ەستەلىك تۇنعان ەسكەرتكىش
جامبىل جەرىندەگى العاشقى كۇنى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى جامبىل اۋدانى, ايشا ءبيبى اۋىلىندا ورنالاسقان ايشا ءبيبى كەسەنەسى مەن بابادجا حاتۋن (بابا اجە) كەسەنەسىنە باردى.
اۋليەاتا ءوڭىرى دەگەندە, اۋەلى كوپشىلىكتىڭ ەسىنە قاراحان مەن ايشا ءبيبى اڭىزى تۇسەدى. قوس كەسەنەنىڭ اراسى الشاق بولعانىمەن, ءبىر نۇكتەدە ءتۇيىسىپ تۇر. جالپى, ايشا ءبيبى اڭىزى, قاراحان ەكەۋىنىڭ ماڭگىلىك ماحابباتى جونىندە جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. بۇل رەتتە ايشا ءبيبى كەسەنەسى ەلىمىزدەگى تەڭدەسسىز ساۋلەت ونەرىنىڭ كورىنىسى, ورتاعاسىرلىق مادەنيەتتىڭ ايعاعى, ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعىن بەينەلەيتىن تاريحي نەگىزى رەتىندە بەلگىلى.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىن جامبىل اۋداندىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ ءبولىمىنىڭ باسشىسى باۋىرجان تولەنديەۆ پەن اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى اسقار سىرلىباەۆ قارسى الىپ, جەرگىلىكتى تاريحي ورىندارعا بايلانىستى ماعلۇماتتارىمەن ءبولىستى.
ال وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنا قاراستى «تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ديرەكتسياسىنىڭ» قىزمەتكەرى اقجان وروزباكوۆا ايشا ءبيبى تاريحى جونىندە اڭگىمەلەدى. ول قاراحان مەن ايشا ءبيبى تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ 28 نۇسقاسى بار ەكەنىن, ايشا ءبيبى قاراحانيدتەر مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى قاراحاننىڭ قالىڭدىعى رەتىندە بەلگىلى ەكەنىن ايتتى. اڭىز بويىنشا, ايشا ءبيبى قاراحانمەن تۇركىستاندا كەزدەسكەن دەسەدى. ءبىر كورگەننەن ءبىرىن-ءبىرى ۇناتقان ەكى جاس ومىرلىك سەرىك بولۋعا ۋادەلەسەدى. الايدا جاۋگەرشىلىك زاماندا جاۋمەن ارپالىسىپ جۇرگەن قاراحان ۋادەلى كۇنى ايشا بيبىگە بارا المايدى. اقىرى ايشا ءبيبى جانىنا بابا اجەنى ەرتىپ تارازعا قاراحاندى ىزدەپ شىعادى دەيدى. شاھارعا جەتە بەرگەندە, ايشا ارۋ تىنىعۋ ءۇشىن وزەن جاعاسىنا توقتايدى. سول كەزدە ايشا ءبيبىنى دالانىڭ ۋلى جىلانى شاعىپ الىپ, مۇنىڭ سوڭى ولىممەن اياقتالادى. وسى كەزدە ايشانىڭ حابارىن العان قاراحان دا جەتىپ, ەكەۋىنىڭ نەكەسىن قيدىرعان دەسەدى. ءسويتىپ, ماڭگىلىك ماحابباتىن «ايشا ءبيبى» دەپ اتاعان دەيدى. تاعى ءبىر اڭىزدا, قاراحان مەن ايشا ءبيبىنىڭ سامارقاندا كەزدەسكەنى ايتىلادى. الايدا بارلىق اڭىزدىڭ توعىسار ارناسى – ءبىر-بىرىنە قوسىلا الماي ارماندا كەتكەن ەكى جاستىڭ ماحاببات حيكاياسى. بۇل شىعىس حالىقتارىنىڭ رۋحاني الەمىندەگى شوقتىعى بيىك اڭىزداردىڭ ءبىرى. كەيىننەن ايشا ءبيبى كەسەنەسىن قاراحان سالدىرعان ەكەن. بىراق ونى سالعان ساۋلەتشىنىڭ كىم ەكەنى بەلگىسىز. ءون بويى ورنەكپەن ورىلگەن, ايشىقپەن كومكەرىلگەن كەسەنە ورتاعاسىرلىق ساۋلەت ونەرىنىڭ تەڭدەسسىز تۋىندىسى. كەسەنە 60-تان استام ءتۇرلى ويۋلارمەن بەزەندىرىلگەن. ال جانىندا بابا اجە كەسەنەسى تۇر. ول دا تاريحتان ايشا ءبيبىنىڭ كۇتۋشىسى رەتىندە بەلگىلى.
الىپتار تۋعان اۋىلدا
«اتامەكەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەلەرى جۋالى اۋدانىندا دا بولدى. دەلەگاتسيانى اۋدان اكىمىنىڭ اپپارات باسشىسى سەرىك قويباقوۆ, Nur Otan پارتياسى اۋداندىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مارات نارىمبەكوۆ, اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ايگۇل جارقىمباەۆا, اۋداندىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى فاريزا ورازىمبەتوۆا كۇتىپ الىپ, اۋدان ورتالىعى باۋىرجان مومىش ۇلى اۋىلىندا ورنالاسقان باتىردىڭ مەموريالدى مۋزەيىنە باستادى.
اتالعان مۋزەي 1995 جىلى مامىر ايىندا اشىلعان. مۋزەي مەڭگەرۋشىسى ساعادات شىلدەباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, مۇندا 2 382 ەكسپونات بار. سونداي-اق داڭقتى باتىرعا قاتىستى جادىگەرلەر دە جەتەرلىك. ماسەلەن, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءوزى پايدالانعان فوتواپپاراتى, مايدان دالاسىندا كيگەن شينەلى, قالام سالعىشى, پاپكاسى, جازۋ ماشىڭكەسى سياقتى كوپتەگەن قۇندى زات بار ەكەن مۇندا. سونىمەن قاتار اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ ەگيپەتتەن اكەلىپ, باتىرعا سىيعا تارتقان كۇلسالعىشى, شاي ىشكەن ىدىستارى دا باعا جەتپەس جادىگەرلەردىڭ قاتارىندا. ال جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ 60 جىلدىعىنا وراي جۋالى وڭىرىنە كەلگەن كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆ تە باتىر باۋىرجان مۋزەيىنە ارنايى بارىپ, ءوزىنىڭ اتاقتى شىعارمالارى توپتاستىرىلعان كۇيتاباقتاردى سىيعا تارتقان ەكەن. بۇل جادىگەرلەر دە مۋزەيدىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرىپ تۇرعان باعا جەتپەس رۋحاني بايلىق دەۋگە بولادى. ال باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءوزى گەرمانيادان الىپ كەلگەن جازۋ ماشىڭكەسى, چەحيادان الىپ كەلگەن شاڭسورعىشى جانە فرانتسيا جەرىنەن الىپ كەلگەن اسپالى شامى دا وسىندا تۇر. سونداي-اق باتىردىڭ كەلىنى زەينەپ احمەتوۆا جۇمىس ۇستەلى, جاتقان توسەگى جانە وزگە دە قۇندى دۇنيەلەردى وسىندا سىيعا تارتقان ەكەن.
بۇدان كەيىن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى تالاپتى اۋىلىنداعى شەرحان مۇرتازا تۇرعان ۇيگە باردى. جازۋشىنىڭ ءوزى جازعانىنداي, ايگىلى مىڭبۇلاقتىڭ ساعاسىندا ورنالاسقان تالاپتى تاۋتۇلعانىڭ تۋعان جەرى. ال بۇل ءۇيدى ەكى مىڭىنشى جىلدارى جازۋشىنىڭ 70 جىلدىعىنا وراي, سول كەزدەگى اۋدان اكىمى ەرمەك ۇسەنباەۆ سالىپ بەرگەن ەكەن. جازۋشى جازعى دەمالىسىن اۋىلىنداعى وسى ۇيدە وتكىزەتىن بولعان. قالامگەردىڭ «اي مەن ايشا» رومانىنىڭ سوڭعى تاراۋلارى مەن ء«بىر كەم دۇنيە» شىعارماسى, تاعى دا وزگە بىرقاتار دۇنيەسى تۇگەلدەي وسى ۇيدە جازىلعان. جازۋشىنىڭ نەمەرە ءىنىسى ءاليجان مۇرتازا ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىن ايگىلى جازۋشى تۇرعان ۇيدەگى قۇندى مۇرالارىمەن تانىستىردى. شەرحان اعامىزدىڭ ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن كەزىنەن باستاپ جيناعان كىتاپتارى, تۇتىنعان زاتتارى, ءار جىلدارى العان ماراپاتتارى دا ساقتالعان ەكەن. سونداي-اق جازۋشىنىڭ كەيبىر اڭگىمەلەرىنىڭ, جاريالانباعان كۇندەلىكتەرىنىڭ قولجازباسى دا ساقتاۋلى تۇر. ال ش.مۇرتازا اتىنداعى وبلىستىق «رۋحانيات جانە تاريحتانۋ» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ساۋران قاليەۆ بۇل جەر بولاشاقتا مۋزەيگە اينالاتىنىن, سول ماقساتتا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىن, جازۋشى مۇرالارىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ قاسيەتتى پارىز ەكەنىن ايتتى.
ەكسپەديتسيا بارىسىندا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۋعان جەرىنە بارۋ دا بۇيىردى. كەزىندە وراق-بالعا اتالعان اۋىلدىڭ جۇرتىندا «مومىش بۇلاعى» بار. باتىردىڭ اكەسى مومىش بابامىز وسى جەردى مەكەن ەتىپتى. باتىردىڭ ءوزى «ۇشقان ۇيا» كىتابىندا تۋعان توپىراعىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى. بۇل جەر بۇگىندە كولباستاۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. قازىرگى كەزدە «مومىش بۇلاعىنىڭ» باسىنا بەلگى ورناتىلعان. ەسكەرتكىش تاقتا قويىلعان. ال ارادا قانشاما جىلدار وتسە دە جەر قويناۋىنان شىمىرلاپ شىعىپ جاتقان تۇما بۇلاقتىڭ كوزى بىتەلمەگەن. بۇل جەرگە كەلۋشىلەر باۋىرجان سىندى ءباھادۇردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ قايتادى. «اتامەكەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ بۇل ساپارى جۋالى اۋدانىنداعى ورتاعاسىرلىق «باركۋاب» قالاشىعىن كورۋمەن ءتامامدالدى. مۇندا عاسىرلار قويناۋىنان سىر شەرتەتىن قۇندى جادىگەرلەر, ەجەلگى زامانداعى ەلدىڭ ەلدىگىن تانىتاتىن باعالى دۇنيەلەر جەتەرلىك. قالاشىقتى جەرگىلىكتى تۇرعىندار باركۋاب دەپ تە اتايدى. اتاقتى اراب ساياحاتشىسى ۋبايداللا يبن ابداللا يبن حوردادبەك ءوز جازبالارىندا بۇل ەلدى مەكەندى «باركۋاب» دەپ كورسەتكەن ەكەن. ال 1893 جىلى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى اتالعان ەلدى مەكەندى تاپقان بەلگىلى عالىم ۆاسيلي بارتولدتىڭ جازبالارىنان دا «باركۋاب» قالاشىعى تۋرالى كەزدەستىرۋگە بولادى. ارحەولوگ ەسكەندىر تورەبەكوۆ ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنە كونە قالاشىق تۋرالى مالىمەتتەر بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى II عاسىر – ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ V عاسىرى, ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى VI-XIII عاسىرلارعا جاتاتىن 3000-نان استام ارتەفاكتىلەر تابىلعان.
اڭىزعا تولى «اقىرتاس»
«اتامەكەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ جامبىل وبلىسىنداعى ەكىنشى كۇنىندە ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ورتاعاسىرلىق «اقىرتاس» كەشەنىنە باردى. بۇل تىلسىمعا تولى مەكەن تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ورتاعاسىرلىق كاسريباس قونىسى دەلىنەدى. كەشەن «اقىرتاس» سارايى, تۇرعىن جايلار, بيلەۋشى قورعانى, بەكىنىستەر, كەرۋەن سارايلار, كۇزەت مۇنارالارى, حاۋىز-سۋ قويمالارى, ساياباق, تاس پەن بالشىق ءوندىرۋ سياقتى بىرنەشە نىساننان تۇرادى. سونداي-اق كەشەن قۇرامىنا ساق قورعاندارى مەن ەجەلگى يرريگاتسيا جۇيەلەرىنىڭ قالدىقتارى دا كىرەدى. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا ارحەولوگتەر كەشەن اۋماعىندا تۇرىك بەلگىلەرى VIII-IX عاسىرلاردان-اق پايدا بولعانىن, قارلۇق بيلەۋشىلەرىنىڭ رەزيدەنتسياسىن انىقتاعان.
ەكسپەديتسيا بارىسىندا وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنا قاراستى «تاراز-تۋريزم» تۋريستىك اقپاراتتىق ورتالىعىنىڭ مەنەدجەرى ناۋرىزباي تالعاتوۆ «اقىرتاس» كەشەنىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ايتىپ بەردى. اتالعان ساراي-كەشەنىنىڭ قابىرعالارى ءىرى قىزىلتاستى بلوكتاردان تۇرعىزىلعان. كەشەن ۇزىن دالىزدەرمەن جالعاسقان ءتورت بولىكتەن قۇرالعان. ورتاسىندا باعانالارمەن قورشالعان اشىق اۋلا بار. XIII-XIV عاسىرلارداعى تۇرعىن جايلار سولتۇستىك ساراي عيماراتتارىندا ورنالاسقان. ال بيلەۋشى قورعانى VIII-IX عاسىرلارعا جاتادى. سونىمەن قاتار ساراي-كەشەن جانىندا دۇنيەنىڭ ءتورت تارابىنا قاراعان مۇنارا بوي كوتەرگەن ەكەن. «اقىرتاس» كەشەنىنىڭ ىرگەتاسى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىى عاسىر مەن ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءى عاسىرلارى ارالىعىندا قالانىپ, وركەنيەت پەن ساۋدا-ساتتىق جۇيەسىن, ءدىن, عىلىم, تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالار, مادەنيەت پەن ونەردى بايلانىستىرعان ءدالىز رەتىندە ءحVى عاسىرعا دەيىن ءومىر سۇرگەن دەلىنەدى.
قۇپياعا تولى قالاشىق
«اتامەكەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەلەرى بۇدان كەيىن ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىندا بولدى. اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى تاريحي «قۇلان» قالاشىعىنا باستاپ باردى. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا بۇل قالا VI عاسىردان باستاپ, XIII عاسىرعا دەيىن ءومىر سۇرگەن. ءوز سوزىندە اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر ينسپەكتورى جادىرا اقشالوۆا قۇلان قالاسى تۋرالى العاش رەت VII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى جازبا دەرەكتەردە كەزدەسەتىنىن ايتتى. سونداي-اق يبن حوردادبەك پەن قۇداما قۇلاندى تارازدان باتىسقا قاراي 14 فارساح جەردە ورنالاسقانىن ايتقان. اتالعان قالانى ارحەولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋ ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا ۆ.بارتولدتان باستالادى. 1936 جىلى ا.بەرنشتامنىڭ جەتەكشىلىگىمەن قالا اۋماعىنا العاش رەت ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جەتىسۋ ەكسپەديتسياسى جۇرگىزگەن. قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە, العاشقى وتىرىقشى قونىستاردىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءى عاسىرلارىندا پايدا بولعاندىعى انىقتالعان. سونداي-اق ورتاعاسىرلىق قالا شەتەل عالىمدارىنىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋدا ەكەن. اۋدان ورتالىعى قۇلان اۋىلىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان تاريحي «قۇلان» قالاسى 2014 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى بۇدان كەيىن سۇمقايتتى جازىعىندا بولدى. سۇمقايتتى دالاسىن 1926 جىلى كورنەكتى الاش قايراتكەرى مۇحامەتجان تىنىشباەۆ شۋ-تالاس وزەندەرىنىڭ ارالىعىندا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا انىقتاعان دەگەن دەرەكتەر دە ساقتالعان. سونىمەن قاتار الكەي مارعۇلان, ماناش قوزىباەۆ سياقتى عالىمدار دا سۇمقايتتى دالاسىن زەرتتەۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا سول جەردەن ساربازداردىڭ قارۋ-جاراعى جانە ەر-تۇرماندار, ءتۇرلى سايماندارى كوپتەپ تابىلعان ەكەن. سۇمقايتتى دالاسى قازاق-قالماق قىرعىنىنىڭ كۋاسى. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, ەل بۇل جەردى «سۇمنىڭ, جاۋدىڭ بەتى قايتتى» دەگەندىكتەن وسىلاي اتاپ كەتكەن دەيدى.
ال ورنەك قالاشىعى دا تەرەڭىنە تالاي سىردى بۇككەن نىسان رەتىندە بەلگىلى. جامبىل وبلىسىنان يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن كورنەكتى مەكەننىڭ ءبىرى. مۇنىڭ دا تاريحى كونە داۋىرلەرگە بارىپ تىرەلەدى. قالاشىق التىنسۋ وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا, ءسۇلۋتور شاتقالىندا ورنالاسقان. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا اتالعان قالاشىق ءVىىى-ءحىى عاسىرلارعا جاتاتىن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش. 2014 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني مۇرالار تىزىمىنە جانە 2017 جىلى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن. تاريحشى ساۋران قاليەۆ قالاشىقتىڭ ورنالاسقان جەرى مەن ەسكى اتاۋىنا قاتىستى كەيبىر مالىمەتتەر ورتاعاسىرلىق جازبا دەرەكتەردە كەزدەسەتىنىن, اراب دەرەكتەرىندە كەزدەسەتىن قۇلشۇب قالاسى وسى ورنەك قالاشىعى بولۋى ىقتيمال دەگەن جورامال بار ەكەنىن ايتتى. جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە مۇندا مىقتى بەكىنىستەر, مەشىتتەر, باي مازارلار تابىلعان.
تاريحتىڭ تەمىرقازىعى – تاراز
ەكسپەديتسيانىڭ سوڭى وبلىس ورتالىعى تاراز قالاسىنداعى قاراحان كەسەنەسى, ەرتە يسلام داۋىرىندەگى جەراستى مەشىتى, قالي ءجۇنىس مونشاسى سياقتى تاريحي ورىندارمەن ءتامامدالدى.
قاراحان كەسەنەسى ءحى عاسىردان ساقتالىپ كەلە جاتقان ساۋلەت ونەرىنىڭ ەسكەرتكىشى ەكەنى بەلگىلى. تاراز قالاسىنىڭ باتىس شەتىندە ورنالاسقان. كەسەنە قاراحان اۋلەتىنەن شىققان بەلگىلى حان شاح-ماحمۋد بۇعرا قاراحان قابىرىنىڭ باسىنا ورناتىلعان دەگەن دەرەك بار. كەسەنەنىڭ ءتورت قابىرعاسى مەن جىلتىر كىرپىشپەن ورنەكتەلگەن قوس مۇناراسى ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتالعان. ال 1905 جىلى ونىڭ قۇلاعان بولىگى تۇگەلدەي بۇزىلىپ, ورنىنا 1906 جىلى جاڭا كەسەنە سالىنعان. رەسپۋبليكالىق «ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان بىقىباەۆ بۇگىندە قاراحان كەسەنەسىنە دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى. ال تالاي عاسىردان بەرى تاريح قويناۋىندا قالىپ كەلگەن ەرتە يسلام داۋىرىندەگى جەراستى مەشىتى 2006 جىلى ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا انىقتالعان كيەلى ورىن. ەرتە يسلام داۋىرىندەگى مەشىتتى ارالاپ كورگەنىمىزدە, سول عاسىرلارعا جاتاتىن «كەرۋەن سارايىنا» كەزدەستىك. بۇل جەرگە قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان مونەتالار مەن قىش-قۇمىرالار قويىلعان ەكەن. سول سياقتى, قالي ءجۇنىس مونشاسى دا ءحىح عاسىردىڭ وزىق ساۋلەتىن كورسەتەتىن ەسكەرتكىشتىڭ ءبىرى. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا, تارازدىڭ سول كەزدەگى باي تۇرعىنى, كوپەس ءجۇنىس (لاقاپ اتى قالي) بۇقارا جىبەگىن ساتۋ ارقىلى داۋلەتكە كەنەلەدى. ونىڭ سول زاماندا سالدىرعان مونشاسى بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىر.
ء سوز سوڭى
جامبىل وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن رەسپۋبليكالىق «Egemen Qazaqstan» جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرى ۇيىمداستىرعان ەەكسپەديتسيا وڭىردەگى تاريحي-مادەني نىسانداردى تانىپ-بىلۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇگىندە وبلىستاعى كوپتەگەن نىساندى تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تۇر.
