تاۋارلاردى تسيفرلى تاڭبالاۋ الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىندە قالىپتى قۇبىلىسقا اينالعالى قاشان. تاڭبالاۋدى ەرتەدەن ەنگىزگەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسى بۇل جۇيەنىڭ وندىرۋشىگە دە, تۇتىنۋشىعا دا ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتكەن. ايتالىق, ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە تسيفرلى تاڭبالاۋ ارقىلى تاۋارلاردى قاداعالاۋدىڭ ارقاسىندا بەس جىلدىڭ ىشىندە كونتراباندالىق ءونىم اينالىمى 30%-عا تومەندەگەن. امەريكادا ءدارى-دارمەكتەردى تاڭبالاۋ ءونىمدى قايتارىپ الۋ پروتسەسىن 3 كۇننەن 10 سەكۋندقا دەيىن جىلدامداتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن.
قازاقستاندىق ماماندار دا تاڭبالاۋدىڭ ءتيىمدى تۇسى كوپ ەكەنىن ايتىپ وتىر. ەلدەگى تسيفرلى تاڭبالاۋ پروتسەسىن ۇيلەستىرۋشى مەملەكەتتىك ورگان – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, مىندەتتى تاڭبالاۋ ەنگىزىلگەننەن كەيىن «كولەڭكەلى» اينالىم ۇلەسى ەداۋىر تومەندەيدى. ناقتىراق ايتقاندا, قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىپ نارىعىندا جالپى اينالىمنىڭ 63%-ى, اياق كيىم نارىعىنىڭ 48,5%-ى, الكوگول نارىعىنىڭ 25%-ى, فارماتسەۆتيكا سالاسىنىڭ 12%-ى «كولەڭكەلى» اينالىمنان تازارادى. وسىلايشا, تاۋارلاردىڭ كولەڭكەلى اينالىمىن 70-80%-عا قىسقارتۋ ادال وندىرۋشىلەر مەن يمپورتتاۋشىلار ءۇشىن ساتىلىم نارىعىن شامامەن 900 ملرد تەڭگە سوماسىندا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. «ادال بيزنەستىڭ كىرىسى 11,3%-عا ارتادى, بۇل رەتتە وندىرۋشىلەردىڭ تاۋارلاردى تاڭبالاۋعا ارنالعان جابدىققا جۇمسالاتىن ءبىر جولعى شىعىندارى جىلدىق ءتۇسىم سوماسىنىڭ 0,5-تەن 0,9%-ن قۇرايدى. ءسويتىپ, تاڭبالاۋدىڭ ناتيجەسىندە ادال باسەكەلەستىكتىڭ اۋقىمى ارتىپ, بيزنەسىن دۇرىس جولمەن جۇرگىزىپ وتىرعان كاسىپكەرلەردىڭ كىرىسى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 10%-عا ۇلعايادى. سوعان سايكەس ەل قازىناسىنا سالىق تۇرىندە تۇسەتىن كىرىس جىلىنا 100 ملرد تەڭگەگە كوبەيەدى دەگەن بولجام بار» دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىندە. ال الەمدىك تالداۋ اگەنتتىكتەرىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا تاۋارلاردى مىندەتتى تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ تاۋار نارىقتارىن «اقتاۋ» ءۇشىن تريگگەر بولىپ سانالادى جانە تاۋارلاردىڭ كولەڭكەلى اينالىمىن 70-80%-عا قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى باقىتگۇل قازاقپاەۆا تاۋار تاڭبالانسا, ونىڭ ەلىمىزگە جەتكىزىلۋ تىزبەگىن باقىلاپ, قايدان شىققانى, كىم وندىرگەنى, قانداي جولمەن ساقتالعانى جونىندە جانە ءونىمنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى تۋرالى تولىققاندى اقپارات الۋعا بولاتىنىن ايتادى. «تاۋارلارعا تسيفرلى كود بەرىلەدى. بۇل كود ىلەسپە قۇجاتتاردىڭ بارىندە كورسەتىلەدى. وسى تاڭبا ارقىلى تۇتىنۋشى دا تاۋار تۋرالى مالىمەتتەردى, ونىڭ جارامدىلىق مەرزىمىن, ءوندىرىلۋ ۋاقىتىن كورە الادى. ال تاۋارعا تاپسىرىس بەرگەن كاسىپكەرلەر ءونىمنىڭ تۋرا وندىرۋشىدەن كەلگەنىنە كوز جەتكىزىپ, كونتراباندالىق تاۋارلاردان بيزنەسىن قورعاي الادى. بۇل جۇيە تۇتىنۋشىعا دا, ساتۋشىعا دا ءتيىمدى دەپ وتىرعانىمىز سوندىقتان» دەيدى ب.قازاقپاەۆا.
ال ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتىنىڭ ماماندارى تاڭبالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ IT-نارىعىن, قاپتاما, جابدىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن سەرۆيستەردى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى, دەيدى. تاڭباسى قويىلعان, ءتيىستى ورگانداردا رەسمي تىركەلگەن, تەكسەرۋدەن وتكەن تاۋارلار ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا دا قاۋىپتى ەمەس. ماسەلەن, كەيدە تۇتىنۋشىلار دۇكەننەن, ساۋدا ۇيلەرىنەن تاعام ءونىمىن ساتىپ العان كەزدە ءتۇرى وزگەرگەن, ءدامى بۇزىلعان, كوگەرگەن, اشىعان ونىمدەرگە تاپ بولىپ جاتادى. ونداي تاۋارلاردىڭ جارامدىلىق مەرزىمىنەن دە ءمىن تابا المايسىز. نەگە؟ ويتكەنى تاۋارى وتپەگەن كەزدە جارامدىلىق مەرزىمىن قولدان «ۇزارتىپ» قوياتىن «قۋلار» از ەمەس. ال تاۋار تاڭبالانعان كەزدە مۇنداي قۋلىقتىڭ جولى بوگەلەدى. ويتكەنى تاۋار تاڭبالانعاندا قويىلاتىن تسيفرلى كود – قولدان جاساۋ مۇمكىن ەمەس تاۋاردىڭ تولقۇجاتى. DataMatrix كودى تاۋاردىڭ بارلىق جولىن: وندىرگەن زاۋىتتان باستاپ, تۇتىنۋشىعا جەتكىزىلگەنگە دەيىنگى تىزبەكتى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي, مەرزىمى وتكەن تاۋارلاردىڭ كاسسالىق شىعارىلۋىن بلوكتاپ تاستايدى, ال دۇكەندەر مەن ديستريبيۋتورلار ساندىق كودتاعى جارامدىلىق مەرزىمى تۋرالى اقپاراتتى مۇلدە وزگەرتە المايدى. تۇتىنۋشى بولسا, ارنايى قۇرىلعان Naqty Onim ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى ءونىمنىڭ قۇرامى, جارامدىلىق مەرزىمى تۋرالى دەرەكتەرمەن تانىسىپ, قوسىمشانىڭ كومەگىمەن وندىرۋشىگە جانە مەملەكەتتىك ورگاندارعا بۇزۋشىلىقتار تۋرالى حابار بەرە الادى.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا مىندەتتى تسيفرلى تاڭبالاۋ تەك تەمەكى ونىمدەرى مەن تەرى بۇيىمدارىنا عانا ەنگىزىلگەن. تەمەكى ونىمدەرى 2020 جىلدىڭ 1 قازانىنان باستاپ, ەكى ولشەمدى Data Matrix كودىمەن تاڭبالانا باستادى. بۇل رەتتە اينالىمعا ەرتە ەنگىزىلگەن تەمەكى ونىمدەرى بيىلعى قازان ايىنا دەيىن عانا ساتىلادى. وسى مەرزىم بىتكەننەن كەيىن دۇكەندەردە تاڭبالانباعان تەمەكى ونىمدەرى ساتىلمايدى. بۇگىنگە دەيىن تەمەكى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر مەن يمپورتتاۋشىلار 1 ملرد-تان استام تەمەكى قورابىن تاڭبالاپ ۇلگەرگەن ەكەن.
تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى روزاليا اۋباكيروۆانىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى 1 قاراشادان باستاپ, اياق كيىمدەر دە تاڭبالانا باستايدى, تاڭبالانباعان اياق كيىمدى وندىرۋگە جانە ەلىمىزدىڭ اۋماعىنا اكەلۋگە تىيىم سالىنادى. كوميتەتتىڭ اقپاراتى بويىنشا, بۇگىندە «كولەڭكەلى» اياق كيىم نارىعى جالپى كولەمنىڭ 48,5%-ىن قۇرايدى. اياق كيىمنىڭ ساندىق تاڭبالانۋى نارىقتى «تازالاۋعا» جانە ونى كونترافاكتىدەن ارىلتۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك.
قازاقستان دارىلەر مەن دارىلىك زاتتاردى تاڭبالاۋدى دا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ەنگىزىپ, سونىڭ شەڭبەرىندە ءبىرتالاي دارىلەردى باقىلاۋعا الدى.
ءدارى-دارمەككە دەگەن سۇرانىس ارتىپ وتىرعان قازىرگى كەزەڭدە ولاردى تاڭبالاۋ وتە ماڭىزدى ەكەنى تۇسىنىكتى. ويتكەنى كونتراباندالىق جولمەن كەلگەن دارىلەردىڭ ساپاسى دا كۇماندى. بۇرىن ماماندار دارىلىك زاتتاردىڭ زاڭسىز يا زاڭدى جولمەن كەلگەنىن ءدارىنى قولدانۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىقتان بىلۋگە بولاتىنىن ايتاتىن. ءتيىستى مينيسترلىككە تىركەلىپ, قازاقستان اۋماعىندا قولدانۋعا بولاتىنى تۋرالى كۋالىگى بار دارىلەردىڭ نۇسقاۋلىعى ەكى تىلدە: قازاق جانە ورىس تىلىندە جازىلادى, ياعني ەل اۋماعىندا قولدانۋعا رۇقساتى بار ونىمدەر تۋرالى اقپارات مىندەتتى تۇردە قازاق تىلىندە دە جازىلۋعا ءتيىس. ال كونتراباندالىق جولمەن كەلگەن ونىمدەردە بۇل تالاپ ورىندالا بەرمەيدى. ەگەر ءدارىنى تاڭبالاۋ ەنگىزىلسە, تۇتىنۋشىلار ونىڭ زاڭدى ونىمدەر ەكەنىنە سەنىمدى بولادى.
كوميتەتتىڭ دەرەگىنشە, دارىلىك زاتتاردى تاڭبالاۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوباعا «سك-فارماتسيا», بەس ءدارىحانا, سەگىز مەديتسينالىق مەكەمە, ەكى يمپورتتاۋشى, ەكى ديستريبيۋتور جانە ءتورت وتاندىق ءدارى ءوندىرۋشى قاتىسقان. تاڭبالانعان دارىلەردىڭ اراسىندا وبىردى, س گەپاتيتىن جانە ايتۆ ينفەكتسياسىن ەمدەۋگە ارنالعان پرەپاراتتار, ۋرسوزيم گەپاتوپروتەكتورى, اللەرگياعا قارسى «كەتوتيفەن» ءدارىسى, رەسەيلىك «ناتالسيد» پرەپاراتى, جۇرەك اۋرۋلارىن ەمدەۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن «بيسوپرولول» بار. بۇل تاڭبالانعان پرەپاراتتاردىڭ ءبارى مەديتسينالىق ۇيىمدار مەن دارىحانالارعا جەتكىزىلگەن. «بۇگىندە قاناتقاقتى جوبا شەڭبەرىندە ءدارى-دارمەك وندىرۋشىلەردەن باستاپ, نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارى جانە الماتى وبلىستارىنىڭ مەديتسينالىق ۇيىمدارى مەن ءدارىحانالارى, باس-اياعى 3 مىڭنان استام قاتىسۋشىنىڭ ونىمدەرى تسيفرلى تاڭبالاۋ جۇيەسىندە قاداعالاۋدان ءوتتى» دەيدى ر.اۋباكيروۆا.
قازىر الكوگول جانە ءسۇت ونىمدەرى, بوتەلكەدەگى سۋ جانە الكوگولسىز سۋسىندار مەن جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارىن تاڭبالاۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. تاۋارلاردىڭ وسى توپتارىنا مىندەتتى تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ 2022 جىلعا جوسپارلانىپ وتىر.
ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى بويىنشا قازاقستاندا «قازاقتەلەكوم» اق («تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋ ورتالىعى» جشس – ق.ت.) بىرىڭعاي تاڭبالاۋ وپەراتورى رەتىندە ايقىندالعان. بىرىڭعاي وپەراتور ەسەپتەۋ ينفراقۇرىلىمىنا, تاۋاردىڭ ءاربىر بىرلىگىنە Data Matrix ەكى ولشەمدى كودىن ورناتۋدى, دەرەكتەردى ساقتاۋدى, وڭدەۋدى, تاڭبالاۋ جۇيەسىنىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋىنە جاۋاپ بەرەدى.
مينيسترلىك وكىلدەرى تاۋارلاردى تسيفرلى تاڭبالاۋ بويىنشا قانداي دا ءبىر ماسەلە تۋىنداسا, بىرىڭعاي وپەراتوردىڭ بايلانىس ورتالىعى – 8 800 080 65 65 نومىرىنە تاۋلىك بويى حابارلاسۋعا بولاتىنىن ەسكە سالادى.
