جاڭا “گراۋند زەرو”

باسقا باسىلىمداردان وسىدان بىرنەشە اپتا بۇرىن قازاقستاندا بولعان كەزىمدە مەن جارىلىس ەپيتسەنترىندە سانانى ساۋىقتىرعان سەزىمدى باستان كەشىردىم. بۇل كەڭەس وداعى 1947-1989 جىلدار ارالىعىندا 456 يادرولىق بومبا جارعان قاسىرەتى الەمگە ايگىلى سەمەي سىناق پوليگونى بولاتىن. سالماعى سانا سانسى­را­تار بەتون پليتالارىنان باسقا بۇل ۇشى-قيىرسىز جاپان دالادا كەزىندە قۋاتى ادام شوشىرلىق جارى­لىس­تار جاسالعانىنان ەشتەڭە دە حابار بەرە المايتىنداي. سو­عان قاراماستان, وڭداعان جىلدار بويى سەمەي پولي­گونى قۇراما شتاتتارداعى وسى تەكتەس پوليگوندار سياق­تى ءبىزدىڭ پلانەتا­مىز­داعى ومىرگە قاتەر توندىرگەن “قىرعي-قاباق سوعىس” ەپي­تسەنترى بولىپ كەلدى. ونىڭ قاسىرەتى بىزگە “مۇرا” رەتىندە قالىپ وتىرسا, ولار: ۋلانعان وزەندەر مەن كولدەر, راك پەن ءتۋابىتتى كەمتارلىققا دۋشار بالالار. بۇگىندە سەمەي ۇمىتتەردىڭ قۋاتتى سيمۆولىنا اينالعان. 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىلە سالىسىمەن, قازاقستان پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ پوليگوندى جاۋىپ, يادرولىق قارۋدىڭ كوزىن جويدى. بۇل ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋدان تىس الەم قۇرۋ ءجو­نىندەگى ارمانىمىزدىڭ شى­نايى جۇزەگە اسا باستاۋىنا العىشارت جاسادى. قازىر ءبىزدىڭ ۇرپاقتا­رى­مىز العاش رەت بولاشاققا سەنىممەن قاراۋعا مۇمكىندىك الدى. مەن سەمەيدە بولعان كۇنى پرەزيدەنت باراك وباما اقش-تىڭ يادرولىق سايا­سا­تىن قايتا قارايتىنى تۋرا­لى جاريالادى. قۇراما شتات­­تار ءوزىنىڭ ۇلگىسىمەن ءدۇ­نيەنى رۋحتاندىرىپ, يادرو­لىق قا­رۋلاردىڭ جاڭا ءتۇر­لەرىن دا­مىتۋدان باس تارتتى. سونداي-اق تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا سايكەس تاجال قارۋىن ءبىرىنشى بولىپ قولدان­باي­تىن بولدى. ەكى كۇن وتكەن سوڭ پرەزيدەنت وباما مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرە­­زي­دەنتى د.مەدۆەدەۆ ياد­رو­لىق قارۋدى قىسقارتۋ تۋ­را­لى جاڭا شارتقا قول قويدى. بۇل ۇدەرىس بۇكىل الەم بويىنشا كۇش الا تۇسۋدە. كوپ جاعدايدا كوزقاراستارى قاراما-قايشى بولىپ كەلگەن ۇكىمەتتەر مەن ازاماتتىق قوعامدار ورتاق ءىس ءۇشىن جۇمىس ىستەي باستادى. يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋ­رالى جاقىندا عانا ۆاشين­گتون­دا بولىپ وتكەن جاھان­دىق سامميتتە الەمنىڭ 47 مەملەكەتىنىڭ باسشىلارى ياد­رو­لىق قارۋ مەن ماتەريال­داردى قاۋىپسىز جاعدايدا ساق­تاۋ ءۇشىن قاجەتتىنىڭ ءبارىن جاساۋعا ۋاعدالاستى. ولار­دىڭ ورتاق تا وتكىر الاڭ­داۋ­شىلىعى ناقتى جاعدايدى سەزىنگەندەرىن ايعاقتايدى. يادرولىق تەرروريزم – بۇل گولليۆۋدتىڭ فانتازياسى ەمەس. بۇل – ابدەن ورىن الۋى ىقتيمال قاتەر. بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مى­نا وسىنداي كۇش-جىگەردىڭ ورتاسىندا بولۋ بۇيىرعان. جاقىندا عانا بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى يادرولىق قارۋ­سىزدانۋ مەن قاۋىپسىزدىك تۋ­را­لى ارنايى پىكىرتالاس ءوت­كىزدى. مۇنىڭ ءوزى 2008 جىل­دىڭ اياعىندا مەن ۇسىنعان, سونداي-اق وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ۇيىم­داس­تى­رىلعان قاۋىپسىزدىك كەڭەسى­نىڭ تاريحي سامميتىندە قا­رالعان يادرولىق ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى بولدى. دۇيسەنبى كۇنى بۇكىل الەمنەن كەلگەن جوعارى لاۋازىم يەلەرى بۇۇ-دا باس قوسىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارت (ياقتش) بويىنشا كەزەكتى شولۋ ءماسليحاتىن وتكىزەدى. ولاردىڭ وسىدان بەس جىل بۇ­رىن وتكىزگەن سوڭعى كەز­دەسۋلەرى ەشتەڭەگە قول جەت­كىزبەگەنى بەلگىلى. وسى جولى, كەرىسىنشە, ءبىز كوپتەگەن ءما­سەلەلەر بويىنشا وڭ وزگە­رىستەردى باقىلاي الاتىن بو­لامىز. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇمىتتە­رىمىزدە اقيقاتتان تىسقارى قالماعانىمىز ءجون. بىراق, سونداي-اق, ءبىز پروگرەسكە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنەن ايى­رىلىپ قالماۋعا ءتيىسپىز. بۇل تاياۋ شىعىستا يادرولىق قا­رۋدان تىس ايماق قۇرۋ, سو­نى­مەن قاتار, يادرولىق ەنەر­گە­تيكانى بەيبىت ماقساتتا پاي­دالانۋدى قوسا العاندا, تا­رات­پاۋ تۋرالى مىندەت­تە­مە­لەرگە سايكەس جۇزەگە اسى­رىلۋى قاجەت شارالار بولىپ تابىلادى. العا كوز سالا وتىرىپ مەن ۇستىمىزدەگى جىلى يادرو­لىق تەرروريزم اكتىلەرىمەن كۇرەس جونىندەگى حالىق­ارا­لىق كونۆەنتسيانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىنا شولۋ جا­ساۋ ءۇشىن بۇۇ-نىڭ ءماس­لي­حاتىن وتكىزۋدى ۇسىندىم. ءبىز بۇل كەزدەسۋدى مينيسترلەر دەڭگەيىندە يادرولىق سىناق­تار­عا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ ورىن­دا­لۋى­نا قوزعاۋ سالۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىراتىن بولامىز. قازىرگى كەزدە مەن الەم ەل­دەرى باسشىلارىن ىدى­راي­تىن ماتەريالدار تۋرالى كە­لىسىم بويىنشا كەلىسسوزدەردى باستاۋعا شاقىردىم. قازان ايىندا باس اسسامبلەيا ءتۇرلى يادرولىق ماسەلەلەر بويىن­شا 50-دەن استام قارار قا­راي­تىن بولادى. ءبىزدىڭ ماق­سا­تىمىز – ەرتەڭ ۇلكەن سەرپىندىلىككە اكەلە الاتىن قادامدار ءۇشىن بۇگىن كوپ­تە­گەن كىشكەنتاي قادامدار جاساۋ. بۇل جۇمىستاردىڭ بار­لىعى ءوز كەزەگىندە بۇۇ-عا ءمۇ­شە ەلدەردىڭ قوعامدىق پىكىرتالاس قالىپتاستىراتىن باسىمدىقتارىن كورسەتەدى. ءبارى دە يادرولىق قارۋدىڭ سۇراپىل قاۋپىن مويىن­داي­دى. ءبىز مۇنداي قاۋىپ وسىن­داي قارۋ قانشا ۋاقىت ساق­تا­لىپ تۇراتىن بولسا, سون­شالىقتى ۋاقىتقا سوزىلا­تى­نىن تۇسىنەمىز. پلانەتامىز­دىڭ بولاشاعىنىڭ ءوزى قارۋ­سىزدانۋدان باسقا بالاما جول جوق ەكەنىن ايعاقتاپ بە­رىپ وتىر. ال مۇنىڭ جا­ھاندىق ىنتىماقتاستىقسىز جۇزەگە اسپايتىنى تاعى ءما­لىم ءجايت. مۇنداي ىنتىماق­تاس­تىقتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مىنىڭ اياسىنان باسقا قاي جەردەن تابۋعا بولادى؟ ەكى جاقتى جانە وڭىرلىك كەلىس­سوز­دەر كوپ نارسە بەرۋى ىق­تي­مال, بىراق جاھاندىق اۋقىم­داعى ۇزاق مەرزىمدى جانە جەمىستى ىنتىماق­تاس­تىق ۇلكەن كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەدى. قارۋسىزدانۋ جونىندەگى جەنەۆا ماسليحاتىمەن قا­تار, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ءدال وسىنداي كەلىسسوزدەر الاڭى بولىپ تابىلادى. بۇۇ – مەملەكەتتەر ارا­سىنداعى, سونىمەن قاتار, تۇتاستاي الەمدىك قوعام­داس­تىق بويىنشا بەلگىلى ءبىر ءما­سەلەلەردى تالقىلاپ, كەلى­سىم­گە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر جالپىعا تانىلعان ارەنا. ۇيىم كە­لى­سىمدەردى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ ورىندالۋى جونىندەگى اقپاراتتاردى دا ساقتايدى. ول – اتوم ەنەر­گياسى جونىندەگى حالىقارا­لىق اگەنتتىكپەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتاعى تاۋەلسىز ساراپتاۋلاردىڭ كوزى. بۇگىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جاڭا ەپيتسەنتردە – ياعني, قورقىنىش تۋدىراتىن ەمەس, كەرىسىنشە, ءۇمىت وتىن جاعاتىن جاھاندىق قارۋسىز­دا­نۋدىڭ “ەپيتسەنترىندە” بولىپ تابىلادى. جانە دە بىزدەرمەن بىرگەلەردىڭ, ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم جو­لىن­داعى ۇستانىم­دارى­مىز­دى بولىسەتىندەردىڭ ەپيتسەنترى رەتىندە قاراستىرىلادى. ەگەر ادامزاتقا قانداي دا ءبىر كەز­دە وزگەرىستەر ءۇشىن ۋاقىت قا­جەت بولسا, وتكەننىڭ سالي­قا­لى ءىس-قيمىل شارالارىمەن قاتار, سول ۋاقىت بۇگىن تۋىپ وتىر. پان گي مۋن, بۇۇ باس حاتشىسى.