رۋحانيات • 11 قازان، 2021

«بەشبارماق» – بۇرمالانعان اتاۋ

2152 رەت كورسەتىلدى

قازىرگى تاڭدا ۇلكەن قالالاردا، ودان قالدى حالىق جيىرەك قونىستانعان كەنتتەردە «بەشبارماق» نەمەسە «بەسبارماق» دەيتىن اتاۋعا يە اسحانا، ءدامحانا، مەيرامحانالار بارشىلىق. ءتىپتى دۇكەن سورەلەرىندە سام­ساپ تۇرعان «بەسمارماچنايا» اتتى كەس­پەلەر مەن ۇن جايمالارىنا كوزىمىز ۇي­رەنگەلى قاشان. قىزىق بولعاندا بۇل تەر­ميندى شەتەلدىكتەر، ودان قالدى تاريحي ساناسى ب ۇلىڭعىرلانعان ءوز اعايىن­دا­رىمىز ۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە قابىلدايدى. بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا تاشكەنت شاھارىنا جولىمىز ءتۇستى. قالا ورتالىعىنداعى ۇلكەن اسحانادان اس ىشۋگە باردىق. ءمازىردىڭ ءدال باسىندا «قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامى» دەگەن تيتۋل تاعىنىپ باياعى «بەشبارماق» بەدىرەيىپ تۇر.

بايىرعى سالت-داستۇرىمىزدەن حابارى بار ءار قازاق بىلەدى. «بەشبارماق» ءسوزى شىندىعىن ايتقاندا، وتكەن عاسىرلاردا وتارلاۋشىلار تاراپىنان جۇرتىمىزدى كەمسىتۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن جاعىمسىز اتاۋ. عىلىمي ەڭبەكتەردە بۇل تەرمين: ء«XىX عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە قازاقتان شىققان ءتىلماشتار، ناقتىراق ايتقاندا تۇزەمدىك ەليتا تاراپىنان بەس ساۋساعىمەن ەت جەيتىن قازاقتىڭ تۇرمىستىق مادەنيەتىن مانسۇقتاۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن ۇعىم» دەپتى. راسىندا سولاي. وسى ورايدا، قازان توڭكەرىسىنىڭ كوسەمى لەنيننىڭ: «ورىستانعان بۇراتانالار شىنايى ورىستىق كوڭىل كۇي ماسەلەسىندە ارقاشان شەكتەن شىعىپ كەتەدى»، دەگەن ءسوزى جوعارىداعى شىندىققا كەپىل بولاتىن سىڭايلى.

قاراپايىم لوگيكاعا سالىپ ويلانىپ كورسەڭىز، قازاق «بارماق» دەپ اياقتىڭ ساۋ­ساق­تارىن ايتادى. سوندا دەيمىز دا، قازاق ەتتى اياعىمەن جەگەن بە؟! قولمەن ەت جەۋدى مەڭزەسە نەگە «بەسساۋساق» دەپ اتاماعان؟ بۇل جەردە ءسوز جوق كەمسىتۋ جاتىر. الەمدىك وتارلاۋ تاريحىن ۇزاق جىل زەرتتەگەن امەريكالىق عالىم ەۆا تومسوننىڭ: «ساياسي جۇيە وزگەرسە دە، وتارشىلدىق زاردابى بودان حالىقتىڭ مادەني-تۇرمىستىق گيبريديزمىنەن بايقالىپ تۇرادى، اسىرەسە بۇل سوزدىك اتاۋلاردا كوپ كەزدەسەدى» دەگەنى سياقتى.

وسى ورايدا، ەسكە تۇسەدى، 2000 جىلى ايتىسكەر اقىن قونىسباي ءابىل استانا قالاسى اكىمدىگى جانىنان قۇرىلعان ءتىل سەكتورىنا باسشى بولىپ كەلدى. ەلوردا جاڭادان بوي كوتەرىپ جاتقان تۇس. ءاربىر اشىلىپ جاتقان بيزنەس مەكەمەلەرىنە (مەيرامحانا، دۇكەن، شاشتاراز، ءدامحانا ت.ب.) ات قويۋ ءۇشىن كاسىپكەر اۋەلى ءتىل سەكتورىمەن كەلىسەتىن ءتارتىپ بولدى. وسى ۇستانىم بويىنشا قونەكەڭ مەيرامحانا اشىپ، وعان «بەشبارماق» دەپ ات بەرگەن كاسىپكەر ۇسىنىسىن بەكىتپەي تاستايدى. اقىرى سوتتاسۋعا دەيىن باردى. وسى سوت ۇستىندە مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك: «بەشبارماق» دەگەن قازاقتى كەمسىتىپ، قورلاپ ايتىلعان ءسوز. بۇل «كالبيت» دەگەن ءسوزدىڭ ەكىنشى بالاماسى. ورىس وتارشىلارى ءبىزدى مادەنيەتسىز، قالاي تاماق جەۋدى بىلمەيدى، كورسوقىر، نادان دەپ، ەتتى قولمەن جەگەنىمىز ءۇشىن وسىلاي كەلەكەلەپ اتاعان. مۇنداي وتارشىلار ەنگىزگەن يتارشى ءسوز استانانىڭ تورىندە تۇرعانى قۇلدىقتىڭ ايقىن بەلگىسى» دەگەن ەدى.

وسى كۇنى باسقاسىن ايتپاعاندا، جولاي كەزدەسكەن اعايىن-دوس نەمەسە تانىستار «ۇيگە ءجۇرىڭىز، بەشبارماق اسىپ بەرەيىن» دەپ قيىلادى. بۇل – قاتە. ايتىسكەر اقىن بالعىنبەك يماشەۆ ايتقانداي: «اتاڭنىڭ باسى بەشبارماق، ەت اسۋ دەيدى قازاقتا...». حالقىمىز ۇلتتىق اسىن ەشقاشان «بەشبار­ماق» دەپ اتاماعان. بۇل ءسوزدى قازاقتىڭ ەجەلگى جىر-داستان، اۋىز ادەبيەتى، فولكلورىن ءجۇز رەت اقتارساڭىز دا تاپپايسىز.

جۋىقتا قوعام بەلسەندىسى مەكەش ءتالىپ دەگەن اعامىز، ەت اسۋدىڭ قازاق تۇرمىسىنداعى ماڭىزى جايلى تالداپتى: «ياعني كەلگەن جولاۋشى اسىعىس بولسا، وعان جەڭىل-جەلپى ەت اسقان. ونى «تۇستىك» دەيدى. قوناق اسىعىس بولماسا، ارنايى كادەلى جىلىك قوسىپ، ەت اسقان. مۇنى «سىباعا» دەيدى. ال قونا-تۇنەۋ ءۇشىن كەلگەن قوناققا ادەيى قوي سويىپ، باس تارتاتىن سالت تا بار. ونى «قوناقاسى» دەپ اتاعان» دەپتى.

الايدا وسىنداي جاقسى سالتىمىز، ەتتى قادىرلەگەن ءداستۇرىمىز بولا تۇرا، قازىرگى ۇر­پاق ەت قادىرىن باعالاماي، «بەشبارماق» دەپ اتاپ جۇرگەنىنە تاڭعالاسىڭ ءارى قىنجىلاسىڭ. قىنجىلماسقا لاجىڭ جوق. قاسيەتتى، كادەلى، سىباعالى استىڭ اتالۋى جاعىنان اجارسىز، دىبىستالۋى جاعىنان قۇلاققا جاعىمسىز تۇرپىدەي تيەتىن، «بەشبارماق» اتاۋىن قول­دانۋ ارقىلى، ءتىلىمىزدى، سالتىمىزدى، اسى­مىزدى ءوزىمىز مازاق ەتىپ جۇرگەنىمىز نە سۇمدىق! ونىمەن قويماي سول جۇتاعان ءسوزدى اسىرەلەپ، تاۋداي عىپ، مانەرلەپ، اۋىز تول­تىرا ايتاتىنىمىزعا جول بولسىن! حال­قى­مىزدىڭ قادىرلى اسى، جولاۋشىنىڭ كا­دە­لى قوناقاسى، سىيلى ادامنىڭ سىندارلى سىباعاسى ەتىمىزدى قايداعى ءبىر جات ءسوز، جا­را­مساق اتاۋ «بەشبارماق» دەگەنىمىز جاراس­پايدى اعايىن!

سوڭعى جاڭالىقتار

تەڭىز تۇيسىگى

ونەر • كەشە

اڭشىلىق – اسىل ونەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار