قازاقستان • 05 قازان، 2021

قوي شارۋاشىلىعى: مۇمكىندىكتەر مەن كەدەرگىلەر

356 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ، اۋىل حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ مەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋدا ءداستۇرلى سالا – قوي شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. رەسپۋبليكامىزداعى جايىلىمدىق القاپتاردىڭ مول قورى (182 ملن گا) جانە كوشپەلى قوي شارۋاشىلىعى تەحنولوگياسىنىڭ ەرتە كەزدەن-اق قالىپتاسۋى – سالانى دامىتۋدىڭ زور مۇمكىندىكتەرى. 

ەلىمىزدە 1930 جىلدارعا دەيىن نەگىزى­نەن قۇيرىقتى قوي تۇقىمدارى (98%) ءوسى­رى­­لىپ، قىلشىق ءجۇن وندىرىلگەنى بەلگىلى. كە­ڭەس كەزەڭىندە الەمدىك ۇردىسكە بەتبۇرىس جا­سا­لىپ، بيازى ءجۇندى قويلاردى وسىرۋگە پار­­مەن بەرىلدى. 1980-90 جىلداردا بيا­زى، بيا­­زى­لاۋ ءجۇندى قوي تۇقىمدارىنىڭ ۇلەسى 55 %-عا جەتتى، ودان وندىرىلگەن ءجۇن – 68-72%، ونىڭ ىشىندە بيازى ءجۇن 80-85%-دى قۇرادى. ءجۇن ءوندىرۋدىڭ كولەمى عانا ەمەس، ساپاسى دا ارتىپ، الەمنىڭ 12 الىس-جا­قىن ەلىنە جىلىنا 25-30 مىڭ تون­نا ءجۇن ەكسپورتتالىپ، رەسپۋبليكاداعى جە­ڭىل ونەركاسىپ ورىندارىندا جان باسى­­نا شاققاندا 2،0-2،3 شارشى مەتر مول­شەرىندە ساپالى ماتا دايىندالدى.

تاۋەلسىزدىك العان تۇستا قوي سانى 36 ملن-عا جەتىپ، جىلىنا 105 مىڭ توننادان اسا تابيعي ءجۇن، 267 مىڭ توننادان اسا (سويىس سالماعىمەن) ەت ءوندىرىلۋى، قوي شارۋا­شىلىعىن دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ زور ەكەنىن دالەلدەدى.

بۇگىنگى تاڭدا قوي باسىنىڭ جالپى سانى 18 ملن بولعانىمەن، بيازى جانە بيازى­لاۋ ءجۇندى قويلار 2،3 ملن باستان اس­پايدى. جالپى الىنعان 40 مىڭ توننا ءجۇن­­نىڭ 7،1 مىڭ (18%) تونناسى بيازى جۇن­گە تيەسىلى، ياعني جۋىلعان ءجۇن ەسەبىمەن وندىرىس­كە جارامدى 3،5 مىڭ توننا ءجۇن ون­دى­رىلۋدە. حالىق شارۋاشىلىعىنا قا­جەت­ت­ىلىگىن ەسكەرىپ، عىلىمي تۇرعىدان كەلسەك، ەلىمىزدەگى بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇن­دى قوي سانى 8 ملن باستان جوعارى بولۋى ءتيىس ەدى. ويتكەنى حالىقتى، اسىرەسە، بالالاردى ساپالى كيىممەن قامتۋعا جىلىنا ءار ادامعا كەمىندە 2 كگ قوي ءجۇنى (تابيعي ءجۇن ەسەبىمەن)، ونىڭ ىشىندە 1،5 كگ بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇن ءوندىرىلۋى كەرەگى انىقتالعان. سونىمەن، بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇندى قوي باسى قاجەتتى مولشەردەن 4 ەسە­گە دەيىن از بولىپ وتىر. ەڭ سوراقىسى، جىل سايىن وندىرىلەتىن 40 مىڭ توننا ءجۇن­نىڭ 26 مىڭ (67%) تونناعا جۋىعى جارامسىز (ۋتيل) بولىپ قالۋدا.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قازاق­ستان اۋماعىندا وندىرىلگەن بارلىق ءجۇن­نىڭ 11%-ى عانا وڭدەلەدى، وسى كورسەت­كىش جۋىل­عان بيازى ءجۇن ۇلەسىنە تيەسىلى. ەكس­­پورت­تىق الەۋەتتى سارالاساق، بار جوعى 1 834،5 توننا بيازى ءجۇن سىرتقا ساتىل­­­عان. سوڭعى بەس جىلدا ءجۇن ءوندىرىسى 8%-عا ارت­قانىمەن، ەكسپورت 3،5 ەسەگە تو­مەن­دەگەن. رەسپۋبليكا كولەمىندە وڭ­دەۋ سالا­سى­نىڭ مۇمكىندىگىن سارالاساق، ين­دۋست­ريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دا­مۋ مينيستر­لىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا ءجۇن وڭدەۋ سالاسىنداعى 13 ارنايى ما­­مان­­داندىرىلعان كاسىپورىننىڭ تەك تور­­تەۋى عانا وسى باعىتتا جۇمىس اتقارا الا­دى. مى­سالى، «فابريكا پوش-تاراز» كاسىپ­ور­­نى ءجۇندى جۋ مەن شۇيكەلەنگەن ءجۇن ون­دىرۋگە مامانداندىرىلسا، «شىم­كەنت-كا­شە­مير» كاسىپورنى بيازى جانە قىل­شىق ءجۇندى جۋىپ، ودان دايىن ءونىم الۋ­عا تەح­نو­لوگيالىق تۇرعىدان جاساق­تال­عان. اتى­راۋ وبلىسىندا Caspiy Lana Atyrau كاسىپ­ورنى ءجۇندى تولىعىمەن وڭدەۋ تەحنو­لوگيا­سىن يگەرگەن، كوبىنە، توقىما جامىل­عى شىعارادى. الماتى وبلىسىندا «كۋات لتد» كاسىپورنى ءجۇندى وڭدەۋ ارقىلى نەگىزىنەن كيىز، ۇلتاراق، بايپاق وندىرەدى.

بۇگىنگى تاڭدا، قوي شارۋاشىلىعى ونىم­دەرى­نىڭ 80 %-دان استامى شاعىن قوجا­لىق­تار مەن قوسالقى ءۇي شارۋاشى­لىق­تارىندا وندىرىلەدى. وسى ءۇردىس تەحنولوگيالىق جاڭالىقتار مەن عىلىمي جەتىستىكتەردى پايدالانىپ، سالانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا قولبايلاۋ بولىپ تۇر. سوندىقتان دا وندىرىلگەن ءجۇننىڭ ساپاسى سۇرانىسقا ساي كەلمەي، قوي ەتى، ونىڭ ىشىندە، الەمدىك نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە قوزى ەتى تەك وتاندىق تۇتىنۋشىلاردىڭ قاجەتىن قامتاماسىز ەتەتىن مولشەردە عانا وندىرىلۋدە (ۇەم ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، 2019 جىلى 151،932 مىڭ توننا قوي ەتى وندىرىلگەن، جان باسىنا شاققاندا 8،4 كگ عانا).

الەمدىك نارىقتاعى ساپالى بيازى جۇن­گە سۇرانىس ۇلكەن بولعانىنا قاراماستان، ەلىمىزدە جىل سايىن وندىرىلەتىن 7 مىڭ توننادان اسا بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇن 1 دوللارعا جەتپەيتىن باعامەن وتكىزىلۋدە نەمەسە مۇلدەم ىسكە اسپاۋدا. جىڭىشكەلىگى 19-21 مكم-گە دەيىنگى 1 كگ مەرينوس ءجۇن­نىڭ جاڭا زەلانديا مەن اۋستراليا نارى­عىن­داعى ورتاشا باعاسى 10 دوللاردان جوعارى. وسىنداي زور الەۋەتتى نەگە پاي­دالانباسقا؟

اتالعان جايدىڭ ورىن الۋىنىڭ باس­تى سەبەپتەرىنە توقتالساق. بىرىنشىدەن، بيازى جانە بيازىلاۋ جۇندەردى ساپاسىنا، اسىرەسە ولاردىڭ جىڭىشكەلىگى مەن ۇزىن­­دىعىنا، لاستانۋ دەڭگەيىنە ء(تۇرلى قوس­پا­لارمەن: قي، تىكەنمەن ارالاسۋى) ساي جۇ­يە­لەپ (كلاسسيروۆكالاپ) نارىققا ۇسىنۋ جۇ­مىس­تارى جۇيەسىزدىككە ۇشىرادى. كەڭەس كەزىندە وسى جۇمىستار جوسپارلى تۇر­دە ات­­قا­رىلىپ، مەملەكەتتىك باقىلاۋ­دا بول­دى. قازىرگى ۋاقىتتا وسى باعىتتاعى جۇ­مىس­­تى ۇيىمداستىرۋعا مەملەكەت تاراپى­نان كوز­قاراس، ال شارۋالار تاراپىنان تال­پى­نىس بايقالمايدى. ەكىنشىدەن، بيازى جانە بيا­ز­ىلاۋ ءجۇننىڭ ساتىلماۋى وسى باعىت­تاعى قوي تۇقىمدارىنىڭ وسۋىنە تەجەۋ بولىپ تۇر.

سەبەبى، شارۋالار ءۇشىن تولدەرى ال­عاشق­ى تاۋلىكتەردە كۇتىمدى قاجەت ەت­پەي­تىن قۇيرىقتى قوي تۇقىمدارى­نىڭ قوش­قارل­ارىمەن جاپپاي بۋدانداس­تىرۋ قولايلى. وسى ءۇردىستىڭ اسەرىنەن قوي ءجۇنى ارتەك­تىلەنىپ، ونىڭ فيزيكا­لىق-تەحنولوگيالىق ساپاسى ناشار­لادى. بيازى ءجۇندى سۋبسيديالاۋ كەزىندە شيكىزاتتىڭ ساپالىق كورسەتكىشتەرى ەسكەرىلمەۋى ءجۇننىڭ ساپاسىن تومەندەتىپ، وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپتىڭ قا­لىپتى جۇمىس ىستەۋىنە كەدەرگى كەلتىردى. وعان قوسىمشا، ءجۇن دايىنداۋ جانە ساتۋ­مەن اينالىساتىن قۇرىلىمدار جۇيەلى جۇ­مىس اتقارمادى. ال 2020 جىلدان باس­تاپ جۇنگە قاراستىرىلعان سۋبسيديانىڭ مۇل­دەم توقتاۋى مەرينوس ءجۇندى قويلاردى وسى­رۋگە ىنتالاندىرماي، ونىڭ دامۋىنا قول­­بايلاۋ بولىپ وتىر. نەگە؟ ويتكەنى بيا­زى جۇنگە بەرىلگەن 150 تەڭگە سۋبسيديا، سول ءجۇن­­دى قىرقۋعا جۇمسالاتىن شىعىندى وتەۋ­گە عانا جارايتىن ەدى. سەبەبى ءبىر باس قوي­دى قىرقۋعا 350-450 تەڭگە جۇمسالسا، بءىر قويدان العان 3 كگ جۇنگە 450 (150 تگ ح 3 كگ = 450) تەڭگە سۋبسيديا الاتىن ەدى. ال نا­رىقتاعى بيازى جۇنگە بەرىلەتىن باعا 350 تەڭ­گەدەن اسپايدى. سوندا، قوي باققان شا­رۋا ءبىر باس مالدان 1 مىڭ /350 تگ ح 3 كگ = 1050/ تەڭگەدەن اسپايتىن تابىس تابادى، وسى قارجىمەن شىعىن جابىلا ما؟

بيازى جۇنگە دەگەن الەمدىك سۇرانىس­قا وراي، قوي ءجۇنىنىڭ نارىقتاعى پار­قىن الەمدىك دەڭگەيگە جەتكىزۋ مەملەكەت قۇزىرىنداعى ساياسات. بيازى مەرينوس ءجۇن ءوندىرىسىنىڭ ستاندارتقا ساي دامۋىن ساپا­لىق تۇرعىدان قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىراتىن، زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتىلعان سەرتيفيكاتتالعان ءجۇن زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ قالىپتى /رەنتابەلدى/ جۇمىس اتقارۋىنا مەملەكەتتىك تۇرعى­دان جاعداي جاسالعانى ءجون. وسى ورايدا، بيا­زى ءجۇندى قوي شارۋاشىلىعى وركەن­دە­گەن اۋستراليانىڭ ءىس-تاجىريبەسىن قول­دانىپ، ءجۇندى ساپاسىنا ساي ساتۋدى شۇعىل قولعا الۋدى قاراستىرۋ كەرەك. جىڭىش­كە تالشىقتى باعالى مەرينوس ءجۇنىن ءون­دىرۋ بويىنشا كوشباسشى ەلدە ءجۇن نارى­عىن رەتتەۋمەن اينالىساتىن بىرنەشە عا­سىر­لىق تاجىريبەسى بار اۋستراليا ءجۇن كور­پوراتسياسى (اجك) جۇمىس ىستەيدى. ۇيىم­­داستىرۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جالپى قىرقىلعان ءجۇننىڭ 8 % مول­شەرىندە سالىق الاتىن اجك جىلدار بو­يى­نا جينالعان قارجىنىڭ 50 %-ىن رەزەرۆ­تىك باعامەن شيكىزات ساتىپ الۋعا، 44،0 %-ىن حالىقارالىق جانە ۇلتتىق ءجۇن ساۋداسى ءىس-شارالارىن رەتتەۋگە، قالعان 6،0%-ىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى شىعىندارىنا جۇمسايدى ەكەن. وسى ورايدا، مەملەكەت تاراپىنان قوي سالاسىنا ءمان بەرىلىپ، وسىنداي تەتىكتەردى نەمەسە بالاما جولدارىن قاراستىرعان ابزال.

الەمدىك نارىقتا جىڭىشكە مەرينوس جۇنگە سۇرانىس ەشقاشان قاناعاتتان­دىرىل­عان ەمەس، باعا دا جوعارى دەڭگەي­دە تۇراقتى ساقتالۋدا. وسىنى ەسكەرىپ، وتان­دىق بيازى ءجۇندى قوي شارۋاشى­لى­عىندا جىڭىشكە تالشىقتى مەرينوس ءجۇن بەرەتىن، سالماق باساتىن، ءارى تەزجەتىلگىشتىك قا­سيەت­تەرى ۇتىمدى ۇشتاسقان قوي وتارلارىن كوبەيتىپ، ونى ودان ءارى اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ قاجەت. قوشقارلارى مەن ساۋلىقتارىنىڭ ورتاشا سالماقتارى، تيىسىنشە، 100-120 جانە 65-70 كگ، ال 20 اپتالىق ەركەك توقتىلارى 45 كگ-نان اساتىن، اۋستراليا ەتتى «مەرينوسى» مەن نەمىستىڭ «دويچەمەرينوفلەيششاف» تۇقىمىن ءتيىمدى ادىستەرمەن قارقىندى پايدالانۋ وتاندىق بيازى ءجۇندى قوي شارۋاشىلىعىنا تىڭ سەرپىن بەرەرى وندىرىستىك تاجىريبەدە دالەلدەندى.

مىسالى، 2011 جىلى سەلەكتسيالىق جەتىستىك رەتىندە تىركەلگەن بيازى ءجۇندى قويدىڭ ەتتى باعىتتاعى جاڭا تۇقىمى «ەتتى مەرينوس» وسىعان دالەل. «ەتتى مەرينوس» – تۇقىم شىعارۋ ۇردىسىندە مەرينوس ءجۇن مەن ساپالى قوزى ەتىن ءوندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن، ء«وز تولىنەن ءوسىرۋ» ادىسىمەن شىعارىلعان باعالى تۇقىم.

«ەتتى مەرينوس» تۇقىمىنىڭ ونىمدىلىك قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرۋ سەكسەنىنشى جىلدارى قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى قويىنىڭ ەتتىلىك قاسيەتىن ارتتىرۋ باعىتىمەن جۇر­گىزىلدى. وسى قويلاردىڭ جەرگىلىكتى جەر­گە بەيىمدىلىگىن پايدالانا وتىرىپ، ونىڭ ەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەتتى مال تاڭدالىپ، تۇقىمىشىلىك سەلەكتسيا ادىسى­مەن ەتتى باعىتتاعى وتارلار سانى كوبەي­تىلدى. سەلەكتسيالىق ءۇردىستىڭ سوڭعى كەزەڭ­دەرىندە ەتتى­لىك قاسيەتتى كۇشەيتۋ ماق­ساتىندا نە­مىستىڭ «دەيچەمەرينوفلەيش­شاف» قوش­قار­­لارىنىڭ گەنەتيكالىق الە­ۋەتى قول­دا­نىلدى. وسىنداي بۋدانداستىرۋ­دان الىن­عان تۇقىمدار ءوز تولىنەن ءوسىرۋ جولى­مەن كوبەيتىلىپ، تۇقىمىشىلىك سۇرىپ­تاۋ­عا باسىمدىق بەرىلدى. ارينە، ءجۇن ساپا­سى نازاردان تىس قالعان جوق. ەرتە جەتىل­گەن قوزىلاردى سول جىلى اتالىق رەتىن­دە پايدالانۋ ادىستەرى قولدانىلدى. سۇر­ىپ­تاۋ كەزىندە 6-7 ايلىعىندا 50 كيلو سالماق­تان اساتىن قوشقار توقتىلار، ەتتىلىگى جا­عى­نان جانە ءجۇن ساپاسى بويىنشا قاتاڭ سۇ­رىپ­تاۋدان وتكىزىلىپ، كوبىنە، قولدان ۇرىق­تاندىرۋ جولىمەن قارقىندى پايدالانىلدى. عالىمداردىڭ قولدانعان وسى ۇتىمدى شەشىمى وتە جاقسى ناتيجەسىن بەردى. بىرىنشىدەن، مالدىڭ ەتتىلىگى ارتتى، ەكىنشىدەن، قوزىلاردىڭ ەرتە جەتىلۋى تەكتىك قاسيەت رەتىندە قالىپتاستى.

وسى تۇقىمداردىڭ جانە ونىڭ بۋدان قوش­قار­لارىن زاماناۋي دنق-تەحنو­لو­گيا­مەن باعالاپ، جاقسارتۋشى رەتىندە تانىل­عاندارىن قويدى قولدان ۇرىقتاندىرۋدا قارقىندى قولدانۋ، الىنعان تولدەردى ءجۇن ساپاسى مەن تەزجەتىلگىشتىگى بويىنشا ىرىك­تەۋ مەن جۇپتاۋدى جۇيەلى جۇرگىزۋ وتان­دىق بيازى ءجۇندى قوي شارۋاشىلى­عى­نىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرارى داۋسىز.

ءجۇندى-ەتتى باعىتتاعى تۇقىم – قازاق­تىڭ وڭتۇستىك مەرينوستارىنىڭ توزىمدى­لىك قاسيەتتەرىن ساقتاي وتىرىپ، تىرىلەي سال­ماعى مەن ءجۇن ونىمدىلىگىنىڭ كولەمى مەن تەح­نولوگيالىق ساپاسىن جاقسارتۋ وسى تۇ­قىم­نىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ، تۇقىمنىڭ تەكتىك قورىن جەتىلدىرۋگە جول اشادى. ۇقساس ونىمدىلىك باعىتتاعى، ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە سولتۇستىك-شىعىس وڭىرلەرىنە كەڭىنەن تارالعان قازاقتىڭ سولتۇستىك مەرينوستارىنىڭ جويىلىپ كەتۋى اتالعان جۇمىستىڭ تەوريالىق جانە تاجىريبەلىك ءمانىن ارتتىرىپ، ارنايى شارالار كەشەنىن قابىلداۋدى جەدەلدەتۋدى قاجەت ەتەدى.

قوي شارۋاشىلىعى سالاسىندا عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ عاسىرعا جۋىق بىرلەسە جۇر­گىزىلگەن جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قىل­شىق ءجۇندى قۇيرىقتى ساۋلىقتاردى شەتەلدەردەن اكەلىنگەن بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇقىمدارى قوشقارلارىمەن ۇرىقتاندىرۋدان الىنعان بۋدانداردى، سەلەكتسيا ماقساتىنا ساي، سۇرىپتاۋ مەن جۇپتاۋ ارقىلى شىعارىلعان، جەرگىلىكتى قويلاردىڭ توزىمدىلىك قاسيەتتەرى مەن شەتەلدىك تۇقىمداردىڭ جوعارى ونىم­دىلىگى ۇتىمدى ۇشتاسقان 5 بيازى (قازاق­تىڭ بيازى ءجۇندى قويى، قازاقتىڭ ارقار­مەرينوسى، قازاقتىڭ وڭتۇستىك جانە سول­تۇس­تىك مەرينوس­تارى، ەتتى مەرينوس)، 4 بيازى­لاۋ (قازاقتىڭ ەتتى-ءجۇندى، قازاق­تىڭ كروسسبرەدتى بيازىلاۋ ءجۇندى، اقجا­يىق ەتتى-ءجۇندى، قازاق­تىڭ ەتتى تەز جەتىل­گىش بيازىلاۋ ءجۇندى قويى) ءجۇن­دى قوي تۇقىمدارى ساپالى ءجۇن ءون­دىرى­سى بويىن­شا ەلىمىزدىڭ الەمدىك دەر­جاۆا­­لاردىڭ العاشقى وندىعىنا ەنۋىن قام­تا­­ماسىز ەتىپ قانا قويماي، قوي ەتىن، ونىڭ ىشىندە قوزى ەتىن رەسپۋبليكادان تىس نارىققا ۇلكەن كولەمدە شىعارۋعا مۇمكىندىك بەردى.

قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى قويى، قازاق­تىڭ ارقارمەرينوسى، قازاقتىڭ وڭتۇستىك مە­ري­نوستارى 1946-66 جىلدار ارالى­عىن­دا شىعارىلىپ، رەسپۋبليكا جانە ودان تىس ايماقتارعا قوي تۇقىمدارى مەن ولار­دىڭ ونىمدەرى سەلەكتسيا جەتىستىگى مارتەبە­سىندە كەڭى­نەن تارالدى. ەت، ءجۇن ءونىمى جانە جەر­گىلىكتى تابيعات جاعدايلارىنا بەيىم­دەلۋ­شىلىك قاسيەتتەرى جاقسى ۇشتاس­قان بۇل تۇ­­قىم­دار تاۋار وندىرۋشىلەر تارا­پى­نان سۇ­را­نىسقا يە. تەك، قازاقتىڭ ارقار­مە­ري­نو­سى عانا رەفورما جىلدارىندا ءبىر­شا­ما ازاي­عانىمەن، تارالۋ ايماعىنىڭ تۇ­راق­­تى­لى­عىن ساقتاپ قالدى. باستى سەبەپ – ولار­دىڭ ۇشاسىندا (تۇتىنۋشىلاردىڭ با­سىم بولىگى تاراپىنان سۇرانىس تومەن قۇيرىق­تىڭ بولماۋىنان) ماي ۇلەسىنىڭ تومەن­دىگى جانە مايدىڭ ەت ۇلپالارىنىڭ قۇرا­مىندا مارمارلىك (مرامور) سيپاتتا قا­لىپ­تاسىپ، ەتتىڭ قۇنارلىلىق جانە تا­عام­­دىق قۇن­د­ى­لىعىنىڭ جوعارى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋى.

وتاندىق بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇقىمدارىنىڭ وسى ەرەكشەلىگى مەن ونىڭ قۇيرىقتى قويمەن سالىستىر­عان­دا تول­­شەڭ­دىگىنىڭ جوعارىلىعىن (25-30%-عا) ۇتىم­­دى پايدالانۋ وسى باعىتتار­­­دى ور­­­كەن­­دەتۋگە جاڭا كوزقاراس قالىپ­تاس­تىرا­­تى­نى انىق. اتالعان تۇقىمدار­دان ىشىك، تون تىگۋگە پايدالانىلاتىن باعالى تەرى شي­كىزاتتارىن الۋعا بولاتىنى جانە ونىڭ تاۋارلىق قاسيەتتەرى (ادەمىلىگى، جى­لى­لىعى، جەڭىلدىگى) قىلشىق ءجۇندى قوي­لارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى ەكەنى ەسكەرىلمەي كەلەدى.

ءجۇن تالشىقتارىنىڭ ۇزىندىعى مەن جىڭىش­كەلىگى قوي دەنەسىنىڭ ونە بويىندا بىر­كەلكى كەلەتىن، قىرقىلعان ءجۇننىڭ ۇزىن­دىعى – 7 سم-دەن، ءجۇن جىڭىشكەلىگى 60-ساپادان (25 مكم) تومەن ەمەس بيازى مەرينوس جۇنگە ساي كەلەتىن شيكىزات تەك جۇقا دا تىعىز تەرىدە عانا قالىپتاساتىندىعى عىلىمدا وتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق دالەلدەنگەن. وسى ونىمدىلىك باعىت­تاعى قوي تۇقىمدارىن، قاراكول قويلارى سەكىلدى، تەك تازا تۇقىمدى ءوسىرۋ ارقىلى عانا جەتىلدىرۋگە بولاتىنىنا تاۋار ون­دىرۋ­­­شىلەر تاراپىنان جەتكىلىكتى ءمان بەرىل­مەي كەلەدى. وسى ورايدا، قوي تۇ­قىم­دارىن ونىڭ باعالى گەنوتيپتىك ەرەك­شە­لىك­تەرىن ساقتاي وتىرىپ، اسىلدان­دىرۋ جۇمىس­تارىندا جوسپارلى پايدالانۋعا جاۋاپ­تى رەسپۋبليكالىق پالاتالار مەن سالا­نىڭ عىلىمي نەگىزدە دامۋىنا ادىس­تە­­مە­لىك جەتەكشى، عىلىمي مەكەمە ق.ءۇ.مەدەۋ­بەكوۆ اتىنداعى «قوي شارۋا­شى­لى­عى عى­لىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ» عالىم­دارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەلەدى.

ات ۇستىندە كۇن كەشىپ، زات قادىرىن تەرەڭ تۇسىنگەن، قوي تەرىسىنە «توعىز قابات تورقادان توقتىشاقتىڭ تەرىسى ارتىق» دەپ باعا بەرگەن ەلدىڭ ۇرپاعى – بىزگە اتاكاسىپكە قۇرمەتپەن قاراۋ، سالانى دامىتىپ، ءونىمىن ۇقساتا ءبىلۋ – پارىز.

شەتەلدىك تەزجەتىلگىش، ەتتى، ەتتى-ءجۇن­دى قوي تۇقىمدارىن پايدالانۋ ارقى­لى بۋ­دان تولدەردىڭ ەت ونىمدىلىگى مەن تەز­جە­­تىل­­گىشتىگىن ارتتىرۋعا بولادى. ول ءۇشىن بى­رىن­شىدەن، بۋداندارعا ءتيىستى ازىق­تان­دى­رۋ، باعۋ جاعدايلارى جاسالىنۋى شارت. ەكىن­شىدەن، قانداي تۇقىمدار پاي­دا­لا­نى­لىپ، قانداي جاعدايلار جاسالسا دا ەت، ءجۇن، تەرى ونىمدىلىكتەرىنىڭ كولە­مى مەن ساپاسىن قاتار ارتتىرۋ مۇم­كىن ەمەس. بۇل – الەمدىك عىلىم مەن تاجى­ري­بە­دە سان رەت دالەلدەنگەن، تالاس­سىز شىن­دىق. ايتىلعان ماسە­لەلەر ەسكەرى­لىپ، عا­سىرعا جۋىق جۇر­گىزىلگەن اسىلداندى­رۋ جۇمىستارىنىڭ ناتي­جەسىندە 2016 جىلى عانا شىعارىلعان قازاقتىڭ ەتتى تەز جەتىلگىش بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇقىمى بۇل پىكىرگە دالەل بولا الادى. جاقسارتۋشى گەنوتيپ رەتىندە بريتاندىق گەمپشير تۇقىمى قولدانىلىپ، ەتتىلىك، تەزجەتىلگىشتىك، تولشەڭدىك قاسيەتتەرىمەن كوزگە تۇسەتىن بۇل تۇقىم، ءجۇن ساپاسى بويىنشا كەز كەلگەن بيازى ءجۇندى قوي تۇقىمىمەن تەڭەسە المايدى.

سەلەكتسيا جەتىستىگى رەتىندە سىناقتان ءوتۋى 1991-96 جىلدارعا، ياعني رەفورما كەزە­ڭى­نە تۇستاس كەلگەن، بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇ­قىم­دارىنىڭ (قازاقتىڭ ەتتى-ءجۇن­دى قويى، قازاقتىڭ كروسسبرەدتى بيازىلاۋ ءجۇن­دى قويى، اقجايىق ەتتى-ءجۇندى قويى) شى­عارىلۋى ءىس جۇزىندە ولاردىڭ قار­قىندى ازايۋىمەن قاتار ءجۇردى. ەلىمىز قوي شا­رۋا­شىلىعىنداعى ەڭ جاڭا تۇقىم – قازاق­تىڭ ەتتى تەز جەتىلگىش بيازىلاۋ ءجۇندى قو­يىنان باسقا اتالعان تۇقىمدار ءىس جۇزىندە جوعالىپ كەتۋ قاۋپى الدىندا تۇر. بۇل تۇقىمداردىڭ ەت ونىمدىلىگى مەن تەز­جەتىلگىشتىك قاسيەتتەرىنىڭ جوعا­رى­لىعىنا قاراماستان، تولدەرىنىڭ العاش­قى تاۋلىكتەردە، قۇيرىقتى قوي تۇقىم­دارى­مەن سالىستىرعاندا، كۇتىمدى قاجەت ەتەتىن­دىگى، سونداي-اق بيازى جۇنگە بەرىلگەن مەم­لەكەتتىك سۋبسيديانىڭ بيازىلاۋ جۇن­گە بەرىلمەۋى دە مال سانىنىڭ كۇرت تومەن­دەۋىنە اكەلىپ سوقتى.

قوي شارۋاشىلىعىنىڭ كەلەشەگى قوزى ەتىن ءوندىرۋ جانە ەكسپورتقا شىعارۋمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرسەك، وسى با­عىتتاعى جۇمىستار تيىمدىلىگىن ەسەلەي ارتتىرۋعا بيولوگيالىق، گەنوتيپتىك ەرەك­شەلىكتەرى بويىنشا بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇقىمدارى بارىنشا ساي كەلەدى. قوزى ەتىن ءوندىرۋ ءىسىن جۇيەلى جولعا قويۋدا ەلى­مىزدىڭ سولتۇستىك، سولتۇستىك-شىعىس ايماق­تارىنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ەگىن ەگۋگە قولدانىلماي جاتقان شۇرايلى جەرلەرىن، سونداي-اق ۇلكەن قالالار بەلدەۋلەرىندەگى سۋلاندىرۋ مۇمكىندىگى جوعارى القاپتاردى وسى ينتەنسيۆتى تۇقىمداردى ءوسىرۋ ارقىلى يگەرۋدىڭ ءمانى وتە زور. بۇل ءىستىڭ مەملەكەت قاداعالاۋىمەن جانە ارنايى جوسپار بويىنشا ىسكە اسىرىلۋى، بىرىنشىدەن، سول­تۇستىك شەكارالىق ايماقتاردى، وڭتۇس­تىكتەگى تىعىز ورنالاسقان حالىقتىڭ ەسەبى­نەن، ءتيىمدى قونىستاندىرۋدى جۇزەگە اسى­رۋعا، ەكىنشىدەن، قوي شارۋاشى­لىعى­نىڭ لايىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇگىنگى تاڭدا ەتتى-مايلى باعىتتاعى قوي تۇقىمدارى (قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويى، ەدىلباي قويى، قازاق­تىڭ ۇياڭ ءجۇندى قۇيرىقتى قويى، سارىار­قا قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويى، دەگەرەس قويى، ورداباسى قويى، گيسسار تۇقىمىنىڭ قان ۇلەسى تۇرلىشە بۋداندارى) ەلىمىزدەگى وسى ت ۇلىك ءتۇرىنىڭ 80%-عا جۋىعىن قۇراپ وتىر. باستى سەبەپ – ولاردىڭ كۇ­تىم تال­عامايتىندىعى مەن قوزى­لارىنىڭ تەز­جەتىلگىشتىگى. ەكىنشى­دەن، جۇنگە سۇرا­نىستىڭ بولماۋى دا وسى باعىتتاعى قوي تۇقىمدارىنىڭ كەڭ تارالۋىنا ىقپال ەتتى. قازىرگى كەزدە وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شى­عىس وڭىرلەردىڭ قۇيرىقتى ساۋ­لىق­تارىنا گيسسار تۇقىمىنىڭ قوشقارلارىن پايدالانۋ ءۇردىسى بەلەڭ الىپ تۇر. ءىرى سالماقتى، قۇي­رىق ۇلەسى ۇشانىڭ 30 %-عا جۋى­عىن قۇرايتىن گيسسار تۇقىمى قوش­قار­لارىن پايدالانۋدىڭ ەتەك الۋىنا تۇرتكى بولعان جاي: بۋدان توق­تىلاردىڭ تەزجەتىلگىشتىگى جانە جەر­گىلىكتى قازاقتىڭ قىل­شىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويى توقتى­لارىمەن سالىستىرعاندا 4-5 كگ-عا ىرىلىگى. كەمشىلىكتەرى: ءجۇن كولەمى مەن ساپاسىنىڭ تومەندىگى، قازاقستاننىڭ ءتۇرلى اي­ماق­تارى­نىڭ جاعدايلارىندا جا­يى­لىم­دا باعۋعا، اسىرەسە سولتۇس­تىك، باتىس، شىعىس جانە ورتا­لىق قازاق­ستاننىڭ قاتال قىسىنا گيسسار تۇقىمىنىڭ قان ۇلەسى جوعارى بۋدانداردىڭ بەيىمدەلۋشىلىك قاسيەتتەرىنىڭ تومەندىگى، جىل بويىنا جايىلىم ازىعىنا قوسىمشا ۇستەپ قورەكتەندىرۋدى قاجەت ەتۋى.

وسى ورايدا ەلىمىزدە وسىرىلە­تىن، قاراكول تۇقىمىنان وزگە، بار­لىق قوي تۇقىمدارىنىڭ انا­لىق نەگىزى بولىپ تابىلاتىن قازاق­­تىڭ قىلشىق ءجۇندى قۇيرىق­تى قويى مەن ونىڭ حالىق سەلەكتسياسى نەگىزىندە شىعارىلىپ، وتان­دىق عالىمدار مەن ءوندىرىس مامان­دارىنىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگى ناتيجەسىندە جاقسارتىلعان توبى، ۇلتتىق برەند – ەدىلباي تۇقىمىن تازا ساقتاپ قالۋ جانە ودان ارى جەتىلدىرۋ وتە وزەكتى دە كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.

قازاقستان مەن ودان تىسقارى ايماق­تاردىڭ اپتاپ ىستىعى مەن قاھارلى ايازىنا بەيىمدەلۋشىلىك قاسيەتتەرى بويىنشا تەڭدەسسىز، سونداي-اق ۇشا سالماعى بويىنشا گيسسارلارمەن قاتارلاس، ال ەت ونىمدىلىگىنىڭ ساپاسى بويىنشا ەلەۋلى دەڭگەيدە جوعارى (ۇشاداعى ەت ۇلپالارى ۇلەسىنىڭ جوعارى، قۇيرىق سالماعىنىڭ تومەن­دىگى ەسەبىنەن) مال – ەدىلباي تۇقى­مىن ساقتاۋ مەن ودان ارى تازا تۇقىمدى ءوسىرۋدىڭ ارنايى باعدارلاماسىن قابىلداۋ مەن ىسكە اسىرۋعا تەز ارادا كىرىسۋ قاجەت.

ايبىن تورەحان،

اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

«ۇلتتىق اگرارلىق عىلىم-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» مەكەمەسىنىڭ عىلىم جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

15169 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار