جيىن بارىسىندا قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋدىڭ وزەكتى تۇستارىن تىلگە تيەك ەتكەن ءتىلشى-عالىمدار پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, تەحنولوگيالار مەن روبوتتار باستى ءرول اتقاراتىن جاڭا داۋىردەگى يگىلىكتى ومىرگە تاريحتان ساباق الا وتىرىپ بارۋ كەرەكتىگىنە ءمان بەرە كەلىپ, سوناۋ الاش زيالىلارىنان باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى ءتىلدىڭ قوعامداعى رۋحاني ءارى ۇلتتى بىرىكتىرۋشى قۋاتتى كۇش رەتىندەگى ءرولىن ارتتىرۋعا سانالى عۇمىرىن ارناعان, ۇلتتىڭ ساياسي جانە رۋحاني كۇرەسىندە يگى ىستەرىمەن ەرەكشەلەنگەن تۇلعالاردىڭ عىلىمداعى جولىنا ەرەكشە ءمان بەردى. وسى باعىتقا سۇبەلى ۇلەس قوسقان عالىمداردىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگى جۋىردا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ 75 جىلدىعىنا ورايلاستىرىپ جارىق كورگەن ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كارىمبەك قۇرماناليەۆتىڭ ء«تىل جانە تۇلعا» كىتابىندا كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. جيىن بارىسىندا تانىستىرىلىمى وتكەن بۇل ەڭبەكتە قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان تۇلعالاردىڭ عىلىمداعى جولىمەن قاتار, ادامي بولمىسى, رۋحاني كەلبەتى قاتار قاۋزالعان.
ءىس-شاراعا مودەراتورلىق ەتكەن ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجان وسى ورايدا ۇعا پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن وقىدى. «قازىرگى كەزدە ناقتى عىلىمدارمەن بىرگە قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار دا ۇدايى وركەندەپ كەلەدى. سالا ماماندارى ءتىلىمىزدى, ادەبيەتىمىزدى, تاريحىمىزدى, ونەرىمىزدى زەردەلەپ, سول ارقىلى قازاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى مەن رۋحاني دەڭگەيىن كوتەرۋگە ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ءتيىستى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ وتىر. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ 75 جىلدىق تاريحىندا ءتىل ءبىلىمى بويىنشا جيىرما شاقتى عالىم مۇشەلىككە سايلانعان. ءوز سالاسىندا ارقايسىسى ءبىر-ءبىر ونەگەلى مەكتەپ قالىپتاستىرعان ءى.كەڭەسباەۆ, ن.ساۋرانباەۆ, م.بالاقاەۆ, ا.ىسقاقوۆ, ع.مۇساباەۆ, ءا.قايداروۆ, ش.سارىباەۆ, ر.سىزدىقوۆا, ءو.ايتباەۆ, تاعى باسقا ايتۋلى اكادەميكتەر تۋرالى تاعىلىمدىق ماقالالار توپتاماسىندا تاريحى باي, ءداستۇرى بەرىك ايگىلى عىلىم ورداسىنىڭ ونەگەلى شەجىرەسى مەن بەرەكەلى بەلەستەرى مەيلىنشە قامتىلعان», دەلىنگەن قۇتتىقتاۋدا.
ءارى قاراي كىتاپ اۆتورى, اكادەميك كارىمبەك قۇرماناليەۆتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ جولىنداعى پىكىرىمەن جالعاستىرار بولساق, «قازاق ءتىلىن ناقتى مەملەكەتتىك مارتەبە دەڭگەيىنە جەتكىزۋ ءۇشىن زاڭدى ورىنداتاتىن وزىندىك تەتىكتەرمەن تولىقتىرۋ كۇن تارتىبىنە كوتەرىلۋگە ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتكەر, مينيستر مەن دەپۋتات مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ كەرەكتىگى زاڭمەن بەلگىلەنۋى كەرەك. سوندا عانا قاجەتتىلىك تۋىپ, قازاق تىلىندە سويلەپ, جازۋعا ماشىقتاناتىن بولادى».
وسى ورايدا ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ يگى ىستەرى, عىلىمدى دامىتۋداعى ەرەن ەڭبەكتەرىنە قاتىستى بىرقاتار دەرەكپەن ءبولىستى.
اكادەميك كارىمبەك قۇرماناليەۆتىڭ ەڭبەگىنە ارقاۋ بولعان ءتىل تارلاندارىنىڭ ەڭبەك جولى, ولاردىڭ جاس عالىمدارعا قامقورلىعى جايىنداعى ەستەلىكتەرىمەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زەينەپ بازارباەۆا ءبولىستى. عالىم ءوز ەستەلىگىندە لاتىن قارپىنە كوشۋدى ءبىرىنشى بولىپ ۇسىنعان اكادەميك ءابدۋالي قايداردىڭ قايراتكەرلىك قىرى تۋرالى ايتىپ, اناسىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى بولعان نىعمەت ساۋرانباەۆ جايىنداعى تاعىلىمدى دەرەكتەرمەن, سونداي-اق اكەسى – ادەبيەتتانۋشى عالىم ءمۇسىلىم بازارباەۆپەن جولداس بولعان ىسمەت كەڭەسباەۆ سىندى ءتىل ءبىلىمىنىڭ مايتالمانى تۋرالى قىزىقتى جايتتاردى ورتاعا سالدى.
انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋى تۋرالى دەرەكتەردى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىمەن بايلانىستىرا جالعاستىرعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جامال مانكەەۆا: «تاريحتىڭ قاي كەزەڭىندە دە قازاق ءتىلى ەرەكشە مانگە يە بولعان. مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولا وتىرىپ, وزەگى ايقىندالىپ, الەۋەتى ارتىپ, رۋحىمىزدى وياتاتىن ۇلكەن كۇشكە اينالدى. دەگەنمەن دە ءالى دە ءتىل مارتەبەسىن ارتتىرۋدا كوپتەگەن ماسەلەنىڭ كۇرمەۋى شەشىلمەي كەلەدى. ال وعان قاتىستى قوعامدىق پىكىرتالاستاردىڭ ورىن الۋى دا زاڭدى», دەپ اتاپ وتكەن پروفەسسور ونىڭ سەبەبىن ءتىلدىڭ ءمانىن قوعام كەڭىستىگىندە تولىق تۇسىنە الماي جۇرگەندىگىمىزبەن بايلانىستىرادى.
جيىن تاقىرىبىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىمەن بىرلەسە جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان ء«تىلىم ءبىلىمىنىڭ تارلاندارى» جوباسىمەن بايلانىستىرا سويلەگەن «انا» ءتىلى گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قالي سارسەنباي اۆتوردىڭ ء«تىل جانە تۇلعا» ەڭبەگىن تۇلعاتانۋعا قوسىلعان ۇلەس دەپ اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا شورا سارىباەۆ سىندى ەرەن عالىمنىڭ قاراپايىم ومىردەگى ادامي قاسيەتتەرى, جان-جاعىمەن بايلانىسى تۋرالى ايتا كەلىپ, ەلىمىزدىڭ رۋحاني, عىلىمي دامۋىنا ۇلەس قوسقان تۇلعالار ءومىرىن زەرتتەپ المايىنشا ىلگەرى باسپايمىز دەگەن ويىن ايتتى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ قازاق ءتىل ءبىلىمى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور انار سالقىنباي قايسار مىنەزدى, قايراتتى بولا تۇرا ءتىلشى عالىمدار ەڭبەگىنىڭ كوپ جاعدايدا ەسكەرىلمەي جاتاتىندىعىن ولاردىڭ قاراپايىمدىلىعى, كىشىپەيىلدىگىمەن بايلانىستىرا سويلەدى. كەزىندە اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆتىڭ «عىلىمدا تۇلعاتانۋ دەگەن عىلىم بار, بۇل باعىتتا كورشى رەسەيدە توم-توم كىتاپ جازىلىپ, ولار وزدەرىنىڭ لينگۆيستيكا عىلىمىنىڭ تاريحىن جازىپ قويعان», دەپ ايتقانىن ەسكە ءتۇسىردى.
اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جاڭالىق بالتاباەۆا جاڭا ەڭبەكتى قۋانا قابىلداعان ستۋدەنتتەر قاۋىمىنىڭ تىلەگىن جەتكىزە وتىرىپ, كىتاپ كەيىپكەرلەرىنىڭ سپورتقا, ونەرگە جاقىن بولعانىن, تۇلعالىق قاسيەتتەرى, وتباسىنداعى ءرولى, بوس ۋاقىتىن قالاي وتكىزگەندىگى تۋرالى دەرەكتەر اسا قىزىقتى دەپ اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا اڭگىمەسىن «تۇلعاتانۋ» عىلىمىنىڭ وزگە سالالاردان ايىرماشىلىعىمەن بايلانىستىرا جالعاعان قىزدار ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تىنىشتىق ەرمەكوۆا جەكە تۇلعانى زەرتتەۋ, دارالىق قاسيەتتەرىنە ءمان بەرۋمەن قاتار, ءاربىر عالىمنىڭ عىلىمداعى ۇستاحاناسى تۋرالى دەرەكتەردىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن ەسكەرسەك دەگەن ويلارىمەن ءبولىستى.
ء«تىل جانە تۇلعا» ەڭبەگىنىڭ عىلىمي كوپشىلىك باعىتىنا كوڭىل بولگەن پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جارقىنبيكە سۇلەيمەنوۆا «وسكەلەڭ ۇرپاق ۇلى تۇلعالاردى تانۋ ارقىلى عىلىمعا كوڭىل بولەدى. سوندىقتان دا بۇل كىتاپتى تۇركىتىلدەس قاۋىمعا قولجەتىمدى ەتىپ, وزگە تىلدەرگە اۋدارىپ, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ارنايى مامانداندىرىلعان مەكتەپتەردە جەكە ءپان رەتىندە وقىتۋ قاجەتتىگى» تۋرالى ۇسىنىسىن ءبىلدىردى. ال اڭگىمەسىن ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ «عۇمىر بايگەسىندە ءبىزدىڭ قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ بايگەسىن الار» دەگەن سوزىمەن باستاعان «قاينار» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءابدىجاپار ساپارباەۆ «الاش ارداقتىلارىنىڭ جولىن جالعاستىرىپ, يدەيالارىن دامىتىپ, ءتىل ءبىلىمى عىلىمىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە, تۇركىتانۋ سالاسىندا وزىندىك ورىن الۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان عالىمداردى ناسيحاتتاۋ مەن زەرتتەۋدىڭ بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىندا ماڭىزدى قادام ءارى جاس ۇرپاققا بەرەر تاعىلىمى مەن ماعىنالى مازمۇنى تەرەڭدە ەكەندىگىنە كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداردى.
وسى ورايدا اكادەميك شورا سارىباەۆتىڭ تاعىلىمدى ومىرىنەن بىرقاتار دەرەك كەلتىرە وتىرىپ, تۇلعالار جايىنداعى ەڭبەكتىڭ تۇششىمدى تۇستارىن سوزىنە ارقاۋ ەتكەن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بيجومارت قاپالبەك بۇل ەڭبەكتىڭ جالعاسى بولسا دەگەن ۇسىنىس ايتتى.
الماتى قالاسى تىلدەردى دامىتۋ جانە لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ورتالىعى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى باقىت قالىمبەت: ء«تىلىمىزدىڭ مەرەيىن اسقاقتاتقان ارداگەر-اكادەميك تۇلعالاردىڭ ەڭبەگىن تانىتۋ ءدال قازىرگى كەزەڭدە ماڭىزدى, – دەدى. – بۇگىندە ءتىلدىڭ جوعىن جوقتاپ, شىندىقتى ايتاتىن تۇلعالار جاعى كەمشىن. ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋدە ءتىلشى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە ارقا سۇيەۋ, كۇرمەلگەن ماسەلەنى سوعان ارقا سۇيەي وتىرىپ شەشۋ زاڭدى ماسەلە دەسەك, ءتىلدى دامىتۋدى جۇزەگە اسىرۋدا ءتىلشى عالىمدار ەڭبەگىنىڭ ورنى ايرىقشا. وسى ورايدا عالىمداردىڭ تۇلعالىق تاعىلىمى, ۇستازدىق ۇلاعاتى, قازاق ءتىلىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋدەگى ۇستانىمدارى, قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋداعى ءرولىن بارىنشا اشىپ كورسەتۋ, ناسيحاتتاۋ ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىر.
