رۋحانيات • 03 قازان، 2021

ورتا ازيانىڭ تۇڭعىش ساياسي ەميگرانتى

546 رەت كورسەتىلدى

مۇستافا شوقاي (چوكاي، چوكاەۆ، چوكاي-وگلى) – رەسەيدەگى جانە ءوزىنىڭ تۋعان جەرى قازاقستانداعى ەڭ تانىمال تۇلعا، عۇمىرى قىسقا بولعان تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ كوشباسشىسى. قازاقتىڭ اقسۇيەك اۋلەتىنەن شىققان مۇستافا شوقاي 1918 جىلى جاڭا بيلىكتى قابىلداي الماي، 1921 جىلدان 1941 جىلعا دەيىن فرانتسياعا قونىس اۋدارىپ، سوندا ورنىعادى. كەڭەس كەزەڭىندە، 1930 جىل­دار مەن 1940 جىلداردىڭ باسىندا وعان گەرمانياداعى ناتسيستىك رەجىممەن بايلانىسىپ، ىنتىماقتاستىق ورناتتى دەگەن ايىپ تاعىلدى.

ال سوڭعى جىلدارى تاريحشىلار قازاقستان مەن تاجىكستاندا جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىندە مۇستافا شوقايدىڭ ەسى­مى تاعىلعان ايىپ پەن كىنادان ادا ەكەنىن دالەلدەپ كەلەدى. قازاقستان مەن فرانتسيادا وعان ارناپ ورناتىلعان ەس­كەرت­كىشتەر – كەيىنگى ۇرپاق تاعزىمعا لا­يىق ازاماتتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە بەر­گەن زاڭدى قورىتىندى مەن جوعارى باعا.

 

ونەگەلى ءومىر بەتتەرى

1917-1921 جىلدارداعى قازاقستاننىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، تۇركىس­تان ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ بولاشاق كوشباس­شىسى مۇستافا شوقاي 1890 جىلى 25 جەل­توقساندا سىرداريا وزەنىندەگى اۋليە-تا­راڭ­عىل اۋىلىندا، قازاقستاننىڭ قا­زىر­گى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جەرىندە، كوزى اشىق اقسۇيەك وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ورىس مەكتەبىندە باستاۋىش ءبى­لىم الىپ، 12 جاسىندا تاشكەنت گيمنازيا­سىندا وقۋىن جالعاستىرىپ، ونى التىن مەدالمەن بىتىرگەن مۇستافا 1910 جى­لى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى.

ۋنيۆەرسيتەت ديپلومىن العاننان كە­يىن مۇستافا شوقاي 2 جىل رەسەي مەم­لەكەتتىك دۋماسىنىڭ مۇسىلمان فراك­تسياسىنىڭ حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقا­رادى. جاس ساياساتكەردىڭ ەڭ ماڭىزدى جە­تىستىگى تاشكەنتتەگى مەملەكەتتىك دۋما كو­­ميسسياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋى بول­دى، ناتيجەسىندە كوميسسيا باسشىسى الەكساندر كەرەنسكي (ۋاقىتشا ۇكى­مەت­تىڭ بولاشاق باسشىسى) پاتشالىق رە­سەيدە ۇلكەن سۇراق تۋدىرعان تۇركىستان حال­قىنىڭ جاعدايى جانە ادامداردىڭ نارا­زىلىعىنىڭ سەبەپتەرى تۋرالى بايانداما جاسادى. بۇل قۇجاتتى دايىنداۋدا جاس زاڭگەر مۇستافا شوقايدىڭ دا ۇلەسى بار ەدى.

1917 جىلى رەسەي يمپەرياسىندا رەۆوليۋتسيا بولىپ، وزگەرىستەر باستالدى. بول­شەۆيكتەر بيلىكتى باسىپ العاننان كەيىن مۇستافا شوقاي تۇركىستان اۆتو­نومياسى قۇرىلعان قوقانعا قونىس­تان­­دى، وندا ول الدىمەن سىرتقى ىستەر دە­پار­تامەنتىنىڭ باسشىسى لاۋازىمىن ات­قارىپ، كەيىننەن اۆتونوميانى باس­­قاردى. تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ كە­­ڭەس­تىك رەسەي قۇرامىنا كىرۋىن جاق­تا­عان مۇستافا شوقاي «قىزىلدار» ۇيىم­داس­تىرعان قانقۇيلى قىرعىن باس­تال­عان­نان كەيىن بولشەۆيكتىك رەجىم­مەن ىن­تىماقتاستىقتان باس تارتىپ، تاش­كەنتتە جاسىرىنادى. وندا ول بولاشاق جارى – پە­تەربۋرگتەن شىققان اقسۇيەك ماريا گورينامەن تانىسادى.

بولشەۆيكتەردىڭ قۋدالاۋىنان جاسىرىنىپ، 1919 جىلدىڭ كوكتەمىنەن 1921 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن مۇستافا شوقاي تيفليستە تۇرىپ، پۋبليتسيستيكالىق قىز­مەتپەن اينالىسقان. الايدا بولشەۆيكتەر زاكاۆكازە دەموكراتيالىق رەسپۋبليكالارىن قۇلاتقاننان كەيىن، ساياساتكەر ءۇشىن ەڭ دۇرىس شەشىم ەميگراتسيا ەكەنى انىق بولادى.

 

اسىل ازاماتقا جالا جۇقپايدى

مۇستافا شوقايدىڭ فرانتسياداعى ەميگراتسيادا وتكىزگەن جيىرما جىلى جارقىن بولعانى سونشالىق، ونىڭ باق-تاعى بەينەسىنە كۇيە جاققىسى كەلگەندەر ول قاتىسقان تالاي ءىس-شارا مەن وقي­عانىڭ ءوڭىن اينالدىرىپ كورسەتىپ جاتتى. ولار، اسىرەسە، مۇستافا شوقايدىڭ 30-جىلداردىڭ اياعى مەن 40-جىلداردىڭ باسىنداعى ارەكەتتەرىن بۇرمالاپ، تولى­عىمەن تۇرلەندىرۋگە تىرىستى. جال­عان زەرتتەۋشىلەر وعان ءتىپتى ۆەرماحت كۇش­تەرىنىڭ قۇرامىندا تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋ مەن ونى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋ يدەياسىن تاڭعان.

دەگەنمەن ساياسي ەميگرانتقا قاستىق ويلاۋشىلاردىڭ شابۋىلدارىن كەلەسى قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ، وڭاي تەرىسكە شىعارۋعا بولادى: تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋ تۋرالى بۇيرىقتى گيتلەر 1941 جىل­­عى 22 جەلتوقساندا شىعاردى، ال فا­شيس­­تەرمەن ىنتىماقتاسۋدان باس تارت­قان مۇستافا شوقاي 1941 جىلعى 27 جەل­توقساندا قايتىس بولدى (كەي مالىمەتتەر بويىنشا ول ۋلانعان).

شوقايدىڭ ناتسيستەرمەن بىرىگىپ، تۇر­­كىستان لەگيونىن قۇرعانى تۋرالى تارا­عان داقپىرت ءسوزدى 2000-جىل­­دار­دىڭ باسىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ اقتاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ارنايى كوميسسيانىڭ باسشىسى، كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ پولكوۆنيگى ءامىرحان باكىروۆ جوققا شىعاردى.

ول 2004 جىلعى 28 ساۋىردە «ايف-قازاقستان» باسىلىمىندا بىلاي دەپ اتاپ ءوتتى: «مۇستافا شوقاي تۋرالى اشىق باسپاسوزدەگى بارلىق ماتەريالدان باس­قا، مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇقك مۇ­راعاتىنداعى 40 تومدىق قىلمىستىق ءىستى دە تالداپ شىقتىم، وندا ونى «وتانعا وپاسىزدىق جاسادى جانە فاشيستەرگە كومەكتەستى» دەپ ايىپتايدى. بۇل ايىپ تۇركىستان لەگيونى ۇيىمىنا نەگىزدەلگەن. مەنىڭ ويىمشا، قاسىرەتپەن تانىلعان تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتى مەن تۇركىستان لەگيونىن ول قۇرماعان، ولاردى قىزىل ارميامەن كۇرەسۋگە دە ول جىبەرگەن جوق. ول تۋرالى نە ايتىلسا دا، 1941-1944 جىل­دارداعى تۇركىستان لەگيونى مەن كو­ميتەتىنە شوقايدىڭ ەشقانداي قاتىسى جوق ەدى».

مۇستافا شوقاي مەن رەسەي فەدەراتسياسى

شوقايدىڭ كەڭەس ءداۋىرىنىڭ تاريحشىلارى بايانداعان ءومىرى مەن قىزمەتى ۇلى تۇلعاعا ارنايى تاپسىرىسپەن كۇيە جاعۋعا تىرىسقانداردىڭ ارەكەتىنە ۇقسايدى. كەڭىنەن تارالعان جالعان اقپاراتتاردى بىرنەشە «اۆتور» بىرەۋدى قارالاۋدىڭ بارلىق ەرەجەسىنە ساي وڭدەپ وتىرعانداي، ياعني ولار مۇراعاتتان ءبىر دەرەكتى الىپ، شىندىقتى بۇرمالاپ، ونى وتىرىكپەن شەبەر كوركەمدەپ جەتكىزگەن.

شوقاي بىردە-ءبىر مۇراعات قۇجاتىندا فاشيستەردىڭ كەڭەس وداعىن تالقانداۋىنا شاقىرعان ەمەس. سانكت-پەتەربۋرگتە ءبىلىم الىپ، ورىس جانە ەۋروپانىڭ بىرنەشە ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن مۇستافا شوقاي قازاقستاننىڭ بولاشاعىن كورشىلەس رەسەي مەملەكەتىمەن بايلانىستىرعان.

سوڭعى جىلدارى مۇستافا شوقايدىڭ قىزمەتىن زەرتتەگەن تاۋەلسىز قازاقستان­نىڭ تاريحشىلارى انىقتاعانداي، 1917 جىلى 27 قاراشادا تۇركىستان اۆتونومياسى جاريالانعان قوقاندا وتكەن IV ولكە مۇسىلماندارىنىڭ توتەنشە قۇرىلتايىندا سويلەگەن سوزىندە مۇستافا شوقاي: «قازىرگى جاعدايدا تولىققاندى مەملەكەت قۇرۋ وڭاي ەمەس. وعان لايىق كادر دا، تاجىريبە دە، كەلەشەك اۆتونو­ميا­نى قورعايتىن قارۋلى كۇش تە جوق. رەسەي قا­زىر قانشالىقتى ءالسىز بولعانىمەن، ول بىزدەن الدەقايدا قۋاتتى. ءبىز رەسەيمەن دوستىقتا، بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىمىز كەرەك. وسى­عان گەوگرافيالىق جاعدايدىڭ ءوزى ەرىك­­سىز يتەرمەلەيدى».

كەيىنگى جىلدار كورسەتكەندەي، ونىڭ ىشىندە كسرو ىدىراعاننان كەيىنگى كە­زەڭدە دە قازاقستاننىڭ رەسەيمەن وداعى مەن دوستىعى مىزعىماستاي بەرىك بولىپ قالا بەردى.

 

قورىتىندى ورنىنا

2020 جىلدىڭ قازان ايىندا وزبەك­ستاندا كەڭەستىك كەزەڭدەگى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ءومىرى مەن جاعدايلا­رىن زەرتتەۋ مەن ولاردىڭ ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە ساقتاۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق جۇمىس توبى قۇرىلدى. كوميسسيانىڭ جۇمى­سى جارتى جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلدى جانە 2021 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ سوڭىندا وزبەكستاننىڭ جوعارعى سوتى اشىق وتىرىستا ورتا ازياداعى باسماشىلار قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى قۇرباشى يبراگيمبەكتى اقتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانى بەلگىلى بولدى. تاۋەلسىز وزبەكستاننىڭ جوعارعى سوتى­نىڭ وسى شەشىمىنە دەيىن كەڭەس داۋىرىندە تاجىكستان، وزبەكستان جانە اۋعانستان اۋماعىنداعى باسماشىلار قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسىنىڭ ەسىمى كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاۋلارىمەن تەڭەستىرىلگەن.

«بۇل تۇلعانىڭ تاعدىرىندا ورتا­لىق ازيا حالىقتارىنىڭ كۇردەلى دە قا­راما-قاي­شى تاريحى 

كورىنىس تاپقان. تا­جىكستاندا، وزبەكستاندا، اۋعانستاندا يبراگيمبەك بىرەۋ ءۇشىن جەككورىنىشتى ­باسكەسەر، قاتى­گەز ءارى ساۋاتسىز جاۋىز ادام. ال باسقالارى ونى ۇلتتىق باتىر رەتىندە ماقتان تۇتىپ، ەسىمىن ۇلكەن ماقتانىشپەن ايتادى»، دەپ جازدى تاريحشى كامولۋدين ابدۋللاەۆ.

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اق­تاۋ پروتسەسى قازىر قازاقستاندا دا ءجۇ­رىپ جاتىر. كامولۋدين ابدۋللاەۆتىڭ تۇيىندەۋىنشە، قازاقستاننىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى مۇستافا شو­قاي­دى ورتا ازيانىڭ العاشقى ساياسي ەميگ­­رانتى دەپ اتاۋعا بولادى. تاۋەلسىز قازاق­ستاندا باسىپ شىعارىلعان بولاشاق تا­ريح وقۋلىقتارىندا ونى ءدال وسىلاي اتاي­تىنىنا ەش كۇمان جوق.

 

اندرەي زاحۆاتوۆ، ساياساتتانۋشى، پۋبليتسيست

(رەسەي)

سوڭعى جاڭالىقتار

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

1227 قازاقستاندىق ىندەتتەن ساۋىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:08

وتكەن تاۋلىكتە 1169 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:01

قارسىلاستار انىقتالدى

سپورت • بۇگىن، 08:47

پۋتينتسەۆا ۇتىلىپ قالدى

سپورت • بۇگىن، 08:46

مەرەي كۇمىس الدى

سپورت • بۇگىن، 08:45

سەربيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:43

تەمىرتاۋدا گاز تۇتاندى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

جومارت جاننىڭ جاقسىلىعى كوپ

قوعام • بۇگىن، 08:40

مەدال سانى 70-تەن استى

سپورت • بۇگىن، 08:38

ادەبيەتتانۋ تارلانى

ادەبيەت • بۇگىن، 08:33

شۇمەكتەن شىققان سۋ مەن شۋ

قوعام • بۇگىن، 08:23

«اينەگىڭىزدى جۋىپ بەرەيىك»

قوعام • بۇگىن، 08:21

اۋىل ەڭبەككەرلەرىمەن جۇزدەستى

ساياسات • بۇگىن، 08:15

شەكارانىڭ شەبى بەرىك

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار