزگىل-باقسى يىرگەندە التىن بوپ اسىعىمنىڭ ءتۇستى الشىسى.   بولام دەپ جىلقىلى باي, اقشالى باي, وبال-اۋ تىلەمسەك بوپ جاتساق ۇداي. كوزىمە قاناعاتسىز قۇم قۇيىلار, ىنساپ بەر پەيىلىمە, پاتشا قۇداي!   الدىم بۇلدىر الدىم بۇلدىر, قۇلاپ كەلەم قاۋعاداي سالدىر-كۇلدىر. ءبىر كىسىدەي كەشتىم بە بۇل عۇمىردى, اعاش ەگىپ, ءۇي سالىپ, قالدىردىم با ۇل؟!   تىزگىن سۋسىپ كەتپەسىن قولدان, شىراق, تاعدىر ەمەس تاعدىرىڭ تولعان سۇراق. كورگەن تۇستەي كولبەڭدەپ وتە شىعار از عانا ءومىر اللاھتان العان سۇراپ. ارزي ما ەكەن ارمانعا الدامشى باق…   ءۇمىت ارتىپ اتاتىن تاڭعا اسا ءبىر, تانگە ساۋلىق تىلەيمىن, جانعا سابىر. ءبارى جالعان ەكەنىن بىلە تۇرا, الدانعىم كەپ تۇرادى الداسا ءومىر!   دەيسىڭ… دەيسىڭ: – حال قالاي؟ شىركىن, جالعان-اي! تىرلىك ءتوس بولسا, باسىم بالعاداي!   كوزىم شىراقتاي, ءسوزىم سىناپتاي. قاجاي بەرگەندى, قالام ۇناتپاي!   قولىم كوسەۋدەي, جانباي, نە سونبەي جۇرگەن ءومىرىم وگەي شەشەمدەي.   ءۇمىت سونبەيدى, ءىسىم ونبەيدى. قاجىپ جۇرسەم دە ولگىم كەلمەيدى!   جانداي ۇردا-جىق جۇرەم زىر قاعىپ. كۇلەم سۇرلانىپ, كىرەم ۇرلانىپ.   نارىق دەگەنىڭ تۇزاق – كوگەنىڭ. ءىلدى مويىنعا, ءىلبىپ كەلەمىن.   كوپتىڭ ءبىرىمىن, ءازىر ءتىرىمىن. توناپ ءوزىمدى, جۇرگەن ۇرىمىن.   ءمىنىس اتتايمىن, جەلەم, شاپپايمىن. كورگە كىرگەنشە تىنىم تاپپايمىن! ءجۇرسىن ەرمان.