ول – م.ا.ۆاكسبەرگ, گ.م.ستەپانەنكو, ا.ي.بەسپالوۆا, ب.ۆ.پوكروۆسكي, ي.د.فوندامينسكي, م.گ.ماسەۆيچ, يۋ.گ.باسين, ب.ب.بازارباەۆ سىندى قازاقستاندىق ازاماتتىق قۇقىق عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوسقان عالىمداردان باستاۋ الاتىن تسيۆيليستيكا مەكتەبىن جالعاستىرۋشى.
مايدان كۇنتۋار ۇلى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا ازاماتتىق قۇقىق عىلىمىندا ءوز جولىن باستادى. 1966 جىلى, 25 جاسىندا ماسكەۋدە زاڭ عىلىمدارى كانديداتىنىڭ عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن «شارتتىق مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋىن كەشىكتىرگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك» تاقىرىبىندا ديسسەرتاتسيا قورعادى. 1971 جىلى ونىڭ «شارتتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ مەرزىمدەرىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك» العاشقى مونوگرافياسى جارىق كوردى. 1980 جىلى حاركوۆ زاڭ ينستيتۋتىندا زاڭ عىلىمدارى دوكتورىنىڭ عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن «كسرو حالىق شارۋاشىلىعىنداعى شارتتىق بايلانىستاردىڭ قۇرىلىمى» تاقىرىبىندا ديسسەرتاتسيا قورعادى. بىراق مايدان كۇنتۋار ۇلىنىڭ نەگىزگى زاڭ شىعارۋشىلىق جانە پەداگوگيكالىق قىزمەتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك
تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلدى.
1991 جىلى م.ك. سۇلەيمەنوۆ قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاڭا قۇرىلعان مەملەكەت جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ العاشقى جەتەكشىسى بولدى. 1992 جىلى قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ باس عىلىمي حاتشىسى, 1994 جىلى كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلاندى, ال 2003 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاندى. 1995 جىلى قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلىمىندا جەكە قۇقىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن باسقاردى, ول قازىرگى تاڭدا جەكە قۇقىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى دەپ اتالىپ, كاسپي قوعامدىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلگەن.
م.ك.سۇلەيمەنوۆ 1989 جىلى قازاق كسر ءوزىن ءوزى باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋگە قاتىستى, ونىڭ ەرەجەلەرى كەيىن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەكونوميكالىق نەگىزىنە اينالدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندا ەلدەگى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى قامتاماسىز ەتەتىن زاڭنامانى قۇرۋعا م.ك.سۇلەيمەنوۆتىڭ قوسقان ۇلەسى وراسان زور. ول قازاقستان كونستيتۋتسياسىن دايىنداعان جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىندا بولدى, 80-نەن استام زاڭدى ازىرلەۋگە قاتىستى, ونىڭ ىشىندە ازاماتتىق كودەكس (اك), تۇرعىن ءۇي كودەكسى, مەنشىك تۋرالى, جەكەشەلەندىرۋ, مۇناي, جەر قويناۋى مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى, جەر تۋرالى, شارۋاشىلىق سەرىكتەستىكتەر, كاسىپورىندار, ليتسەنزيالاۋ, مەملەكەتتىك م ۇلىك, ارالىق سوت, حالىقارالىق كوممەرتسيالىق تورەلىك سوت تۋرالى, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تۋرالى, جەكەشەلەندىرۋ, ساقتاندىرۋ تۋرالى, جىلجىمايتىن م ۇلىك يپوتەكاسى تۋرالى, جىلجىمايتىن م ۇلىك قۇقىعىن مەملەكەتتىك تىركەۋ جانە ونىمەن مامىلەلەر جاساۋ تۋرالى, سىرتتان قارىز الۋ جانە سىرتقى قارىزدى باسقارۋ, تۇرعىن قاتىناستارى تۋرالى زاڭدار بار. بۇل رەتتە مايدان كۇنتۋار ۇلىنىڭ ازاماتتىق قۇقىق, حالىقارالىق جەكە قۇقىق جانە جەكە ءىس جۇرگىزۋ قۇقىعى (داۋلاردى بالاما شەشۋ قۇقىعى) سالاسىنداعى زاڭنامانى ءارى قاراي دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىن دە ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا زاڭنامانى رەفورمالاۋدىڭ كەزەكتى كەزەڭى جوسپارلانىپ وتىر. قازاقستان زاڭناما ينستيتۋتى ازىرلەگەن قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسىنداعى «ازاماتتىق قۇقىق» ءبولىمى م.ك.سۇلەيمەنوۆ باسقارعان جەكە قۇقىق عزي-مەن بىرلەسە دايىندالدى.
پاندەميا كەزىندەگى م.ك.سۇلەيمەنوۆتىڭ عىلىمي قىزمەتى توقتاپ نەمەسە باياۋلاپ قالعان جوق, كەرىسىنشە, اناعۇرلىم ارتا ءتۇستى. مايدان كۇنتۋار ۇلى ءا.ە.دۇيسەنوۆامەن بىرلەسىپ, «تورەلىك سوت» تۋرالى زاڭىنا عىلىمي-پراكتيكالىق تۇسىندىرمەنى العاش بولىپ دايىندادى. ونىڭ باسشىلىعىمەن «قازاقستاندا داۋلاردى بالاما جولمەن شەشۋ: جاڭا دامۋ كەزەڭى» عىلىمي-پراكتيكالىق مونوگرافياسى العاش رەت جارىق كوردى. ول اك مامىلەلەر تۋرالى باپتارىنا تۇسىندىرمەلەر جازدى, ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا, ونىڭ ىشىندە تسيفرلى قۇقىق, ازاماتتىق زاڭنامانى جاڭارتۋ, قازاقستاندا جەكەمەنشىك قۇقىعىنىڭ قالىپتاسۋى, 2017 جىلعى جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى كودەكستىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قورىنىڭ مۇلىكتىك قۇقىقتارى, پاندەميادان كەيىن وزگەرىسكە ۇشىراعان حالىقارالىق قۇقىق پروبلەمالارى, ازاماتتىق زاڭناما نورمالارى مەن شارتتاردىڭ قولدانىلۋى مەن پايىمدالۋى جانە باسقا تاقىرىپتارعا ونداعان ماقالا جاريالادى.
مايدان كۇنتۋار ۇلى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعان, قازاقستان سول ۋاقىتتا اسا مۇقتاج بولعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ اعىلۋىنا ىقپال ەتكەن زاڭ جوبالارىن دايىنداۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ كەڭ اۋقىمدى تاجىريبەسىن ءبولىستى (پرەزيدەنتتىڭ زاڭ كۇشىنە ەنگەن جارلىقتارى, «مۇناي تۋرالى», «جەر قويناۋى مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى», «شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تۋرالى», «قازاقستانداعى ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتار تۋرالى» زاڭدار جانە ت.ب.). ونداعان جىلداردى ارتقا سالىپ, مەنشىك قۇقىعى مەن باسقا دا زاتتىق قۇقىقتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باستاۋىندا بولعان عالىم تاريح بەتتەرىن سارالاپ, ونىڭ كەرەمەت تالداۋىن ۇسىندى: قازاقستان-
دا جەكەمەنشىك قۇقىعى ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسۋى, جەر قويناۋى مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى زاڭناما جانە ت.ب.
وسى جانە باسقا دا كوپتەگەن ەڭبەك م.ك.سۇلەيمەنوۆتىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي 2016 جىلى جاريالانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق قۇقىعى: تەوريالىق زەرتتەۋ تاجىريبەسى» مونوگرافياسىنىڭ 4-6-تومدارىنىڭ نەگىزىنە الىندى. 2021 جىلى ول «تاريح بەتتەرى» كىتابىن جارىققا شىعارىپ, وعان جەكە ءوزى قاتىسقان نەمەسە كۋاگەر بولعان تاريحي وقيعالاردى سۋرەتتەيتىن ماتەريالداردى توپتاستىردى. بۇل – قازاقستاننىڭ, قازاق حالقىنىڭ, تاريحي تۇلعالاردىڭ جانە اۆتوردىڭ ۇستازدارىنىڭ, ارىپتەستەرىنىڭ, دوستارى مەن وتباسىنىڭ تاريحى. كىتاپقا وداقتىق شارتتىڭ ءبىرىنشى نۇسقاسىنىڭ, قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ, ازاماتتىق كودەكستىڭ جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا بىرقاتار نەگىزگى زاڭدارىنىڭ ازىرلەمەسى, س.ز.زيمانوۆ, م.ت.وسپانوۆ, يۋ.گ.باسين, بولاتحان تايجان, ا.ي.حۋدياكوۆ, ن.شايكەنوۆ, رولف كنيپەر, ب.ۆ.پوكروۆسكي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى بولعان اكەسى ك.ا.سۋلەيمەنوۆ, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ الماتى وبلىستىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان اناسى گ.تولەگەنوۆا, اپكەسى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ر.ب.نۋرتازينا تۋرالى ەستەلىكتەر ەنگىزىلگەن.
م.ك.سۇلەيمەنوۆ – ازاماتتىق جانە حالىقارالىق جەكە قۇقىق-
تىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ازاماتتىق, وتباسىلىق, تۇرعىن ءۇي, حالىقارالىق جەكە قۇقىق, جەكە ءىس جۇرگىزۋ قۇقىعى (داۋلاردى بالاما شەشۋ قۇقىعى), سونىمەن قاتار جەر قويناۋىن پايدالانۋ, مۇناي وپەراتسيالارىن جۇرگىزۋ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار جونىندەگى پروبلەمالار تۋرالى 630-دان استام باسىلىمنىڭ, ونىڭ ىشىندە 50-دەن استام مونوگرافيانىڭ اۆتورى. ونىڭ باسشىلىعىمەن ازاماتتىق قۇقىقتىڭ اكادەميالىق كۋرسى قۇرىلدى (3 تومدا), ازاماتتىق كودەكسكە 4 تومدىق تۇسىندىرمە (4-باسىلىم) جازىلدى. ول قازاقستانداعى حالىقارالىق جەكە قۇقىق جانە حالىقارالىق ازاماتتىق پروتسەسس جونىندەگى العاشقى وقۋلىقتى, سونىمەن قاتار حالىقارالىق جەكە قۇقىق بويىنشا حالىقارالىق شارتتار مەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ 15 تومدىق جيناعىن باسىپ شىعاردى.
م.ك.سۇلەيمەنوۆ قازاقستاننىڭ تسيۆيليستىك مەكتەبىن شەتەلدە تانىستىرىپ, تانىتۋ ءۇشىن كوپ ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. حالىقارالىق قۇقىق پەن حالىقارالىق قاتىناستاردى دامىتۋعا اۋقىمدى ۇلەس قوسىپ وتىر. مايدان كۇنتۋار ۇلى بريۋسسەلدەگى ەنەرگەتيكالىق حارتياعا شارتتى قايتا قاراۋ بويىنشا كەلىسسوزدەردە قازاقستاندىق توپتى باسقاردى (1993-2004 جىلدار ارالىعىندا). قازاقستاننىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن 1994 جىلعى 17 جەلتوقساندا ليسسابوندا قول قويىلىپ, 1995 جىلعى 18 قازاندا بەكىتىلگەن ەنەرگەتيكالىق حارتياعا شارت جوباسىن ازىرلەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا م.ك.سۇلەيمەنوۆ ەنەرگەتيكالىق حارتياعا شارتتى قايتا قاراستىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋ ۇستىندە (2020-2021 جج.). 1993 جىلدان باستاپ ول تمد ەلدەرىنىڭ مودەلدىك زاڭناماسىن ازىرلەۋگە بەلسەندى قاتىستى.
م.ك.سۇلەيمەنوۆ – كاسپي ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى جەكە قۇقىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ تۇراقتى جەتەكشىسى. ول قازاقستانداعى تسيۆيليستيكانىڭ عىلىمي ورتالىعى بولىپ سانالادى جانە ەلىمىزدەن تىسقارى جەرلەردە دە تانىمال. كورنەكتى عالىم عىلىمي كادرلار دايارلاۋعا دا زور ۇلەس قوسىپ, 57 اسپيرانتى مەن ىزدەنۋشىلەرى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالارىن, 10 شاكىرتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعادى.
مايدان كۇنتۋار ۇلى قازاقستانداعى وزەكتى ءارى شيەلەنىسكە تولى جەر قۇقىعى ماسەلەسىن تالقىلاۋدان دا سىرت قالعان جوق. ءوز پىكىرىن زاڭگەر رەتىندە عانا ەمەس, ءبىرىنشى كەزەكتە ءوز وتانىنىڭ پاتريوتى رەتىندە بىلدىرگەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
م.ك.سۇلەيمەنوۆ – قازاقستانداعى تورەلىك قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول كوپ جىلدار بويى ەلىمىزدەگى العاشقى تورەلىك ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى جانىنداعى تورەلىك كوميسسيانىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى جانە تۇراقتى توراعاسى بولدى. 2005 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا جاڭا ينستيتۋتتىق تورەلىكتى – ءوزى توراعالىق ەتەتىن قازاقستان حالىقارالىق تورەلىگىن (قحت) قۇردى. قازىرگى ۋاقىتتا قحت-عا قازاقستاندىق قانا ەمەس, شەتەلدىك, حالىقارالىق كومپانيالار دا داۋلاردى شەشۋدى سەنىپ تاپسىرادى.
م.ك.سۇلەيمەنوۆتىڭ پراكتيكالىق قىزمەتى تۋرالى ايتقان كەزدە ونىڭ «زاڭگەر» زاڭ فيرماسىنىڭ قۇرىلتايشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن اتاماي كەتۋگە بولمايدى. ول رەسپۋبليكاداعى كاسىبي زاڭ قىزمەتىن كورسەتەتىن العاشقى مەملەكەتتىك ەمەس كوممەرتسيالىق ۇيىمداردىڭ ءبىرى.
م.ك.سۇلەيمەنوۆ زاڭ شىعارۋشىلىق, عىلىمي جانە پراكتيكالىق قىزمەتكە قاتىسقانى ءۇشىن بىرنەشە مارتە مەملەكەتتىك جانە وزگە ماراپاتتارمەن ماراپاتتالدى. ونىڭ ءومىرى – ازاماتتىق قۇقىق عىلىمىنا قىزمەت ەتۋ ونەگەسى.
كۇلاش يلياسوۆا,
اسەل دۇيسەنوۆا
