ۇلتشىلدىق پەن وتانشىلدىق

كەڭەستىك توتاليتارلىق كەزەڭدە قا­لىپ­تاسقان قاساڭ ستەرەوتيپ بويىن­شا ۇلتشىلدىق جاعىمسىز ۇعىمعا اي­نال­عاندىقتان, «اۋرۋ قالسا دا, ادەت قال­مايدىنىڭ» كەرىمەن ۇلتشىلدىق دەسە, ازا بويى قازا بولاتىندار ءالى كۇنى دە جەتىپ ارتىلادى. ءبىرتۇتاس «كەڭەس حالقىن» جاساۋ ەكسپەريمەنتى ءۇشىن, ارينە, ۇلتشىلدىق تەرىس ءارى قاۋىپتى ۇعىم سانالدى. «ۇلتشىل» دەگەن جالا جابىلىپ, قانشاما قازاق زيالىسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. بۇعان قوسا, ناتسيونال-سوتسياليستىك يدەولوگياعا سۇيەنگەن ا. گيتلەردىڭ ناتسيستىك ءۇشىنشى رەيحى نەمىس ءفاشيزمىن تۋىنداتىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا سەبەپكەر بولدى. وسىنداي تاريحي جاعدايلار ۇلتشىلدىق ۇعىمىنا دەگەن جاعىم­سىز كوزقاراستىڭ تۋىنداۋىنا ىقپال ەت­تى. ال تۇپتەپ كەلگەندە, وسى ۇعىمدى قۇ­بى­جىق ەتۋگە ىقپال ەتكەن ماسەلە – «نا­تسيوناليزم» مەن «ناتسيزم» دەگەن ۇعىمداردىڭ اراجىگى اشىلماستان, قازاق تىلىنە «ۇلتشىلدىق» دەپ اۋدارىلىپ, قوعامدىق سانانى شاتاستىرۋشىلىق ەدى.

«ناتسيوناليزم» – ۇلتتىق مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋشى ءارى نىعايتۋشى بولىپ سانالاتىن مەملەكەتقۇراۋشى ءتول ۇلتتىڭ ءرولىن باستى قۇندىلىق رەتىندە تانيتىن دۇنيەتانىم, ۇلتجاندىلىق سەزىمى, ءوز ۇلتىڭدى ءسۇيۋ, ۇلتشىل بولۋ. ۇلتشىلدىق تولەرانتتى: ءوز ۇلتىڭدى سۇيە وتىرىپ, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ۇلتشىلدىعىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋدى تالاپ ەتەدى.

ال «ناتسيزم» بولسا – «ناتسيونال-سوتسياليزم» دەگەن يدەولوگيا اتاۋىنىڭ قىسقارتىلىپ الىنعان نۇسقاسى, بۇل – ءشوۆينيزمدى (« ۇلى» ۇلتتىڭ استام­شىلىعىن ناسيحاتتاپ, «بۇراتانا» ۇلت­تا­ر­دى قاناۋ, شەتتەتىپ, تۇرتپەكتەۋ قۇقى­عىن نەگىزدەۋ), راسيزم (ناسىلدىك ديسك­ري­ميناتسيا) مەن انتيسەميتيزمدى (سەميت­تىك ءتىل توبىنا جاتاتىن ەۆرەيلەرگە جاۋ رەتىندە قاراۋ), كسەنوفوبيانى (گرەك­شە: كسەنوس – بوتەن, شەتەلدىك, فوبيا – قورقىنىش) ءسوتسياليزمنىڭ بويى­نا ءسىڭىرىپ, ءبىر ۇلتتىڭ اريلىك ەتنوس­تىق ار­تىقشىلىعىنا سۇيەنە وتىرىپ «الەۋ­مەتتىك ادىلەتتىلىك» ورناتۋدى اڭسايتىن اسىرە ۇلتشىل-سوتسياليستىك قوعامدىق قۇرىلىستىڭ توتاليتارلىق يدەولوگياسى.

بۇرمالانعان ۇلتشىلدىقتىڭ قۇبى­جىق فورماسى رەتىندە ناتسيونال-سوتسياليزم يدەولوگياسى بۇكىل الەمگە قايعى-قاسىرەت اكەلىپ, ادامزاتقا قارسى اۋىر قىلمىستاردىڭ جاسالۋىنا نەگىز بولدى. سوندىقتان دا, ء«ناتسيزمدى» قازاقشا ناقتىلىپ, «اسىرە ۇلتشىل-سوتسياليزم» دەپ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ ايتقان ءجون.

ۇلتجاندىلىق ءاربىر ۇلت ءۇشىن قا­جەت, ۇلتجاندى ۇلتشىل بولۋ ارقىلى عانا ۇلتتىڭ ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن, ەرەك­شەلىكتەرى مەن ۇلتتىق مەملەكەتىن ساق­تاپ, دامىتۋعا بولادى. تازا ناتسيو­نا­ليزم, ياعني ءوز ۇلتىڭدى ءسۇيۋدى بىلدى­رە­تىن ۇلتجاندى ۇلتشىلدىق ۇعىمى – جا­عىم­دى قۇبىلىس, ول ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن اسا قاجەتتى رۋحاني قۇندىلىق.

ۇلتشىلدىق – ءوز ۇلتىڭا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىڭە ماقتانىشپەن قاراۋ, سالت-داستۇرلەرىڭدى ساقتاپ, انا تىلدە سويلەۋ, قىسقاسى, ءوز شىق­قان تەگىڭە, ۇلتىڭا ءتان بارلىق بەل­گىلەر مەن ۇستانىمدارعا قاتىستى اسقاق تا پوزيتيۆكە تولى سەزىم.

ۇلتشىلدىقتىڭ اۋقىمى كەڭ, ول ساياسي, قوعامدىق نەمەسە مادەني سيپاتتاعى قوزعالىس ەمەس جانە ۇلتتىق ءومىردىڭ بار­لىق سالاسىن قامتيدى. ساياسي رەجىمدەر اۋىسا بەرەدى, ەكونوميكا دا سان الۋان جول­­دارمەن داميدى, ال ۇلت ءوزىنىڭ ەرەك­­­شەلىكتەرىن ساقتاپ, قوعامدىق وزگە­رىس­تەرگە بەيىمدەلە وتىرىپ ءومىر ءسۇرۋىن جالعاستىرادى. وسىلايشا, ۇرپاق الماسۋ, مادەني مۇرانى ۇزبەي, ۇلتتىق بولمىستى جوعالتپاي بولاشاققا قادام باسۋ جۇزەگە اسادى. ال ۇلتتىق سانا-سەزىمىن, بولمىس-ءبىتىمىن جوعالتقان ۇلت جەر بەتىنەن جويىلادى.

ۇلتشىلدىق ماسەلەسىندە ەرەكشە ءمان بەرەتىن ماڭىزدى ەرەكشەلىك – ول تەك ءبىر ۇلتتى ماقتاپ, اسىرا سىلتەۋ­دى عانا بىلدىرمەيدى, ۇلتشىلدىقتا سىن­عا دا ورىن بار. ۇلتتىڭ بويىنداعى كەم­­­شى­­لىكتەردى سىناپ كورسەتىپ, ولاردان ارى­لۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ, قايعى­رىپ-قامىقپاعان ۇلتشىل ويشىل جوق شىعار. اباي اتامىزدىڭ «قارا سوزدەرىندەگى» قازاقتىڭ بويىنداعى كەم­شىلىكتەردىڭ ايتىلۋى وسىدان, الاش­تىڭ ۇلتجاندى قايراتكەرلەرى دە «ايقاپ», «ماسا», «قازاق» باسىلىمدارى ارقىلى ءوز ۇلتىنىڭ كەم-كەتىگىن ايتىپ, جوعىن جوقتادى. بۇل تۇرعىدان العاندا, ۇلتشىلدىق – ۇلتتىڭ ءوزىن ءوزى ساقتاۋ ينستينك ىسپەتتى اسا قاجەتتى قاسيەت. رەسەي ويشىلدارى دا ورىستىڭ ول­قى­لىق­تارىن اشىنا كورسەتىپ, قان­شا­ما سىني شىعارمالارىن جازدى. الەم­دەگى باسقا ۇلتتاردىڭ ويشىلدارى دا سولاي, ءوز ۇلتىن سۇيگەندىكتەن, جاق­سى قاسيەتتەرىن اسقاقتاتىپ ماقتاسا, جامان قىلىقتارىنا ۇيالادى, جانى اشى­عان­دىقتان كەمشىلىكتەرىن سىناپ, ۇلتى­نىڭ مىقتى بولۋىن ارماندايدى. «سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلمەيدى» دەپ, ناعىز ۇلتشىلدار جاقسى مەن جاماندى قاتار كورە بىلەدى. ۇلدارى ۇلتشىل كەلەتىن, سول ۇلدارىن ۇلىقتاي بىلەتىن ۇلت ۇلى بول­ماق. ال كەرىسىنشە, ۇلتىن سۇيە­تىن ۇلت­شىل ۇلدارىن ۇرىداي كورىپ, قۋىس­تان­عان ۇلت ءتۇبى ۇتىلادى.

ەلدىڭ وركەندەۋى مەن دامۋىن ۇنەمى جانە بىرجاقتى ناسيحاتتاي بەرۋ دە ۇلتشىلدىقتىڭ حالىقتى ۇيىستىرۋداعى قىزمەتىنە تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. بىراق بۇل باس سالىپ ۇكىمەتتى, ەلىمىزدىڭ سايا­ساتىن سىناۋ ەمەس, وسى ماسەلەگە ءوزىم قان­داي ۇلەس قوسىپ ءجۇرمىن دەگەن ساۋال توڭى­رەگىندە ويلانۋ. قيىنشىلىقتاردىڭ بار ەكەندىگىن جانە ونىڭ سەبەپتەرىن انىق­تاپ, ولاردى ەڭسەرۋدىڭ جولدارىن كور­سەتۋ, وعان ارقايسىمىزدىڭ ساياسي سىلكى­نىسىمىزدىڭ, رۋحاني جاڭارۋىمىزدىڭ, ۇلت­جاندىلىعىمىزدىڭ قاجەت ەكەندىگىن ءتۇسىندىرۋ ارقىلى وتانشىلدىقتى جان­داندىرۋعا بولادى. بۇل كوپ جاعدايدا حالىقتى, ۇلتتى كەز كەلگەن قيىندىقتى جەڭۋگە جۇمىلدىرۋدا ءتيىمدى قىزمەت اتقاراتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى زور, باسەكە­گە قابىلەتتى ءارى ساپالى بولۋى ءۇشىن ارقايسىسىمىز بالا تاربيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋىمىز قاجەت. بۇل مىندەت جۇزەگە اسۋى ءۇشىن اتا-انالاردىڭ ۇلتتىق نامىسى بەرىك بولۋعا, ۇلتتىق مادەنيەت پەن سالت-ءداستۇردى قاستەرلەي بىلۋگە ءتيىس. ەڭ باستىسى – ءار قازاقتىڭ ءوز ۇلتىنا, تىلىنە, دىلىنە, ەلى مەن جەرىنە دە­گەن ماقتانىشى مەن سەنىمى مول بولۋى قاجەت. ونداي ماقتانىش سەزىمى قاي كەزدە بولادى؟ ارينە, ەلىمىز دامىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتىپ, ءومىر ساپاسى جاقسارىپ, ءبىلىم-عىلىم مەن ما­دەنيەت كوركەيىپ, زاڭ الدىندا ءبارى تەڭ بولاتىنداي قۇقىقتى جانە قاۋىپ­سىز قوعام ورناسا قازاق ەلى ءۇشىن ءبارىمىز ماقتانىپ, حالقىمىز ءوز وتانى ءۇشىن جانىن قيۋعا دايار بولارى ءسوزسىز. بۇل ءبىز اشقان جاڭالىق ەمەس. ۇلتتىق مەم­لەكەتتى نىعايتۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, مەم­لەكەتقۇراۋشى ۇلتتىڭ سانى مەن ساپا­سىن جاقسارتۋ قاجەت دەگەن قاعيدا باياعىدان بار. دامىعان ەلدەر بۇل قا­عي­داعا يمانداي سەنەدى جانە ونى شى­نايى جۇزەگە اسىرىپ تا جاتىر. ال بىز­­دەگى جاعداي قالاي؟ قازاقستانداعى مەم­لەكەتقۇراۋشى ۇلت – قازاق ۇلتىنىڭ سانى مەن ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن بىزگە ءالى دە كوپ ەڭبەكتەنۋ قاجەت. قازاقتار كوپ قونىستانعان اۋىل-ايماقتاردى دامى­تۋ, تۇرالاعان اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ, جاستاردى باسپانامەن قامتۋ, اۋىلدىق جەرلەردەگى ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ, شەتەلدەگى قازاقتاردى جيناۋ جانە ت.ب. قازاق ۇلتى مىقتى بولماي, قازاق ەلى مىقتى بولماسى انىق. بۇل ءوزارا تاۋەلدى ماسەلە, ءبىر جاعىنان قازاق ۇلتى باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن بارىنشا تىرىسىپ, عىلىم-ءبىلىمدى, كاسىپتى, بيز­نەستى بارىنشا مەڭگەرۋگە ۇمتىلۋى شارت. ەكىنشى جاعىنان, بيلىك تاراپىنان مەم­لەكەتقۇراۋشى قازاق ۇلتىنىڭ دامۋىنا بارىنشا جاعداي جاسالۋعا ءتيىس.

مەملەكەتقۇراۋشى قازاق ۇلتى­نىڭ اتقاراتىن ميسسياسى اۋىر, جاۋاپ­كەرشىلىگى زور, سوندىقتان دا ءوز اتا­مە­كە­نىندە تۇرىپ جاتقان ءتول ۇلتتىڭ ار­تىق­­شىلىقتارعا يە بولۋىنا مورالدىق قۇ­قىعى بار. بۇعان وزگە ەتنوس وكىلدەرى تۇسىنىستىكپەن قاراۋى كەرەك, قازاقتار ءاردايىم كەڭپەيىلدىلىك تانىتىپ كەلە جاتقانىن ولار دا ۇمىتپاۋعا ءتيىس.

مەملەكەتقۇراۋشى ۇلت رەتىندە قازاق ۇلتى – قازاقستان اتتى ۇلتتىق مەم­لەكەتتىڭ ەڭ باستى سۋبەكتىسى, ۇلت­تىق مۇددەنىڭ قاينار باستاۋى ءارى باستى قور­عاۋشىسى. كەز كەلگەن ۇلتتىق مەملە­كەتتەگى مەملەكەتقۇراۋشى ۇلتتىڭ ورنى مەن ءرولى وسىنداي. مەملەكەتقۇراۋشى ۇلتتىڭ توڭىرەگىنە ۇيىسقان ەلدەگى بارشا حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن ارمان-ماقساتى ەسكەرىلمەسە, ول – جالپىۇلتتىق مۇددە ەمەس, بيلىك باسىندا وتىرعان بيلەۋشى ەليتانىڭ عانا مۇددەسىن بىل­دىرەتىن تار ساياسي مۇددەگە اينالماق. مۇن­داي الدامشى, اۋقىمى تار ساياسي مۇددەنى ساياساتكەرلەر ءجۇز جەردەن جا­لاڭ ۇرانمەن بۇركەمەلەگەنىمەن, ول ۇلت­تىق مۇددە دەڭگەيىنە كوتەرىلە المايدى. بۇل تۇرعىدا قازاقستان پرە­زي­دەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىل­عى جولداۋىندا: «بىرلىگىمىز – ءار الۋان­دىقتا» دەگەن باستى قاعيدامىز ەشقاشان وزگەرمەيدى. سوندىقتان ەتنوس­ارالىق قاتىناستاردىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ باستى باعىتىنىڭ ءبىرى بولعان, ءاردايىم سولاي بولىپ قالا بەرەدى», دەپ ناقتى كورسەتىلگەن.

ۇلتشىلدىق تەورياسىنىڭ دامۋى بارىسىندا ۇلتتى مەملەكەتتىڭ ازاماتى بولۋىمەن انىقتاۋ دا ورىن الدى. بۇل ساياسي عىلىمدا فرانتسۋزدىق مودەل دەپ تە اتالادى. مۇنداي ۇلگى بو­يىنشا قانداي ۇلتتىڭ وكىلى بولسىن, قولىندا فرانتسيا ازاماتى ەكەنىن راستايتىن تولقۇجاتى بار بولسا, ول – فرانتسۋز. فرانتسياعا باقىت ىزدەپ كەلگەن قانشاما اراب, افريكالىق, ازيالىق ميگرانتتار ازاماتتىق الىپ, ەۋروپالىق ومىردەن ورنىن تاۋىپ, باعى جانىپ جاتسا, وزدەرىن فرانتسۋزبىز دەپ ماقتانىشپەن ايتادى. بۇل مودەلدەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, ازاماتتىق – تەك ساياسي, ياكي مەملەكەتتىك سيپاتتاعى, ال ۇلت – ساياسي ءارى حالىقتىق سيپاتتاعى ۇعىم. ۇلت ۇعىمىنىڭ اۋقىمى دا كەڭ, ءمان-ماعىناسى دا تەرەڭ.

قازىرگى زامانعى عالامدانۋ پروتسەسى ۇلتتى ايقىنداۋ ماسەلەسىنە دە, ۇلت­شىلدىق سەزىمىنە دە ايتارلىقتاي ىق­پال ەتىپ وتىر. «الەم ازاماتى» دەگەن كوسموپوليتتىك ءوزىن ءوزى ايقىنداۋ ءتۇرى پايدا بولىپ, كەيبىر ەلدەردە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەر, ازاماتتىق ءوزىن ءوزى اي­قىنداۋ ەكىنشى كەزەككە قالىپ بارادى. ترانسۇلتتىق كومپانيالار عالامدىق دەڭگەيدە پايدا تابۋدى كوزدەيدى, ءبىر مەملەكەتتىڭ اۋقىمى ولار ءۇشىن تار. جاھاندانۋدىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشتەرى سولار. بۇل ازداي, نارىقتىق قاتىناستار ادامداردى تۇتىنۋشىلىق پسيحولوگياعا نەگىزدەلگەن ەگويزمگە ۇرىندىرىپ, الەۋمەتتىك جىكتەلۋدىڭ جاڭا تۇرلەرىن تۋىنداتۋدا. مۇنىڭ بارلىعى اينالىپ كەلگەندە, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ دەۆالۆاتسياعا ۇشىراۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. بىزدىڭشە, شىنايى ۇلتشىلدار دا, پاتريوتتار دا, نەگىزىنەن, ورتا تاپتان شىعادى. تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ باي-كەدەي بولىپ جىكتەلۋى – قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن باس­تى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. ورتا تاپ سايا­سي تۇرعىدا الەۋمەتتىك امورتيزاتور قىزمەتىن اتقاراتىنىن ەسكەرسەك, مۇن­داي جۇمسارتۋشى-تۇراقتاندىرۋشى فاك­تورسىز انتوگونيستىك سيپاتتاعى باي-كەدەي قايشىلىعى تاپتىق كۇرەسكە ۇلاسىپ, ساياسي جانجالعا نەمەسە داع­دارىسقا ۇرىندىرۋى عاجاپ ەمەس. ال رەسپۋبليكامىزدا ناعىز ورتا تاپتى قالىپتاستىرىپ, ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ءوندىرىستى جولعا قويۋ, اۋىل شا­رۋا­شىلىعان جانداندىرۋ, ەركىن ساۋ­دانى قالپىنا كەلتىرۋ, سالىقتاردى تومەندەتۋ, نەسيەنىڭ سىياقىلىق پا­يىز­دىق مولشەرىن وركەنيەتتى ەلدەر­دىڭ دەڭگەيىنە جاقىنداتۋ, جالاقى مەن زەينەتاقى سياقتى تولەمدەردى كوتەرۋ, بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر مەن سىبايلاس جەمقورلىقتى بارىنشا ازايتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قول­داۋ كورسەتۋ, كەدەيشىلىكپەن جانە جۇمىس­سىز­دىقپەن كۇرەس, نارىقتىق قاتىناس­تار­عا سايكەس مامانداردى قايتا دايار­لاۋ سياقتى بىرقاتار اسا ماڭىزدى مىن­دەت­تەردى شەشۋ ۇلتشىل ازامات پەن مەم­لەكەتتىڭ اراسىنداعى كەرى بايلانىستى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى, قىس­قا­شا ايتساق, قازاقى ۇلتشىلدىق پەن وتان­شىلدىقتى نىعايتاتىن الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق فاكتورلار بولىپ سانالادى.

رۋحاني فاكتورلارعا كەلسەك, ەڭ الدىمەن, قازاق ۇلتى حالىقتى ۇيىستىرۋشى يادرو قىزمەتىن اتقارعانىمەن, قازاق ءتىلى مۇنداي ميسسيانى اتقارۋدا كەنجەلەپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. پرەزيدەنتىمىز دە يدەيالىق بىرىگۋدىڭ سىندارلى جۇمى­سى ارناسىندا قوعامدا جوعارعى ءتىل مادەنيەتى ورنىعۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ كور­سەتتى. وعان مەملەكەتتىك ءتىلدى وقشاۋ­لاۋ, ونى باسقالارعا قارسى قويۋ تۇرعىسى­نان ەمەس, كەرىسىنشە, ونىڭ بىرىكتىرۋشى ءرولى تۇرعىسىنان قاراۋ كەرەك. قازاق ءتىلى مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە بار­لىق قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋدىڭ قوسىمشا فاكتورى بولۋعا ءتيىس. ول شىن مانىسىندە بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستارعا قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن تانىپ-ءبىلۋدىڭ نەگىزى ەكەنى داۋسىز.

ۇلتشىلدىقتىڭ نەگىزى – مەملەكەتتىك ءتىل, سوندىقتان قازاقستاندى مەكەن ەتكەن ءاربىر ازامات مەملەكەتتىك ءتىل­دى مەڭگەرۋگە ءتيىس. الەمدە ءبىز سياقتى كوپ­ەتنوستى مەملەكەتتەر جەتكىلىكتى. بىراق كوپتەگەن ەلدە مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەسەڭ, ازاماتتىق الا المايسىڭ, جاقسى جۇمىس جوق, ءومىر ءسۇرۋىڭ قيىن. سول ەلدىڭ ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيىن تەكسەرەتىن ارنايى ەمتيحان تاپسىرىپ, ءتيىستى سەرتيفيكات الىپ دالەلدەۋىڭ كەرەك. سويتە تۇرا, ونداي مەملەكەتتەردى ەشكىم دە «ۇلتشىل» دەپ كىنالاپ, ايىپ تاعىپ جاتقان جوق.

جالپى, ۇلتشىلدىق ماسەلەسى جو­نىن­دەگى وي-پىكىرلەرىمىزدىڭ ءتۇيىنى تو­مەندەگىدەي:

1. قازاقى ۇلتشىلدىققا تار­بيەلەۋدە تاريحىمىزدى, رۋحاني-ما­دە­ني مۇرا­لارىمىزدى جاڭعىرتا وتى­رىپ, ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتى ءوزارا بەيىمدەپ, قاتار وربىتكەنىمىز ءجون. الايدا ۇلت­شىل­دىق سياقتى اسا نازىك ماسەلەدە ەش­قاشان سىڭار­جاق­تىلىققا, اسىرا سىلتەۋشىلىك پەن ەلىكتەگىشتىككە بوي الدىرماۋىمىز قاجەت. ۇلتجاندىلىققا تاربيەلەۋ ءىس-شارالارى ومىرلىك شىنا­يى­لىقپەن ساباقتاسۋى قاجەت;

2. ۇلتشىلدىق ۇعىمىنىڭ ءمانى تەرەڭ, اتقاراتىن قىزمەت اۋقىمى دا اناعۇرلىم كەڭ. سونىمەن قاتار ۇلتشىلدىق سەزىمى جاسامپازدىق سيپاتتا عانا بولمايتىنىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. راديكالدى, ناتسيستىك, ەكسترەميستىك, تەرروريستىك, ت.ب. ساياسي كۇشتەر پاتريوتتىق ۇران­دار­دى جامىلىپ, حالىقتىڭ اراسىنا ىرىت­كى سالۋى دا ىقتيمال. ناعىز ۇلت­شىل­دىق سانا-سەزىمدى قالىپتاستىرۋ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا قايشى كەلمەيتىن ۇلتتىق تاربيە ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس;

3. قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ دە, قازاقى ۇلتشىلدىقتىڭ دا ءتىلى – مەم­لەكەتتىك ءتىل, ياعني, قازاق ءتىلى. مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفور­مالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» جولداۋىندا: «قازاق ءتىلىن دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعى­تىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. اتا زاڭ بويىنشا قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. بۇل – قازاق ءتىلى. ورىس ءتىلى رەسمي ءتىل مارتەبەسىنە يە. ءبىزدىڭ زاڭناماعا سايكەس, ونىڭ قولدانىلۋىن شەكتەۋگە بولمايدى. بولاشاعىن وتانىمىزبەن بايلانىستىراتىن ءاربىر ازامات قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەن قويۋعا ءتيىس. بۇل وتانشىلدىقتىڭ باستى بەلگىسى دەۋگە بولادى», دەپ اتاپ كورسەتتى. سوندىقتان ەل ازامات­تارى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە ءتيىس. الەم­دىك تاجىريبەدە كوپتەگەن مەملەكەت ازا­ماتتىق بەرەر الدىندا ۇمىت­كەر­لەر­دىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭ­گەيىن تەك­سەرىپ, ەمتيحان وتكىزەتىنى بەل­گىلى. مىن­دەت قويىلمايىنشا, تالاپ ەتىل­مەيىن­شە, زاڭ ورىندالمايتىنى سياق­­تى, مەملەكەتتىك ءتىل دە كوركەيمەيدى. قىز­مەت پەن شەن كەرەك پە – مەملەكەت­تىك ءتىلدى ءبىل. مىندەت پەن تالاپ قويۋ – كۇشتەۋ نەمەسە ماجبۇرلەۋ ەمەس. ءبىز كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدا قۇقىقتىق مەملەكەت بولعاندىقتان, قازاق ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋ كۇشتەۋ ارقىلى ەمەس, تالاپ قويۋ جولىمەن, سانالى تۇردە, حا­لىقتىڭ بارىنە ورتاق قاجەتتىلىك رە­تىندە, اسىرەسە, جاس ۇرپاققا بالا كەزى­نەن ۇيرەتىلىپ, ۇيىمدىق جانە ادىستە­مەلىك جاعىنان قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك.

 سەيىلبەك مۇساتاەۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى

ساياساتتانۋ جانە ساياسي تەحنولوگيالار

كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى,

ساياسي عىلىمدار دوكتورى