جايلى جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى الماتىداعى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا بولىپ ءوتتى
وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن ماسكەۋ شاھارىندا وقيتىن ستۋدەنت قازاق جاستارى قۇرعان «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ دابىسى كوپ جەرلەرگە جەتكەنى, ءدۇبىرى كوپ قۇلاقتارعا شالىنعانى ءمالىم. وسىناۋ قوزعالىس الاش ارىستارىنىڭ يدەياسىن جالعاستىرىپ, ۇلتتىق رۋحتىڭ ويانۋىنا تۇرتكى بولعاندىعى جايىندا قازىر ءادىل باعالانىپ, ورىندى ايتىلىپ تا ءجۇر. ۇلتىن سۇيگەن سول ءبىر جاس تولقىننىڭ, جاڭا تولقىننىڭ سەرپىلىسى مۇلگىگەن سانانى سەلت ەتكىزىپ, ازاتتىق جولىنداعى رۋح كۇرەسىنە جاڭا تىنىس بەرگەنى انىق. ۇيىمنىڭ باسىندا مۇرات اۋەزوۆ, بولاتحان تايجان, التاي قادىرجانوۆ سياقتى ءبىلىمدى, ورگەك تە سەرگەك قازاق جاستارى تۇردى. ۇلتتىق مۇددە, بولاشاق ۇرپاق, ءتىل مەن ءدىل تۇرعىسىنداعى وي-ارمان ماسكەۋ, لەنينگراد جانە باسقا رەسەي قالالارىندا وقيتىن قازاق جاستارىنىڭ باسىن بىرىكتىردى. ولار وزدەرىنىڭ كىم ەكەنىن, ۇلت تاريحىن, شىققان تەگىن, قازاقتىڭ قوعامدا الار ورنىن بىلگىسى كەلدى. سايىپ كەلگەندە, سول جىلداردا ۇلت ساناسىن وياتۋ ورايىندا جاستۇلپارلىقتار اتقارعان جۇمىس ۇشان-تەڭىز. بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك بيىگىنەن قاراعاندا, «جاس تۇلپار» قوزعالىسى» قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسىنىڭ ۇلكەن ءبىر بەلەسى دەپ قاراستىرعان ورىندى بولماق. ولاردىڭ ۇلگىسىمەن قازاقستاننىڭ كوپ ايماعىندا جاسىرىن ۇيىرمەلەر, ۇيىمدار قۇرىلعان. 1986 جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە شىققان قازاق جاستارى جاستۇلپارلىق نامىسكەر دە كۇرەسكەر رۋحتان قۋات العان.
«جاس تۇلپار» تاريحقا اينالسا دا, ونىڭ بۇگىنگى ءارى كەلەشەك ۇرپاققا بەرەر ۇلگىسى مول. وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا وسىناۋ قوزعالىستىڭ 50 جىلدىعى اتالىپ ءوتىلدى. ەندى, مىنەكي, حح عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىنداعى قازاق جاستارىنىڭ كۇرەسى تۋرالى «جاس تۇلپاردىڭ» ءدۇبىرى» اتتى ساليقالى كىتاپ جارىق كورىپ وتىر. ونىڭ اۆتورى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى ءامىرجان الپەيىسوۆتىڭ دەرەكتەردى سارالاپ, سۇرىپتاپ, ارعى-بەرگى تاريحتى بايلانىستىرا جيناقتاپ, بايىپتى وي قورىتىپ, جاقسى كىتاپ جازىپ شىققاندىعى بايقالادى.
ەڭ اۋەلى, كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمىن وتكىزۋگە نەگە ونەر اكادەمياسىنىڭ اكت زالى تاڭدالعانىنىڭ باسىن اشىپ الايىق. بۇرىن بۇل عيمارات قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس كورپۋسى بولعانى بەلگىلى. 1966 جىلى 5 اقپاندا «جاس تۇلپاردىڭ» سەركەلەرى جازۋشىلار وداعىندا جيىن وتكىزەدى. وندا ءبىراز پىكىرتالاس تۋعانعا ۇقسايدى. پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى دە جاقىن. «جاستۇلپارلىقتار» كەلەسى كۇنى, ياعني 6 اقپاندا جيىندى جالعاستىرۋعا كەلسە, جازۋشىلار وداعىنىڭ ەسىگى جابىق. كىرگىزبەۋگە نۇسقاۋ بەرىلگەن. سول كەزدە جاقىن جەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ادەبيەت بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى, جاس اسپيرانت عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ولاردى ءوز وقۋ ورداسىنىڭ اكت زالىنا باستاپ الىپ كەلەدى. جيىن جالعاسىپ, وتكىر وي-پىكىرلەر, جاڭاشا ۇستانىمدار ايتىلادى, كۇرەسكەر رۋح لاۋلايدى. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن سوزىلعان جيىن ءان-كۇيگە ۇلاسىپ, «مەنىڭ قازاقستانىمدى» ايتۋمەن اياقتالادى. ولاي بولسا, ەلۋ جىلدان كەيىن جارىق كورىپ, سول تاريحتى بايانداعان «جاس تۇلپاردىڭ» ءدۇبىرى» كىتابىنىڭ تۇساۋىن كەسۋگە كەشەگى 6 اقپان مەن ءدال سول اكت زالى تاڭدالىپ الىنۋىنىڭ ءمانىسى دە سول ەكەن.
تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان ماسكەۋلىك جاستاردىڭ قوزعالىسى الماتىنىڭ دا وزىق ويلى ازاماتتارىنىڭ جۇرەگىن تۋلاتىپ, قۇلشىندىرعانعا ۇقسايدى. نۇرعيسا تىلەنديەۆ دەرەۋ «جاس تۇلپار» ءانىن تۋدىرعان. ءشامشى قالداياقوۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, تولەگەن توقبەرگەنوۆ جانە باسقالار تىلەكتەستىگىن بىلدىرگەن. وسى تاريحتى تۇساۋكەسەر راسىمىندە اۆتور ءامىرجان الپەيىسوۆ, مۇرات اۋەزوۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ ادەمى ورنەكتەپ ايتىپ بەردى. ءبىر قىزىعى, سول كەزدەگى «لەنينشىل جاستىڭ» رەداكتورى شەرحان مۇرتازا جاس جۋرناليست, بەسىنشى كۋرس ستۋدەنتى د.يسابەكوۆكە وسى جيىننان ءبىر بەت ماقالا جازۋدى تاپسىرادى. ماقالا جازىلادى. شەراعاڭ قول قويىپ نومىرگە جىبەرۋگە قينالادى. ماقالانى رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءوزبەكالى جانىبەكوۆكە «وقىتىپ ال» دەپ دۋكەڭدى تاعى جۇمسايدى. ءسويتسە وزاعاڭ دا ۇزاق ويلانعاننان كەيىن ماتەريالدىڭ شەكەسىنە: «دۋماي, شەرحان! دۋمايۋ, ۆ ەتوم نەت نادوبنوستي» دەپ سىلتەمە جازىپ ساقتاندىرادى.
ءسويتىپ, ماقالا شىقپاي قالادى. وزاعاڭنىڭ ءويتۋىنىڭ دە سىرى بار. ويتكەنى, «جاس تۇلپاردىڭ» ءىس-ارەكەتى, تىرلىگى الماتىدا دا ءبىراز ادامدارعا ۇنامايدى. بۇلارعا كگب دا نازار اۋدارادى. رەسپۋبليكا دەڭگەيىندەگى پارتيا دوكەيلەرىنىڭ ءبىرى مۇرات اۋەزوۆكە: «ۆوت تى كاكوي! يدەولوگيادا نە اقىلارىڭ بار سەندەردىڭ؟!» دەپ ۇستەل سوققانى جانە بار. «جاستۇلپارلىقتاردى» ودان ارعى قۋدالاۋدان دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ اقىلمان بايىپتىلىعى عانا قۇتقارىپ قالعان كورىنەدى.
جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋىن كەسۋ قۇرمەتىن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن مۇرات اۋەزوۆ ەنشىلەدى. لەنتاسى قيىلعان جەتى كىتاپ ونەر اكادەمياسىنا سىيعا تارتىلدى. جازۋشى سوفى سماتاەۆ 1961 جىلى ماسكەۋدە ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جاستارعا ايتقان وسيەتىن ۇلكەن تولعانىسپەن بايان ەتتى. «جاستۇلپارلىق» رۋحپەن اشارشىلىق جايلى العاشقى روماندى جازعان قالامگەر سماعۇل ەلۋباي «الاشتىڭ» ۇزىلگەن ءجىبىن جالعاعان بۇل قوزعالىستى ەشقاشان ۇمىتپاۋعا, قاستەرلەۋگە شاقىردى. تۇنشىققان نامىستىڭ وسىلاي اتالۋى, «جاس تۇلپار» مەن جەلتوقسان مىسالدارى قازاقتىڭ پاسسيونار ۇلت ەكەنىن دالەلدەيتىنى تۋرالى وي-تولعام دا كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىققانداي.
«جاس تۇلپار» رۋحىندا شىڭدالعان قازاق جاستارىنان ۇلت ءمادەنيەتىنە, قازاق قوعامىنىڭ العى لەگىنە تاماشا قايراتكەرلەر شوعىرى قوسىلدى. ولاردىڭ ءبارى ءار سالاداعى بەلگىلى تۇلعالار, ءۇلكەن ازاماتتار. «جاس تۇلپار» تاريحى ۇرپاققا ونەگە. ال وسى تاريحتى بايانداعان, ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتقان كىتاپتىڭ قۇندىلىعىندا ءسوز جوق. تۇساۋكەسەر ءراسىمى «جاستۇلپارلىقتاردىڭ», ەلى مەن جەرىن سۇيەتىندەردىڭ مەرەكەسىنە اينالدى. شىن ءمانىسىندە ينە شانشار جەر جوق, لىق تولى زال ايگىلى ءانشى, جاستۇلپارشى سارا تىنىشتىعۇلوۆاعا قوسىلىپ «مەنىڭ قازاقستانىمدى» شىرقادى. سونىڭ ىشىندە ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىز دە بار ەدى.
الماتى.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتى تۇسىرگەن يۋري بەككەر.
وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن ماسكەۋ شاھارىندا وقيتىن ستۋدەنت قازاق جاستارى قۇرعان «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ دابىسى كوپ جەرلەرگە جەتكەنى, ءدۇبىرى كوپ قۇلاقتارعا شالىنعانى ءمالىم. وسىناۋ قوزعالىس الاش ارىستارىنىڭ يدەياسىن جالعاستىرىپ, ۇلتتىق رۋحتىڭ ويانۋىنا تۇرتكى بولعاندىعى جايىندا قازىر ءادىل باعالانىپ, ورىندى ايتىلىپ تا ءجۇر. ۇلتىن سۇيگەن سول ءبىر جاس تولقىننىڭ, جاڭا تولقىننىڭ سەرپىلىسى مۇلگىگەن سانانى سەلت ەتكىزىپ, ازاتتىق جولىنداعى رۋح كۇرەسىنە جاڭا تىنىس بەرگەنى انىق. ۇيىمنىڭ باسىندا مۇرات اۋەزوۆ, بولاتحان تايجان, التاي قادىرجانوۆ سياقتى ءبىلىمدى, ورگەك تە سەرگەك قازاق جاستارى تۇردى. ۇلتتىق مۇددە, بولاشاق ۇرپاق, ءتىل مەن ءدىل تۇرعىسىنداعى وي-ارمان ماسكەۋ, لەنينگراد جانە باسقا رەسەي قالالارىندا وقيتىن قازاق جاستارىنىڭ باسىن بىرىكتىردى. ولار وزدەرىنىڭ كىم ەكەنىن, ۇلت تاريحىن, شىققان تەگىن, قازاقتىڭ قوعامدا الار ورنىن بىلگىسى كەلدى. سايىپ كەلگەندە, سول جىلداردا ۇلت ساناسىن وياتۋ ورايىندا جاستۇلپارلىقتار اتقارعان جۇمىس ۇشان-تەڭىز. بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك بيىگىنەن قاراعاندا, «جاس تۇلپار» قوزعالىسى» قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسىنىڭ ۇلكەن ءبىر بەلەسى دەپ قاراستىرعان ورىندى بولماق. ولاردىڭ ۇلگىسىمەن قازاقستاننىڭ كوپ ايماعىندا جاسىرىن ۇيىرمەلەر, ۇيىمدار قۇرىلعان. 1986 جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە شىققان قازاق جاستارى جاستۇلپارلىق نامىسكەر دە كۇرەسكەر رۋحتان قۋات العان.
«جاس تۇلپار» تاريحقا اينالسا دا, ونىڭ بۇگىنگى ءارى كەلەشەك ۇرپاققا بەرەر ۇلگىسى مول. وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا وسىناۋ قوزعالىستىڭ 50 جىلدىعى اتالىپ ءوتىلدى. ەندى, مىنەكي, حح عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىنداعى قازاق جاستارىنىڭ كۇرەسى تۋرالى «جاس تۇلپاردىڭ» ءدۇبىرى» اتتى ساليقالى كىتاپ جارىق كورىپ وتىر. ونىڭ اۆتورى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى ءامىرجان الپەيىسوۆتىڭ دەرەكتەردى سارالاپ, سۇرىپتاپ, ارعى-بەرگى تاريحتى بايلانىستىرا جيناقتاپ, بايىپتى وي قورىتىپ, جاقسى كىتاپ جازىپ شىققاندىعى بايقالادى.
ەڭ اۋەلى, كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمىن وتكىزۋگە نەگە ونەر اكادەمياسىنىڭ اكت زالى تاڭدالعانىنىڭ باسىن اشىپ الايىق. بۇرىن بۇل عيمارات قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس كورپۋسى بولعانى بەلگىلى. 1966 جىلى 5 اقپاندا «جاس تۇلپاردىڭ» سەركەلەرى جازۋشىلار وداعىندا جيىن وتكىزەدى. وندا ءبىراز پىكىرتالاس تۋعانعا ۇقسايدى. پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى دە جاقىن. «جاستۇلپارلىقتار» كەلەسى كۇنى, ياعني 6 اقپاندا جيىندى جالعاستىرۋعا كەلسە, جازۋشىلار وداعىنىڭ ەسىگى جابىق. كىرگىزبەۋگە نۇسقاۋ بەرىلگەن. سول كەزدە جاقىن جەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ادەبيەت بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى, جاس اسپيرانت عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ولاردى ءوز وقۋ ورداسىنىڭ اكت زالىنا باستاپ الىپ كەلەدى. جيىن جالعاسىپ, وتكىر وي-پىكىرلەر, جاڭاشا ۇستانىمدار ايتىلادى, كۇرەسكەر رۋح لاۋلايدى. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن سوزىلعان جيىن ءان-كۇيگە ۇلاسىپ, «مەنىڭ قازاقستانىمدى» ايتۋمەن اياقتالادى. ولاي بولسا, ەلۋ جىلدان كەيىن جارىق كورىپ, سول تاريحتى بايانداعان «جاس تۇلپاردىڭ» ءدۇبىرى» كىتابىنىڭ تۇساۋىن كەسۋگە كەشەگى 6 اقپان مەن ءدال سول اكت زالى تاڭدالىپ الىنۋىنىڭ ءمانىسى دە سول ەكەن.
تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان ماسكەۋلىك جاستاردىڭ قوزعالىسى الماتىنىڭ دا وزىق ويلى ازاماتتارىنىڭ جۇرەگىن تۋلاتىپ, قۇلشىندىرعانعا ۇقسايدى. نۇرعيسا تىلەنديەۆ دەرەۋ «جاس تۇلپار» ءانىن تۋدىرعان. ءشامشى قالداياقوۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, تولەگەن توقبەرگەنوۆ جانە باسقالار تىلەكتەستىگىن بىلدىرگەن. وسى تاريحتى تۇساۋكەسەر راسىمىندە اۆتور ءامىرجان الپەيىسوۆ, مۇرات اۋەزوۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ ادەمى ورنەكتەپ ايتىپ بەردى. ءبىر قىزىعى, سول كەزدەگى «لەنينشىل جاستىڭ» رەداكتورى شەرحان مۇرتازا جاس جۋرناليست, بەسىنشى كۋرس ستۋدەنتى د.يسابەكوۆكە وسى جيىننان ءبىر بەت ماقالا جازۋدى تاپسىرادى. ماقالا جازىلادى. شەراعاڭ قول قويىپ نومىرگە جىبەرۋگە قينالادى. ماقالانى رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءوزبەكالى جانىبەكوۆكە «وقىتىپ ال» دەپ دۋكەڭدى تاعى جۇمسايدى. ءسويتسە وزاعاڭ دا ۇزاق ويلانعاننان كەيىن ماتەريالدىڭ شەكەسىنە: «دۋماي, شەرحان! دۋمايۋ, ۆ ەتوم نەت نادوبنوستي» دەپ سىلتەمە جازىپ ساقتاندىرادى.
ءسويتىپ, ماقالا شىقپاي قالادى. وزاعاڭنىڭ ءويتۋىنىڭ دە سىرى بار. ويتكەنى, «جاس تۇلپاردىڭ» ءىس-ارەكەتى, تىرلىگى الماتىدا دا ءبىراز ادامدارعا ۇنامايدى. بۇلارعا كگب دا نازار اۋدارادى. رەسپۋبليكا دەڭگەيىندەگى پارتيا دوكەيلەرىنىڭ ءبىرى مۇرات اۋەزوۆكە: «ۆوت تى كاكوي! يدەولوگيادا نە اقىلارىڭ بار سەندەردىڭ؟!» دەپ ۇستەل سوققانى جانە بار. «جاستۇلپارلىقتاردى» ودان ارعى قۋدالاۋدان دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ اقىلمان بايىپتىلىعى عانا قۇتقارىپ قالعان كورىنەدى.
جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋىن كەسۋ قۇرمەتىن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن مۇرات اۋەزوۆ ەنشىلەدى. لەنتاسى قيىلعان جەتى كىتاپ ونەر اكادەمياسىنا سىيعا تارتىلدى. جازۋشى سوفى سماتاەۆ 1961 جىلى ماسكەۋدە ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جاستارعا ايتقان وسيەتىن ۇلكەن تولعانىسپەن بايان ەتتى. «جاستۇلپارلىق» رۋحپەن اشارشىلىق جايلى العاشقى روماندى جازعان قالامگەر سماعۇل ەلۋباي «الاشتىڭ» ۇزىلگەن ءجىبىن جالعاعان بۇل قوزعالىستى ەشقاشان ۇمىتپاۋعا, قاستەرلەۋگە شاقىردى. تۇنشىققان نامىستىڭ وسىلاي اتالۋى, «جاس تۇلپار» مەن جەلتوقسان مىسالدارى قازاقتىڭ پاسسيونار ۇلت ەكەنىن دالەلدەيتىنى تۋرالى وي-تولعام دا كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىققانداي.
«جاس تۇلپار» رۋحىندا شىڭدالعان قازاق جاستارىنان ۇلت ءمادەنيەتىنە, قازاق قوعامىنىڭ العى لەگىنە تاماشا قايراتكەرلەر شوعىرى قوسىلدى. ولاردىڭ ءبارى ءار سالاداعى بەلگىلى تۇلعالار, ءۇلكەن ازاماتتار. «جاس تۇلپار» تاريحى ۇرپاققا ونەگە. ال وسى تاريحتى بايانداعان, ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتقان كىتاپتىڭ قۇندىلىعىندا ءسوز جوق. تۇساۋكەسەر ءراسىمى «جاستۇلپارلىقتاردىڭ», ەلى مەن جەرىن سۇيەتىندەردىڭ مەرەكەسىنە اينالدى. شىن ءمانىسىندە ينە شانشار جەر جوق, لىق تولى زال ايگىلى ءانشى, جاستۇلپارشى سارا تىنىشتىعۇلوۆاعا قوسىلىپ «مەنىڭ قازاقستانىمدى» شىرقادى. سونىڭ ىشىندە ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىز دە بار ەدى.
الماتى.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتى تۇسىرگەن يۋري بەككەر.
