بۇل كەزەڭ قازاق حالقى ءوز تامىرىنان اجىراي باستاعان ۋاقىت. سالت-ءداستۇر, سانا-بولمىسىنا قاۋىپ تونگەن ۇلتتىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر تارتا ءتۇستى. ءتىپتى قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىنا قيانات جاسالىپ, بارلىق سالادا جەدەل تۇردە ىعىستىرىلا باستادى. كەڭەستىك جۇيە كەزەڭىندە ءبىر دەرەكتەر بويىنشا قازاق ءتىلى ساباعى 700-دەن استام مەكتەپتە وقۋ پاندەرى قاتارىنان شىعارىلىپ تاستالعان.
الايدا ۇلتتىڭ يممۋنيتەتى قياناتقا قارسىلىق تانىتىپ, بوي كورسەتتى. الپىسىنشى جىلدارى «جاس تۇلپار», «جاس قازاق» ۇيىمدارى بولىپ باس كوتەرىپ, وسى جىلدارى جيىرمادان اسا جاسىرىن جاستار ۇيىمى جۇمىس ىستەي باستاعان-دى. جانە الپىسىنشى جىلدارداعى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىندەگى ءدۇمپۋ جەكە تۇلعانىڭ عانا ەمەس, تۇتاس بۋىننىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. مىنە, سول ءدۇمپۋدىڭ ءبىر ۇشقىنى – كەزىندە دەر ۋاعىندا دۇنيەگە كەلگەن «شالقار» باعدارلاماسىنىڭ ءداستۇرلى جالعاسى «شالقار» راديوسىنا بيىل 55 جىل تولىپ وتىر.
1966 جىلدىڭ 1-قاڭتارىندا كۇللى قازاققا ديكتور, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى انۋاربەك بايجانباەۆ جاڭا باعدارلامانىڭ تۇساۋىن كەستى. «ەفيردە – «شالقار باعدارلاماسى» دەۋ ءۇشىن دە وسى سالادا جۇرگەن اعا بۋىن وكىلدەرى ءبىرتالاي ماشاقاتتى باستان وتكەرگەنىن وسى كۇنى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋى بىلە بەرمەيدى. الپىسىنشى جىلدار قازاق رۋحانياتىنا ۇلكەن ءدۇمپۋ اكەلگەن عاجاپ ءبىر كەزەڭ ەدى دەسەك, ول ءدۇمپۋ تەلە-راديو سالاسىندا دا ايرىقشا ەستىلىپ جاتقان ەدى. تەلە-راديو حابارلارى كسرو كەڭىستىگىندە وتىرسا دا, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن, بەت-بەينەسىن كوبىرەك ناسيحاتتاۋعا تىرىستى. الايدا كەڭەستىك قىسپاق شەڭبەرىن تارىلتىپ, قازاق راديوسىنداعى حابارلاردىڭ كوپشىلىگى ۇستەم تىلدە شىعىپ تۇرعانى بەلگىلى. قىرىق پايىزداي مولشەردە عانا قازاق تىلىندە حابار تاراتقان راديو قىزمەتكەرلەرى ۇلتتىق تىلدەگى جاڭا باعدارلاما اشۋدى سول ۋاقىتتا جوسپارلاعان ەدى. بۇل شالعايداعى اۋىلدار, شەت جايلاعان ەل-جۇرت, رۋحاني قازىناعا سۋساعان قانشاما حالىق ەل جاڭالىعىن قازاق تىلىندە ەستىسىن دەگەن ماقساتتان تۋعان وي ەدى. ونىڭ ۇستىنە باسقا رەسپۋبليكادا تۇراتىن قازاقتىڭ قالىڭ شوعىرى, تاعدىر جەلى ايداپ وزگە مەملەكەتتەرگە ۇدەرە كوشكەن قانداستارىمىزدىڭ دا تۋعان تىلىندە حابار تىڭداعىسى كەلگەنى انىق. ءارى وداق كولەمىندە ۇلتتىق راديوباعدارلامالار قاۋلاپ شىعا باستاعان كەز. وسىنىڭ ءبارى سەبەپ بولىپ, قازاق راديوسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ارداگەرلەر باستاپ, «ماياك», ۋكرايندىق «پرومين» باعدارلامالارى سياقتى حابار تاراتاتىن راديوستانسا اشۋعا رۇقسات الۋ ماسەلەسىن ورتالىق كوميتەتتە كوتەرەدى. بۇل باستاماعا ءوز باسشىلارىمىز دا قارسىلىق بىلدىرمەي, ورتالىق جاققا, ماسكەۋگە قۇجاتتار مەن ۇسىنىستى جونەلتەدى. بىراق ول جاقتان ۋاقتىلى جاۋاپ كەلە قويمايدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وزدىرىپ, قوسىمشا قۇجاتتار جاسالىپ, ماسكەۋگە قوس تىلگە بىردەي جۇيرىك مامان, سوعىس ارداگەرى, جۋرناليست ميفتاح جانتيكيندى اتتاندىرادى. ماسكەۋدەگىلەردىڭ سىلتاۋى سول بولدى ما, الدە باسقا ءبىر سەبەپ بار ما – «انا قۇجات, ەندى مىنا قۇجات جەتپەيدى» دەي بەرگەن سوڭ, ميفتاح جانتيكين قۇجاتتاردى الماتىدان ارنايى الدىرتىپ, ەكى ايداي ماسكەۋدەن شىقپاي ءجۇرىپ قۇجاتتاردى تولىق رەتتەستىرەدى. اقىرى قازاق راديوسىنىڭ «سوڭعى حابار» رەداكتسياسىنان «شالقار» باعدارلاماسىن اشۋ تۋرالى بۇيرىققا قول جەتكىزەدى.
«سوڭعى حابار» رەداكتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جان-جاقتى دايىندالىپ, 1966 جىلدىڭ العاشقى كۇنى «شالقار» باعدارلاماسىنىڭ تۇساۋىن كەسەدى. ءبىرىنشى قاڭتاردا, كەشكى ساعات 19.00-دە داۋىلپاز داۋىستى ديكتور انۋاربەك بايجانباەۆ «ەفيردە – «شالقار» باعدارلاماسى» دەپ, اقپاراتتى-سازدى «شالقار» باعدارلاماسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن كوپشىلىككە قۋانا حابارلايدى. قازاق راديوسىنىڭ «سوڭعى حابارلار» رەداكتسياسىنىڭ جانىنان شىققان اقپاراتتى-سازدى «شالقار» باعدارلاماسى بىردەن جەكە تولقىندا ەفيرگە شىعارىلدى. بەرتىنگە دەيىن قازاق راديوسى – رەسپۋبليكالىق ءى ارنا اتانىپ كەلسە, «شالقار» – رەسپۋبليكالىق ءىى ارنا اتاندى. «شالقاردىڭ» باستى ارتىقشىلىعى – ەل ىشىندەگى عانا ەمەس, سىرتتا جۇرگەن باۋىرلارىمىز دا قازاق ءۇنىن, قازاق ءانىن, قازاق كۇيىن ءبىزدىڭ باعدارلاما ارقىلى تىڭداپ, جۇرەكتەرىندەگى ساعىنىشىن باسقان, ۇلتتىڭ رۋحىن اسقاقتاتۋعا ۇلەس قوسقان ارنا بولدى.
«شالقار» ارقىلى اتاجۇرتتىڭ كەسكىن-كەلبەتىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن, ارمان-ماقساتىن تانىعان قانشاما ۇرپاق ءوسىپ, ەر جەتتى. ول – ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز. الىستاعى اعايىننىڭ ساعىنىشىنان كەيىن, ولاردىڭ رۋحاني قاجەتىن وتەۋ تۇرعىسىندا «شالقار» اتتى حالىقارالىق گازەتتىڭ جارىق كورگەنى دە بەلگىلى. دەمەك, راديونى قاعازسىز گازەت دەسەك, «شالقار» اتى باسىلىمعا اينالعان باعدارلاما. بۇل دا وسى باعدارلامانى اشۋعا اتسالىسقان راديو ارداگەرلەرىنىڭ, تۇتاس ۇجىمنىڭ جەمىستى ەڭبەگى.
«شالقار» باعدارلاماسىنىڭ شىعا باستاۋىنا ميفتاح جانتيكين, ەدىگە ابدىعاپپاروۆ, تاڭاتقان رساەۆ, بەك داۋلەتباەۆ, ۋاقاپ قىدىرحانوۆ, شاريف تارعاقوۆ, مانسۇر ساعاتوۆ, كەنجەبەك ەسىموۆ, مادريد رىسبەكوۆ جانە ساركەن وسپانوۆ سىندى ارداگەرلەر اتسالىستى.
العاشىندا اقپاراتتىق-سازدى باعدارلاما بولسا دا, باعدارلاما ساعاتىن كوبەيتۋ, ءتۇرلى جانرلىق حابارلار ۇيىمداستىرۋ قاجەت بولدى. ءسويتىپ, «شالقار» «سوڭعى حابارلار» رەداكتسياسىنان ءبولىنىپ, ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەردى. اقپاراتتىق حابار اياسىنان شىققان سوڭ ايدارلار اشىپ, شىنايى مۋزىكالىق, ادەبي شىعارمالاردى, قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپتارىن ناسيحاتتاۋ قولعا الىندى.
«شالقار» راديوسى ءار جىلداردا - انۋاربەك بايجانباەۆ, دوسان جانبوتاەۆ, دۋلات يسابەكوۆ, جەڭىس قاشقىنوۆ, سەرىك تۇرعىنبەكوۆ, نۇرسۇلتان الىمقۇلوۆ, جۇمابەك كەنجالين, قۋانىش ورمانوۆ, شولپان شاكىروۆا, كەنجەبەك ابدىماۋلەنوۆ, رۋسلانا قۇدايبەرگەنوۆا, ساۋىق جاقانوۆا, ومارحان قالمىرزا ۇلى, بۇركىت بەكماعامبەت, ۇلجان پارماشقىزى, بولات بىجىباەۆ, امانجان ەڭسەباي ۇلى, شولپان بايعابىلقىزى, ءابدىرالى بولەباي, گۇلجان مۇحاماديەۆا, راۋشان ايتجانوۆا, رايحان ورازباقوۆا, سەرعازى تۇرسىنباەۆ, لاسكەر سەيىت ۇلى, دۇيسەنبەك قاناتباەۆ, ءدىناش نۇرمۇحاممەد, سارسەنبەك بەكمۇرات ۇلى, ورىنباسار دوڭعاباق, ءامينا جالالقىزى, ءاشىرحان تەلعوزيەۆ, بولات ايىمبەكوۆ, تولەۋ قوسان ۇلى, سارا لاتىپقىزى, جۇماش اقىپبەكوۆا, ايتمۇقاش سادۋاقاس ۇلى, كوپەن امىربەك, گۇلسارا قابلانوۆا, التىن يمانباەۆا, تەمىرحان مومبەك ۇلى, عالىم ەسەنساريەۆ, ءلاززات قاپىشەۆا, قوشان مۇستافا ۇلى ت.ب. ءسوز ونەرىنىڭ مايتالماندارى ەڭبەك ەتكەن ۇجىم, قادىرلى شاڭىراق.
قازاق راديوسىنىڭ قۇرامىنداعى «شالقار» باعدارلاماسى 1999 جىلى جابىلعانعا دەيىن «شالقار» ارناسى» اتانىپ كەلسە, 2002 جىلى قايتا اشىلعاننان كەيىن (2 جىل 11 ايلىق ۋاقىتشا ۇزىلىستەن سوڭ) «شالقار» ۇلتتىق ارناسى» دەگەن اتاۋ قالىپتاسا باستادى. جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتىپ, قايتا اشىلىپ, العاشىندا تەك الماتى قالاسىنا, كەيىننەن ەفير ۋاقىتى ۇلعايىپ, رەسپۋبليكا اۋماعىنا حابار تاراتتى. «شالقار» راديوسى – رەسپۋبليكاداعى تەك قانا قازاق تىلىندە ۇلت رۋحانياتىن ۇلىقتايتىن جالعىز ارنا. راديو قازىرگى كەزدە ەل تۇرعىندارىنىڭ 64 پايىزىن قامتيدى. ودان بولەك, زامان كوشىنەن قالماي, سايتىمىزدا, الەۋمەتتىك جەلىدە حابارلارىمىزدى شىعارىپ وتىرامىز. سول ارقىلى سىرتتاعى اعايىن دا ءبىزدىڭ باعدارلامالاردى ەش قينالماي تىڭداي الادى.
«شالقار» راديوسى ءان مەن كۇيدىڭ التىن كومبەسى. راديونىڭ «التىن قورىندا» قانشاما جىر-جاۋھارلارىمىز بار. ودان بولەك «شالقار» شاڭىراعىندا شالقىعان قانشاما ءان مەن جىر دا «التىن قوردىڭ» قازىناسىنا قوسىلدى. «التىن قوردا» 100 مىڭنان استام شىعارما بار. سونىڭ قوماقتى ءبىر بولىگى «شالقار» راديوسىنىڭ ءونىمى. ول شىعارمالار بۇرىنىراقتا تاسپادا ساقتالىپ كەلگەنى بەلگىلى. قازىرگى كەزدە سول ءۇنتاسپالاردىڭ ءبارى دەرلىك تسيفرلى جۇيەگە كوشىرىلدى. وسى كۇنى «شالقار» راديوسى كەشكى وننان ون بىرگە دەيىن «التىن قوردا» ساقتالعان شىعارمالاردى ۇزبەي بەرىپ كەلەدى. قوردا ساقتالعان ءان مەن جىر, كۇي عانا ەمەس, «التىن قورداعى» ۇلتتىق ونەر, ءتالىم-تاربيە, سالت-داستۇرگە قاتىستى بارلىق حاباردى «شالقاردان» تىڭداۋعا بولادى.
«شالقاردا» «التىن قورداعى تۇلعالار داۋىسى» دەگەن ايدار بار. سول ايدار الەۋمەتتىك جەلىلەرگە بەيىمدەلدى. ياعني بەلگىلى ءبىر تۇلعانىڭ قورداعى داۋىسى بەينە-سۋرەتپەن ارلەنىپ, جەلىگە سالىنادى. سالت-داستۇرگە, كونەرگەن سوزدەرگە بايلانىستى ارنايى ايدار دا بار. ء«سوزتانىم» دەگەن روليكتەر سەرياسى راديودان دا بەرىلەدى, الەۋمەتتىك جەلىگە دە سالىنادى. جاستار ءۇشىن ەرەكشە تانىمدىق دۇنيە.
«شالقار» راديوسىنان ءداستۇرلى كونتسەرتتەر ءجيى بەرىلەدى. ەلىمىزدەگى بىرنەشە ءان مەن كۇي مەكتەپتەرى كونتسەرتتىك باعدارلامالاردا تولىق قامتىلادى. «حالىق مۋزىكاسى», «رەترو ەسترادا» جانە «قازاقى مانەردەگى زاماناۋي ەسترادا» دەگەن كونتسەرتتىك بلوكتار بار. مىنە, وسى بلوكتاردا ونەر مەكتەپتەرىنىڭ بارلىعىنا بەرىلەتىن ۋاقىت تا بىردەي بولۋى نازاردا بولادى.
ەلۋ بەس جىل بويى «شالقاردان» حابارلار, مۋزىكا, بەس-ون مينۋتتىق سۋرەتتەمە, راديووچەرك, راديوسپەكتاكل, راديواڭگىمە, راديوساراپتاما ۇزدىكسىز شىعىپ كەلەدى. «شالقار» ۇلتتىق ارناسى العاش قايتا اشىلعاندا «ونەرىم – ءومىرىم», «اتادان قالعان اسىل ءسوز», «جەتى عاسىر جىرلايدى», «التىن تامىر» سىندى باعدارلامالار ارقىلى تىڭدارمان جۇرەگىنە جول تاپتى.
1966 جىلى «شالقار» باعدارلاماسى اشىلعان قازاق راديوسىنىڭ «سوڭعى حابارلار» رەداكتسياسىنا 1967 جىلى جۇمىسقا قابىلدانعان راديو ارداگەرى رۋسلانا قۇدايبەرگەنوۆانىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 1966 جىلى «سوڭعى حابارلار» رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى رەتىندە ەدىگە ابدىعاپاروۆ قىزمەت ەتتى. سول جىلدارى «سوڭعى حابارلار» رەداكتسياسىندا جۇمىس ىستەگەن اعا رەداكتورلار ايدوس ابىلاەۆ, اباي وتەگەنوۆ, بەك داۋلەتباەۆ, ساركەن وسپانوۆتار «شالقار» باعدارلاماسىنىڭ العاشقى جاۋاپتى رەداكتورلارى بولدى.
بيىل ەلۋ بەس جىلدىق بەلەسكە كوتەرىلگەن «شالقار» راديوسىنىڭ تاريحى, كەشەگىسى مەن بۇگىنگى دامۋ بارىسى ءالى ءجىتى زەرتتەلەدى. ەل دامۋىنىڭ ەرەكشە كەزەڭدەرىنىڭ جارقىن كورىنىسى ىسپەتتى وتكەننەن عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىنان دا سىر شەرتكەن ۇلت ايناسى – «شالقاردان» تاراعان شۋاق ويداعى-قىرداعى الاش جۇرتىن الداعى ۋاقىتتا دا ۇلت قازىناسى ارقىلى جانىنا جىلۋ ۇيالاتا بەرمەك.
بولاتبەك تولەپبەرگەن,
«شالقار» راديوسىنىڭ ديرەكتورى,
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باق سالاسىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
