ەلىمىزدە 1930 جىلدارعا دەيىن نەگىزىنەن قۇيرىقتى قوي تۇقىمدارى (98%) ءوسىرىلىپ, قىلشىق ءجۇن وندىرىلگەنى بەلگىلى. كەڭەس كەزەڭىندە الەمدىك ۇردىسكە بەتبۇرىس جاسالىپ, بيازى ءجۇندى قويلاردى وسىرۋگە پارمەن بەرىلدى. 1980-90 جىلداردا بيازى, بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇقىمدارىنىڭ ۇلەسى 55 %-عا جەتتى, ودان وندىرىلگەن ءجۇن – 68-72%, ونىڭ ىشىندە بيازى ءجۇن 80-85%-دى قۇرادى. ءجۇن ءوندىرۋدىڭ كولەمى عانا ەمەس, ساپاسى دا ارتىپ, الەمنىڭ 12 الىس-جاقىن ەلىنە جىلىنا 25-30 مىڭ توننا ءجۇن ەكسپورتتالىپ, رەسپۋبليكاداعى جەڭىل ونەركاسىپ ورىندارىندا جان باسىنا شاققاندا 2,0-2,3 شارشى مەتر مولشەرىندە ساپالى ماتا دايىندالدى.
تاۋەلسىزدىك العان تۇستا قوي سانى 36 ملن-عا جەتىپ, جىلىنا 105 مىڭ توننادان اسا تابيعي ءجۇن, 267 مىڭ توننادان اسا (سويىس سالماعىمەن) ەت ءوندىرىلۋى, قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ زور ەكەنىن دالەلدەدى.
بۇگىنگى تاڭدا قوي باسىنىڭ جالپى سانى 18 ملن بولعانىمەن, بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇندى قويلار 2,3 ملن باستان اسپايدى. جالپى الىنعان 40 مىڭ توننا ءجۇننىڭ 7,1 مىڭ (18%) تونناسى بيازى جۇنگە تيەسىلى, ياعني جۋىلعان ءجۇن ەسەبىمەن وندىرىسكە جارامدى 3,5 مىڭ توننا ءجۇن وندىرىلۋدە. حالىق شارۋاشىلىعىنا قاجەتتىلىگىن ەسكەرىپ, عىلىمي تۇرعىدان كەلسەك, ەلىمىزدەگى بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇندى قوي سانى 8 ملن باستان جوعارى بولۋى ءتيىس ەدى. ويتكەنى حالىقتى, اسىرەسە, بالالاردى ساپالى كيىممەن قامتۋعا جىلىنا ءار ادامعا كەمىندە 2 كگ قوي ءجۇنى (تابيعي ءجۇن ەسەبىمەن), ونىڭ ىشىندە 1,5 كگ بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇن ءوندىرىلۋى كەرەگى انىقتالعان. سونىمەن, بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇندى قوي باسى قاجەتتى مولشەردەن 4 ەسەگە دەيىن از بولىپ وتىر. ەڭ سوراقىسى, جىل سايىن وندىرىلەتىن 40 مىڭ توننا ءجۇننىڭ 26 مىڭ (67%) تونناعا جۋىعى جارامسىز (ۋتيل) بولىپ قالۋدا.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستان اۋماعىندا وندىرىلگەن بارلىق ءجۇننىڭ 11%-ى عانا وڭدەلەدى, وسى كورسەتكىش جۋىلعان بيازى ءجۇن ۇلەسىنە تيەسىلى. ەكسپورتتىق الەۋەتتى سارالاساق, بار جوعى 1 834,5 توننا بيازى ءجۇن سىرتقا ساتىلعان. سوڭعى بەس جىلدا ءجۇن ءوندىرىسى 8%-عا ارتقانىمەن, ەكسپورت 3,5 ەسەگە تومەندەگەن. رەسپۋبليكا كولەمىندە وڭدەۋ سالاسىنىڭ مۇمكىندىگىن سارالاساق, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا ءجۇن وڭدەۋ سالاسىنداعى 13 ارنايى مامانداندىرىلعان كاسىپورىننىڭ تەك تورتەۋى عانا وسى باعىتتا جۇمىس اتقارا الادى. مىسالى, «فابريكا پوش-تاراز» كاسىپورنى ءجۇندى جۋ مەن شۇيكەلەنگەن ءجۇن وندىرۋگە مامانداندىرىلسا, «شىمكەنت-كاشەمير» كاسىپورنى بيازى جانە قىلشىق ءجۇندى جۋىپ, ودان دايىن ءونىم الۋعا تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جاساقتالعان. اتىراۋ وبلىسىندا Caspiy Lana Atyrau كاسىپورنى ءجۇندى تولىعىمەن وڭدەۋ تەحنولوگياسىن يگەرگەن, كوبىنە, توقىما جامىلعى شىعارادى. الماتى وبلىسىندا «كۋات لتد» كاسىپورنى ءجۇندى وڭدەۋ ارقىلى نەگىزىنەن كيىز, ۇلتاراق, بايپاق وندىرەدى.
بۇگىنگى تاڭدا, قوي شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 80 %-دان استامى شاعىن قوجالىقتار مەن قوسالقى ءۇي شارۋاشىلىقتارىندا وندىرىلەدى. وسى ءۇردىس تەحنولوگيالىق جاڭالىقتار مەن عىلىمي جەتىستىكتەردى پايدالانىپ, سالانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا قولبايلاۋ بولىپ تۇر. سوندىقتان دا وندىرىلگەن ءجۇننىڭ ساپاسى سۇرانىسقا ساي كەلمەي, قوي ەتى, ونىڭ ىشىندە, الەمدىك نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە قوزى ەتى تەك وتاندىق تۇتىنۋشىلاردىڭ قاجەتىن قامتاماسىز ەتەتىن مولشەردە عانا وندىرىلۋدە (ۇەم ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2019 جىلى 151,932 مىڭ توننا قوي ەتى وندىرىلگەن, جان باسىنا شاققاندا 8,4 كگ عانا).
الەمدىك نارىقتاعى ساپالى بيازى جۇنگە سۇرانىس ۇلكەن بولعانىنا قاراماستان, ەلىمىزدە جىل سايىن وندىرىلەتىن 7 مىڭ توننادان اسا بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇن 1 دوللارعا جەتپەيتىن باعامەن وتكىزىلۋدە نەمەسە مۇلدەم ىسكە اسپاۋدا. جىڭىشكەلىگى 19-21 مكم-گە دەيىنگى 1 كگ مەرينوس ءجۇننىڭ جاڭا زەلانديا مەن اۋستراليا نارىعىنداعى ورتاشا باعاسى 10 دوللاردان جوعارى. وسىنداي زور الەۋەتتى نەگە پايدالانباسقا؟
اتالعان جايدىڭ ورىن الۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنە توقتالساق. بىرىنشىدەن, بيازى جانە بيازىلاۋ جۇندەردى ساپاسىنا, اسىرەسە ولاردىڭ جىڭىشكەلىگى مەن ۇزىندىعىنا, لاستانۋ دەڭگەيىنە ء(تۇرلى قوسپالارمەن: قي, تىكەنمەن ارالاسۋى) ساي جۇيەلەپ (كلاسسيروۆكالاپ) نارىققا ۇسىنۋ جۇمىستارى جۇيەسىزدىككە ۇشىرادى. كەڭەس كەزىندە وسى جۇمىستار جوسپارلى تۇردە اتقارىلىپ, مەملەكەتتىك باقىلاۋدا بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا وسى باعىتتاعى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان كوزقاراس, ال شارۋالار تاراپىنان تالپىنىس بايقالمايدى. ەكىنشىدەن, بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇننىڭ ساتىلماۋى وسى باعىتتاعى قوي تۇقىمدارىنىڭ وسۋىنە تەجەۋ بولىپ تۇر.
سەبەبى, شارۋالار ءۇشىن تولدەرى العاشقى تاۋلىكتەردە كۇتىمدى قاجەت ەتپەيتىن قۇيرىقتى قوي تۇقىمدارىنىڭ قوشقارلارىمەن جاپپاي بۋدانداستىرۋ قولايلى. وسى ءۇردىستىڭ اسەرىنەن قوي ءجۇنى ارتەكتىلەنىپ, ونىڭ فيزيكالىق-تەحنولوگيالىق ساپاسى ناشارلادى. بيازى ءجۇندى سۋبسيديالاۋ كەزىندە شيكىزاتتىڭ ساپالىق كورسەتكىشتەرى ەسكەرىلمەۋى ءجۇننىڭ ساپاسىن تومەندەتىپ, وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپتىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە كەدەرگى كەلتىردى. وعان قوسىمشا, ءجۇن دايىنداۋ جانە ساتۋمەن اينالىساتىن قۇرىلىمدار جۇيەلى جۇمىس اتقارمادى. ال 2020 جىلدان باستاپ جۇنگە قاراستىرىلعان سۋبسيديانىڭ مۇلدەم توقتاۋى مەرينوس ءجۇندى قويلاردى وسىرۋگە ىنتالاندىرماي, ونىڭ دامۋىنا قولبايلاۋ بولىپ وتىر. نەگە؟ ويتكەنى بيازى جۇنگە بەرىلگەن 150 تەڭگە سۋبسيديا, سول ءجۇندى قىرقۋعا جۇمسالاتىن شىعىندى وتەۋگە عانا جارايتىن ەدى. سەبەبى ءبىر باس قويدى قىرقۋعا 350-450 تەڭگە جۇمسالسا, بءىر قويدان العان 3 كگ جۇنگە 450 (150 تگ ح 3 كگ = 450) تەڭگە سۋبسيديا الاتىن ەدى. ال نارىقتاعى بيازى جۇنگە بەرىلەتىن باعا 350 تەڭگەدەن اسپايدى. سوندا, قوي باققان شارۋا ءبىر باس مالدان 1 مىڭ /350 تگ ح 3 كگ = 1050/ تەڭگەدەن اسپايتىن تابىس تابادى, وسى قارجىمەن شىعىن جابىلا ما؟
بيازى جۇنگە دەگەن الەمدىك سۇرانىسقا وراي, قوي ءجۇنىنىڭ نارىقتاعى پارقىن الەمدىك دەڭگەيگە جەتكىزۋ مەملەكەت قۇزىرىنداعى ساياسات. بيازى مەرينوس ءجۇن ءوندىرىسىنىڭ ستاندارتقا ساي دامۋىن ساپالىق تۇرعىدان قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىراتىن, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتىلعان سەرتيفيكاتتالعان ءجۇن زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ قالىپتى /رەنتابەلدى/ جۇمىس اتقارۋىنا مەملەكەتتىك تۇرعىدان جاعداي جاسالعانى ءجون. وسى ورايدا, بيازى ءجۇندى قوي شارۋاشىلىعى وركەندەگەن اۋستراليانىڭ ءىس-تاجىريبەسىن قولدانىپ, ءجۇندى ساپاسىنا ساي ساتۋدى شۇعىل قولعا الۋدى قاراستىرۋ كەرەك. جىڭىشكە تالشىقتى باعالى مەرينوس ءجۇنىن ءوندىرۋ بويىنشا كوشباسشى ەلدە ءجۇن نارىعىن رەتتەۋمەن اينالىساتىن بىرنەشە عاسىرلىق تاجىريبەسى بار اۋستراليا ءجۇن كورپوراتسياسى (اجك) جۇمىس ىستەيدى. ۇيىمداستىرۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جالپى قىرقىلعان ءجۇننىڭ 8 % مولشەرىندە سالىق الاتىن اجك جىلدار بويىنا جينالعان قارجىنىڭ 50 %-ىن رەزەرۆتىك باعامەن شيكىزات ساتىپ الۋعا, 44,0 %-ىن حالىقارالىق جانە ۇلتتىق ءجۇن ساۋداسى ءىس-شارالارىن رەتتەۋگە, قالعان 6,0%-ىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى شىعىندارىنا جۇمسايدى ەكەن. وسى ورايدا, مەملەكەت تاراپىنان قوي سالاسىنا ءمان بەرىلىپ, وسىنداي تەتىكتەردى نەمەسە بالاما جولدارىن قاراستىرعان ابزال.
الەمدىك نارىقتا جىڭىشكە مەرينوس جۇنگە سۇرانىس ەشقاشان قاناعاتتاندىرىلعان ەمەس, باعا دا جوعارى دەڭگەيدە تۇراقتى ساقتالۋدا. وسىنى ەسكەرىپ, وتاندىق بيازى ءجۇندى قوي شارۋاشىلىعىندا جىڭىشكە تالشىقتى مەرينوس ءجۇن بەرەتىن, سالماق باساتىن, ءارى تەزجەتىلگىشتىك قاسيەتتەرى ۇتىمدى ۇشتاسقان قوي وتارلارىن كوبەيتىپ, ونى ودان ءارى اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ قاجەت. قوشقارلارى مەن ساۋلىقتارىنىڭ ورتاشا سالماقتارى, تيىسىنشە, 100-120 جانە 65-70 كگ, ال 20 اپتالىق ەركەك توقتىلارى 45 كگ-نان اساتىن, اۋستراليا ەتتى «مەرينوسى» مەن نەمىستىڭ «دويچەمەرينوفلەيششاف» تۇقىمىن ءتيىمدى ادىستەرمەن قارقىندى پايدالانۋ وتاندىق بيازى ءجۇندى قوي شارۋاشىلىعىنا تىڭ سەرپىن بەرەرى وندىرىستىك تاجىريبەدە دالەلدەندى.
مىسالى, 2011 جىلى سەلەكتسيالىق جەتىستىك رەتىندە تىركەلگەن بيازى ءجۇندى قويدىڭ ەتتى باعىتتاعى جاڭا تۇقىمى «ەتتى مەرينوس» وسىعان دالەل. «ەتتى مەرينوس» – تۇقىم شىعارۋ ۇردىسىندە مەرينوس ءجۇن مەن ساپالى قوزى ەتىن ءوندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, ء«وز تولىنەن ءوسىرۋ» ادىسىمەن شىعارىلعان باعالى تۇقىم.
«ەتتى مەرينوس» تۇقىمىنىڭ ونىمدىلىك قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرۋ سەكسەنىنشى جىلدارى قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى قويىنىڭ ەتتىلىك قاسيەتىن ارتتىرۋ باعىتىمەن جۇرگىزىلدى. وسى قويلاردىڭ جەرگىلىكتى جەرگە بەيىمدىلىگىن پايدالانا وتىرىپ, ونىڭ ەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەتتى مال تاڭدالىپ, تۇقىمىشىلىك سەلەكتسيا ادىسىمەن ەتتى باعىتتاعى وتارلار سانى كوبەيتىلدى. سەلەكتسيالىق ءۇردىستىڭ سوڭعى كەزەڭدەرىندە ەتتىلىك قاسيەتتى كۇشەيتۋ ماقساتىندا نەمىستىڭ «دەيچەمەرينوفلەيششاف» قوشقارلارىنىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتى قولدانىلدى. وسىنداي بۋدانداستىرۋدان الىنعان تۇقىمدار ءوز تولىنەن ءوسىرۋ جولىمەن كوبەيتىلىپ, تۇقىمىشىلىك سۇرىپتاۋعا باسىمدىق بەرىلدى. ارينە, ءجۇن ساپاسى نازاردان تىس قالعان جوق. ەرتە جەتىلگەن قوزىلاردى سول جىلى اتالىق رەتىندە پايدالانۋ ادىستەرى قولدانىلدى. سۇرىپتاۋ كەزىندە 6-7 ايلىعىندا 50 كيلو سالماقتان اساتىن قوشقار توقتىلار, ەتتىلىگى جاعىنان جانە ءجۇن ساپاسى بويىنشا قاتاڭ سۇرىپتاۋدان وتكىزىلىپ, كوبىنە, قولدان ۇرىقتاندىرۋ جولىمەن قارقىندى پايدالانىلدى. عالىمداردىڭ قولدانعان وسى ۇتىمدى شەشىمى وتە جاقسى ناتيجەسىن بەردى. بىرىنشىدەن, مالدىڭ ەتتىلىگى ارتتى, ەكىنشىدەن, قوزىلاردىڭ ەرتە جەتىلۋى تەكتىك قاسيەت رەتىندە قالىپتاستى.
وسى تۇقىمداردىڭ جانە ونىڭ بۋدان قوشقارلارىن زاماناۋي دنق-تەحنولوگيامەن باعالاپ, جاقسارتۋشى رەتىندە تانىلعاندارىن قويدى قولدان ۇرىقتاندىرۋدا قارقىندى قولدانۋ, الىنعان تولدەردى ءجۇن ساپاسى مەن تەزجەتىلگىشتىگى بويىنشا ىرىكتەۋ مەن جۇپتاۋدى جۇيەلى جۇرگىزۋ وتاندىق بيازى ءجۇندى قوي شارۋاشىلىعىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرارى داۋسىز.
ءجۇندى-ەتتى باعىتتاعى تۇقىم – قازاقتىڭ وڭتۇستىك مەرينوستارىنىڭ توزىمدىلىك قاسيەتتەرىن ساقتاي وتىرىپ, تىرىلەي سالماعى مەن ءجۇن ونىمدىلىگىنىڭ كولەمى مەن تەحنولوگيالىق ساپاسىن جاقسارتۋ وسى تۇقىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ, تۇقىمنىڭ تەكتىك قورىن جەتىلدىرۋگە جول اشادى. ۇقساس ونىمدىلىك باعىتتاعى, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە سولتۇستىك-شىعىس وڭىرلەرىنە كەڭىنەن تارالعان قازاقتىڭ سولتۇستىك مەرينوستارىنىڭ جويىلىپ كەتۋى اتالعان جۇمىستىڭ تەوريالىق جانە تاجىريبەلىك ءمانىن ارتتىرىپ, ارنايى شارالار كەشەنىن قابىلداۋدى جەدەلدەتۋدى قاجەت ەتەدى.
قوي شارۋاشىلىعى سالاسىندا عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ عاسىرعا جۋىق بىرلەسە جۇرگىزىلگەن جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى ساۋلىقتاردى شەتەلدەردەن اكەلىنگەن بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇقىمدارى قوشقارلارىمەن ۇرىقتاندىرۋدان الىنعان بۋدانداردى, سەلەكتسيا ماقساتىنا ساي, سۇرىپتاۋ مەن جۇپتاۋ ارقىلى شىعارىلعان, جەرگىلىكتى قويلاردىڭ توزىمدىلىك قاسيەتتەرى مەن شەتەلدىك تۇقىمداردىڭ جوعارى ونىمدىلىگى ۇتىمدى ۇشتاسقان 5 بيازى (قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى قويى, قازاقتىڭ ارقارمەرينوسى, قازاقتىڭ وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك مەرينوستارى, ەتتى مەرينوس), 4 بيازىلاۋ (قازاقتىڭ ەتتى-ءجۇندى, قازاقتىڭ كروسسبرەدتى بيازىلاۋ ءجۇندى, اقجايىق ەتتى-ءجۇندى, قازاقتىڭ ەتتى تەز جەتىلگىش بيازىلاۋ ءجۇندى قويى) ءجۇندى قوي تۇقىمدارى ساپالى ءجۇن ءوندىرىسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ العاشقى وندىعىنا ەنۋىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, قوي ەتىن, ونىڭ ىشىندە قوزى ەتىن رەسپۋبليكادان تىس نارىققا ۇلكەن كولەمدە شىعارۋعا مۇمكىندىك بەردى.
قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى قويى, قازاقتىڭ ارقارمەرينوسى, قازاقتىڭ وڭتۇستىك مەرينوستارى 1946-66 جىلدار ارالىعىندا شىعارىلىپ, رەسپۋبليكا جانە ودان تىس ايماقتارعا قوي تۇقىمدارى مەن ولاردىڭ ونىمدەرى سەلەكتسيا جەتىستىگى مارتەبەسىندە كەڭىنەن تارالدى. ەت, ءجۇن ءونىمى جانە جەرگىلىكتى تابيعات جاعدايلارىنا بەيىمدەلۋشىلىك قاسيەتتەرى جاقسى ۇشتاسقان بۇل تۇقىمدار تاۋار وندىرۋشىلەر تاراپىنان سۇرانىسقا يە. تەك, قازاقتىڭ ارقارمەرينوسى عانا رەفورما جىلدارىندا ءبىرشاما ازايعانىمەن, تارالۋ ايماعىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالدى. باستى سەبەپ – ولاردىڭ ۇشاسىندا (تۇتىنۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى تاراپىنان سۇرانىس تومەن قۇيرىقتىڭ بولماۋىنان) ماي ۇلەسىنىڭ تومەندىگى جانە مايدىڭ ەت ۇلپالارىنىڭ قۇرامىندا مارمارلىك (مرامور) سيپاتتا قالىپتاسىپ, ەتتىڭ قۇنارلىلىق جانە تاعامدىق قۇندىلىعىنىڭ جوعارى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋى.
وتاندىق بيازى جانە بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇقىمدارىنىڭ وسى ەرەكشەلىگى مەن ونىڭ قۇيرىقتى قويمەن سالىستىرعاندا تولشەڭدىگىنىڭ جوعارىلىعىن (25-30%-عا) ۇتىمدى پايدالانۋ وسى باعىتتاردى وركەندەتۋگە جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىراتىنى انىق. اتالعان تۇقىمداردان ىشىك, تون تىگۋگە پايدالانىلاتىن باعالى تەرى شيكىزاتتارىن الۋعا بولاتىنى جانە ونىڭ تاۋارلىق قاسيەتتەرى (ادەمىلىگى, جىلىلىعى, جەڭىلدىگى) قىلشىق ءجۇندى قويلارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى ەكەنى ەسكەرىلمەي كەلەدى.
ءجۇن تالشىقتارىنىڭ ۇزىندىعى مەن جىڭىشكەلىگى قوي دەنەسىنىڭ ونە بويىندا بىركەلكى كەلەتىن, قىرقىلعان ءجۇننىڭ ۇزىندىعى – 7 سم-دەن, ءجۇن جىڭىشكەلىگى 60-ساپادان (25 مكم) تومەن ەمەس بيازى مەرينوس جۇنگە ساي كەلەتىن شيكىزات تەك جۇقا دا تىعىز تەرىدە عانا قالىپتاساتىندىعى عىلىمدا وتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق دالەلدەنگەن. وسى ونىمدىلىك باعىتتاعى قوي تۇقىمدارىن, قاراكول قويلارى سەكىلدى, تەك تازا تۇقىمدى ءوسىرۋ ارقىلى عانا جەتىلدىرۋگە بولاتىنىنا تاۋار وندىرۋشىلەر تاراپىنان جەتكىلىكتى ءمان بەرىلمەي كەلەدى. وسى ورايدا, قوي تۇقىمدارىن ونىڭ باعالى گەنوتيپتىك ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاي وتىرىپ, اسىلداندىرۋ جۇمىستارىندا جوسپارلى پايدالانۋعا جاۋاپتى رەسپۋبليكالىق پالاتالار مەن سالانىڭ عىلىمي نەگىزدە دامۋىنا ادىستەمەلىك جەتەكشى, عىلىمي مەكەمە ق.ءۇ.مەدەۋبەكوۆ اتىنداعى «قوي شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ» عالىمدارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى.
ات ۇستىندە كۇن كەشىپ, زات قادىرىن تەرەڭ تۇسىنگەن, قوي تەرىسىنە «توعىز قابات تورقادان توقتىشاقتىڭ تەرىسى ارتىق» دەپ باعا بەرگەن ەلدىڭ ۇرپاعى – بىزگە اتاكاسىپكە قۇرمەتپەن قاراۋ, سالانى دامىتىپ, ءونىمىن ۇقساتا ءبىلۋ – پارىز.
شەتەلدىك تەزجەتىلگىش, ەتتى, ەتتى-ءجۇندى قوي تۇقىمدارىن پايدالانۋ ارقىلى بۋدان تولدەردىڭ ەت ونىمدىلىگى مەن تەزجەتىلگىشتىگىن ارتتىرۋعا بولادى. ول ءۇشىن بىرىنشىدەن, بۋداندارعا ءتيىستى ازىقتاندىرۋ, باعۋ جاعدايلارى جاسالىنۋى شارت. ەكىنشىدەن, قانداي تۇقىمدار پايدالانىلىپ, قانداي جاعدايلار جاسالسا دا ەت, ءجۇن, تەرى ونىمدىلىكتەرىنىڭ كولەمى مەن ساپاسىن قاتار ارتتىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – الەمدىك عىلىم مەن تاجىريبەدە سان رەت دالەلدەنگەن, تالاسسىز شىندىق. ايتىلعان ماسەلەلەر ەسكەرىلىپ, عاسىرعا جۋىق جۇرگىزىلگەن اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە 2016 جىلى عانا شىعارىلعان قازاقتىڭ ەتتى تەز جەتىلگىش بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇقىمى بۇل پىكىرگە دالەل بولا الادى. جاقسارتۋشى گەنوتيپ رەتىندە بريتاندىق گەمپشير تۇقىمى قولدانىلىپ, ەتتىلىك, تەزجەتىلگىشتىك, تولشەڭدىك قاسيەتتەرىمەن كوزگە تۇسەتىن بۇل تۇقىم, ءجۇن ساپاسى بويىنشا كەز كەلگەن بيازى ءجۇندى قوي تۇقىمىمەن تەڭەسە المايدى.
سەلەكتسيا جەتىستىگى رەتىندە سىناقتان ءوتۋى 1991-96 جىلدارعا, ياعني رەفورما كەزەڭىنە تۇستاس كەلگەن, بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇقىمدارىنىڭ (قازاقتىڭ ەتتى-ءجۇندى قويى, قازاقتىڭ كروسسبرەدتى بيازىلاۋ ءجۇندى قويى, اقجايىق ەتتى-ءجۇندى قويى) شىعارىلۋى ءىس جۇزىندە ولاردىڭ قارقىندى ازايۋىمەن قاتار ءجۇردى. ەلىمىز قوي شارۋاشىلىعىنداعى ەڭ جاڭا تۇقىم – قازاقتىڭ ەتتى تەز جەتىلگىش بيازىلاۋ ءجۇندى قويىنان باسقا اتالعان تۇقىمدار ءىس جۇزىندە جوعالىپ كەتۋ قاۋپى الدىندا تۇر. بۇل تۇقىمداردىڭ ەت ونىمدىلىگى مەن تەزجەتىلگىشتىك قاسيەتتەرىنىڭ جوعارىلىعىنا قاراماستان, تولدەرىنىڭ العاشقى تاۋلىكتەردە, قۇيرىقتى قوي تۇقىمدارىمەن سالىستىرعاندا, كۇتىمدى قاجەت ەتەتىندىگى, سونداي-اق بيازى جۇنگە بەرىلگەن مەملەكەتتىك سۋبسيديانىڭ بيازىلاۋ جۇنگە بەرىلمەۋى دە مال سانىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتى.
قوي شارۋاشىلىعىنىڭ كەلەشەگى قوزى ەتىن ءوندىرۋ جانە ەكسپورتقا شىعارۋمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرسەك, وسى باعىتتاعى جۇمىستار تيىمدىلىگىن ەسەلەي ارتتىرۋعا بيولوگيالىق, گەنوتيپتىك ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇقىمدارى بارىنشا ساي كەلەدى. قوزى ەتىن ءوندىرۋ ءىسىن جۇيەلى جولعا قويۋدا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك, سولتۇستىك-شىعىس ايماقتارىنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ەگىن ەگۋگە قولدانىلماي جاتقان شۇرايلى جەرلەرىن, سونداي-اق ۇلكەن قالالار بەلدەۋلەرىندەگى سۋلاندىرۋ مۇمكىندىگى جوعارى القاپتاردى وسى ينتەنسيۆتى تۇقىمداردى ءوسىرۋ ارقىلى يگەرۋدىڭ ءمانى وتە زور. بۇل ءىستىڭ مەملەكەت قاداعالاۋىمەن جانە ارنايى جوسپار بويىنشا ىسكە اسىرىلۋى, بىرىنشىدەن, سولتۇستىك شەكارالىق ايماقتاردى, وڭتۇستىكتەگى تىعىز ورنالاسقان حالىقتىڭ ەسەبىنەن, ءتيىمدى قونىستاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا, ەكىنشىدەن, قوي شارۋاشىلىعىنىڭ لايىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇگىنگى تاڭدا ەتتى-مايلى باعىتتاعى قوي تۇقىمدارى (قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويى, ەدىلباي قويى, قازاقتىڭ ۇياڭ ءجۇندى قۇيرىقتى قويى, سارىارقا قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويى, دەگەرەس قويى, ورداباسى قويى, گيسسار تۇقىمىنىڭ قان ۇلەسى تۇرلىشە بۋداندارى) ەلىمىزدەگى وسى ت ۇلىك ءتۇرىنىڭ 80%-عا جۋىعىن قۇراپ وتىر. باستى سەبەپ – ولاردىڭ كۇتىم تالعامايتىندىعى مەن قوزىلارىنىڭ تەزجەتىلگىشتىگى. ەكىنشىدەن, جۇنگە سۇرانىستىڭ بولماۋى دا وسى باعىتتاعى قوي تۇقىمدارىنىڭ كەڭ تارالۋىنا ىقپال ەتتى. قازىرگى كەزدە وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرلەردىڭ قۇيرىقتى ساۋلىقتارىنا گيسسار تۇقىمىنىڭ قوشقارلارىن پايدالانۋ ءۇردىسى بەلەڭ الىپ تۇر. ءىرى سالماقتى, قۇيرىق ۇلەسى ۇشانىڭ 30 %-عا جۋىعىن قۇرايتىن گيسسار تۇقىمى قوشقارلارىن پايدالانۋدىڭ ەتەك الۋىنا تۇرتكى بولعان جاي: بۋدان توقتىلاردىڭ تەزجەتىلگىشتىگى جانە جەرگىلىكتى قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويى توقتىلارىمەن سالىستىرعاندا 4-5 كگ-عا ىرىلىگى. كەمشىلىكتەرى: ءجۇن كولەمى مەن ساپاسىنىڭ تومەندىگى, قازاقستاننىڭ ءتۇرلى ايماقتارىنىڭ جاعدايلارىندا جايىلىمدا باعۋعا, اسىرەسە سولتۇستىك, باتىس, شىعىس جانە ورتالىق قازاقستاننىڭ قاتال قىسىنا گيسسار تۇقىمىنىڭ قان ۇلەسى جوعارى بۋدانداردىڭ بەيىمدەلۋشىلىك قاسيەتتەرىنىڭ تومەندىگى, جىل بويىنا جايىلىم ازىعىنا قوسىمشا ۇستەپ قورەكتەندىرۋدى قاجەت ەتۋى.
وسى ورايدا ەلىمىزدە وسىرىلەتىن, قاراكول تۇقىمىنان وزگە, بارلىق قوي تۇقىمدارىنىڭ انالىق نەگىزى بولىپ تابىلاتىن قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويى مەن ونىڭ حالىق سەلەكتسياسى نەگىزىندە شىعارىلىپ, وتاندىق عالىمدار مەن ءوندىرىس ماماندارىنىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگى ناتيجەسىندە جاقسارتىلعان توبى, ۇلتتىق برەند – ەدىلباي تۇقىمىن تازا ساقتاپ قالۋ جانە ودان ارى جەتىلدىرۋ وتە وزەكتى دە كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.
قازاقستان مەن ودان تىسقارى ايماقتاردىڭ اپتاپ ىستىعى مەن قاھارلى ايازىنا بەيىمدەلۋشىلىك قاسيەتتەرى بويىنشا تەڭدەسسىز, سونداي-اق ۇشا سالماعى بويىنشا گيسسارلارمەن قاتارلاس, ال ەت ونىمدىلىگىنىڭ ساپاسى بويىنشا ەلەۋلى دەڭگەيدە جوعارى (ۇشاداعى ەت ۇلپالارى ۇلەسىنىڭ جوعارى, قۇيرىق سالماعىنىڭ تومەندىگى ەسەبىنەن) مال – ەدىلباي تۇقىمىن ساقتاۋ مەن ودان ارى تازا تۇقىمدى ءوسىرۋدىڭ ارنايى باعدارلاماسىن قابىلداۋ مەن ىسكە اسىرۋعا تەز ارادا كىرىسۋ قاجەت.
ايبىن تورەحان,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
«ۇلتتىق اگرارلىق عىلىم-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» مەكەمەسىنىڭ عىلىم جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى
