قوعام • 29 قىركۇيەك، 2021

الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ الپەتى – الەۋمەتتىك كودەكس

330 رەت كورسەتىلدى

قاي مەملەكەتتىڭ بولسىن جەمىسى مەن جەڭىسى تۇپتەپ كەلگەندە تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىمەن، ەلدىڭ ۇستانعان الەۋمەتتىك ساياساتىمەن باعالاناتىنى انىق. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى جولداۋىندا زاڭ دا، قوعام دا، ادامداردىڭ سانا-سەزىمى دە وزگەرۋگە ءتيىس ەكەنىن پايىمداي كەلىپ، ەلىمىزدە الەۋمەتتىك كودەكس ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتقان بولاتىن.

اتالعان كودەكستى ازىرلەۋ تۋرالى باستامانى پرەزيدەنت 2020 جىلى كوتەرىپ، بۇعان جا­ۋاپتى ورگاندارعا ءتيىستى تاپسىرما جۇكتەگەن ەدى. پرەزيدەنتتىڭ بىلتىرعى جول­داۋىندا: «جالپى، بىزگە الەۋمەتتىك سايا­ساتتىڭ جاڭا پاراديگماسى كەرەك. الەۋ­مەتتىك قامتاماسىز ەتۋ سالاسى 17 زاڭ­مەن جانە زاڭعا سايكەس ونداعان اكتىمەن رەت­تەلەدى. بۇل رەتتەۋ ءىسىنىڭ كۇردەلەنۋىنە جانە جۇ­يە­سىز­دى­گىنە اكەلىپ سوقتىردى. سونىڭ سال­­دارى­نان مەم­لەكەت جاۋاپكەرشى­لىگى ايقىن­دال­ماي، ازامات­تار ءوز قۇقىق­تارىن جەتە تۇسىن­بەي ءجۇر. ۇكى­مەت­كە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك كودەك­سىن ازىرلەۋ جۇمى­سىن باستاۋ­دى تاپسىرامىن»، دەگەن بولاتىن.

ارادا ءبىر ايدان استام ۋاقىت وتكەندە مەملەكەت باسشىسى رە­فور­­مالار جونىندەگى جوعارى كە­ڭەس­­تىڭ ءبىرىنشى وتىرى­سىندا الەۋ­­مەتتىك سالانى قايتا جاڭ­عىرتۋ­­عا ار­نايى توپ جۇ­مىل­دىرى­لا­تى­نىن جەتكىزدى.

ول ءوزىنىڭ تىكە­لەي تاپ­­سىر­­ماسىمەن قازاقستان ءۇشىن مۇل­دە جاڭا قۇجات، اتاپ ايتقاندا، الەۋ­­مەت­تىك كودەكستىڭ ازىرلەنىپ جات­­قا­نىنا توقتالدى. «شىن ما­­نىن­­دە، بۇل قۇجات جەكەلە­گەن ادام مەن مەملەكەت ارا­سىن­دا­عى قا­­­رىم-قاتىناستى جۇيە­لەۋ­گە، ولار­­­­دىڭ ءوزارا مىندەت­تە­مە­لەرىن اي­قىن­­­داۋعا، سونداي-اق قا­زاق­ستان­­دىق­تارعا بەرىلەتىن تومەن­گى الەۋ­­مەت­تىك كەپىلدىكتەردى ناقتى­لاۋعا ار­­نالعان. ياعني قۇجاتتا ازا­مات­­تار­­دىڭ بالاباقشاعا بارعان­نان زەي­­نەت­كە شىققانعا دەيىنگى ءومىرى تو­لىق قامتىلعان»، دەدى پرەزيدەنت.

كودەكس ازىرلەنبەس بۇرىن ونىڭ تۇجىرىمداماسى قول­عا الى­­نا­تىنى انىق. بۇل ج­ۇمىستى ات­قارۋعا ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيستر­لىگى­مەن، ساراپشىلارمەن قاتار، سترا­تەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ دە ۇلەس قوس­قانى بەلگىلى. اتالعان ۆە­دومس­تۆونىڭ توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، جوبانى ازىرلەۋ بارىسىندا اگەنت­تىك تاراپىنان الەۋمەتتىك كودەكس­تىڭ الەۋمەتتىك دارەجەسىنە قارا­ماستان، قازاقستان ازاماتتارى­نىڭ بارلىعىنا اسەر ەتۋ سالاسىن كەڭەيتۋ، الەۋمەتتىك كودەكس­تىڭ جال­پى بولىمىنە ادامنىڭ بازا­لىق الەۋمەتتىك قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن رەتتەيتىن نورمالاردى، سونىڭ ىشىندە مينيمالدى الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى قوسۋ، الەۋمەتتىك سالاداعى زاماناۋي ترەندتەر مەن حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ، مينيمالدى الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى قايتا قاراۋ جانە وزەكتىلەندىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ماڭىزدى ءۇش پوزيتسيا ۇسىنىلدى.

«اتالعان ءۇش پوزيتسيانىڭ دا قول­داۋ تاپقانىن ەرەكشە اتاپ وت­كىم كەلەدى. وعان قوسا، ءبىز ما­­­سە­لەلەرگە الدىن الا تالداۋ جا­ساپ، حالىقارالىق تاجىر­بيە­نى زەرتتەدىك. حقر، ەققدب، بۇ­كىل­­الەم­دىك بانك، بەف، ممۋ، گار­ۆارد ساراپتامالارىن قاراس­تىر­دىق. ءبىز بەس بلوكتان تۇراتىن ۇسىنىس بىلدىردىك: عىلىم سالاسىندا، قولجەتىمدى باسپانانى دامى­تۋ جونىندە، «ديپلوممەن – اۋىل­عا!» جوباسى، «سەرپىن» جوبا­سى جانە جۇمىسپەن قامتۋ بويىن­شا»، دەدى ق.كەلىمبەتوۆ. ازىرلەنگەن الەۋمەتتىك كودەكس تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى الدىمەن «اشىق دەرەكتەر» پورتالىندا ورنالاستىرىلدى.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى سەرىك شاپكەنوۆ سەناتتىڭ الەۋمەت­تىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كومي­تەتىنىڭ وتىرىسىندا دەپۋتاتتار­عا الەۋمەتتىك كودەكستى ازىرلەۋ جۇمىسىنىڭ بارىسى تۋرالى باياندادى. وسىلايشا، اتالعان كودەكستى ازىرلەۋ بارىسىندا ءماجىلىس پەن سەنات دەپۋتاتتارىن قوسا العاندا، جۇزدەن استام ساراپشىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن جۇمىس توبى قۇرىلدى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە 30-دان استام زاڭ­نامالىق جانە 150 زاڭعا تاۋەل­دى اكت زەردەلەندى. حالىق پەن قو­عام­دىق بىرلەستىكتەردەن كەلىپ تۇس­كەن 500-گە جۋىق ۇسىنىس قارالدى.

«قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان­دىقتارعا الەۋمەتتىك قامسىزدان­دىرۋ شارالارىنىڭ كەڭ سپەكترى بەرىلەدى. ولار 1 كودەكسپەن، 16 زاڭمەن جانە 100-دەن استام زاڭعا تاۋەلدى اكتىمەن رەتتەلەدى. جاڭا كودەكستىڭ نەگىزگى ماقساتى – حالىقتىڭ تۇسىنىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن وسى سالاداعى قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ بارلىق نورمالارىن ءبىر قۇجاتتا شوعىرلاندىرۋ. كودەكستى قابىلداۋ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى بايانداۋدىڭ بىرىڭعاي ءستيلىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل الەۋمەتتىك قامسىزدان­دىرۋ سالاسىنداعى بىرقاتار زاڭنىڭ 90-جىلداردىڭ باسىندا قابىلدانۋىنا، سودان بەرى نقا-نى ازىرلەۋ تاسىلدەرى­نىڭ ايتار­لىقتاي وزگەرگەنىنە باي­لانىس­تى. بۇدان باسقا، كودەكس شەڭ­بەرىندە ازاماتتاردىڭ الەۋ­مەتتىك قۇقىقتارىن جۇيەلەۋ جۇ­مىسى ىسكە اسىرىلادى – ءبىر قۇجات­تا ادام ءومىرىنىڭ بارلىق سالا­سىندا تۋىندايتىن بازالىق قۇ­قىقتار، سونىڭ ىشىندە ەڭ تومەن­گى الەۋمەتتىك ستاندارتتار كورسە­تىلەتىن بولادى»، دەدى مينيستر.

كوميتەت وتىرىسىندا س.شاپ­كەنوۆ باتىس ەۋروپانىڭ كەي­بىر ەل­دەرىندە (انگليا، يتاليا، بەلگيا) الەۋمەتتىك كودەكستەر جوق ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇل مەملەكەتتەر حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ اكتىلەرىن، اتاپ ايتقاندا ەۋروپا كەڭەسىنىڭ اكتى­لەرىن باسشىلىققا الادى. سوعان قاراماستان، گەرمانيادا، فران­تسيادا، شۆەتسيادا، اۋست­ريا­دا، ءۇندىستاندا جانە تاعى باسقا ەل­دەر­دە الەۋمەتتىك كودەكس­تەر، سون­داي-اق الەۋمەتتىك قامسىز­دان­دىرۋ كودەكستەرى قابىل­داندى. سونىمەن قاتار شەت مەم­­لە­كەت­تەر­دىڭ الەۋمەتتىك كودەكس­تەرى­مەن رەت­تەلەتىن ماسە­­لەل­ەر اۋقى­مى اسا كەڭ. ماسە­لەن، فران­تسيا­دا بۇل قۇ­جات جۇمىس­سىزدىق ماسە­لە­لەرىن رەت­تەمەيدى. ال ءۇندى­ستان­دا – كوپ بولىگى ەۋروپا ەل­دەرى­نىڭ الەۋ­مەت­تىك كودەكس­تەرى­مەن رەتتەل­مەي­تىن ەڭبەك قاتىناس­تارىنا ارنالعان.

«حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ، الەۋمەتتىك كودەكستە مىناداي قاعيداتتاردى بەكىتۋ ۇسىنىلادى: مۇقتاجدىقتى ەسكەرە وتىرىپ، الەۋمەتتىك كومەك كور­سەتۋدىڭ اتاۋلىلىعى مەن سارا­لانعان ءتاسىلى، الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋ جانە ەسكەرتۋ; ەكونوميكالىق رەسۋرس­تار مەن الەۋمەتتىك ساياسات مىن­دەت­تەرىنىڭ مولشەرلەستىگى، مەم­لەكەتتىڭ، جۇمىس بەرۋشىلەر مەن ازاماتتاردىڭ ورتاق جاۋاپكەر­شىلىگى، الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ين­كليۋ­زيۆتىلىگى، الەۋمەتتىك قور­عاۋ­دىڭ قۇپيالىلىعى جانە حا­لىق­ارالىق ستاندارتتارعا سايكەس­تىگى»، دەدى س.شاپكەنوۆ.

ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، جۇمىس توبى ەكى – جالپى جانە ەرەكشە بولىكتەن تۇراتىن كودەكس جاساۋدى ۇسىندى. جال­پى بولىكتە مەملەكەت پەن ازامات اراسىنداعى الەۋمەتتىك قا­تى­ناس­تاردى ولاردىڭ ءوزارا مىن­دەت­­تەمەلەرىن ناقتى ايقىنداي وتى­­رىپ، قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ نەگىز­­دەرى بەلگىلەنەدى. ەرەكشە بولىك الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ جەكە­لەگەن تۇرلەرىنە ارنالعان. وندا الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەرگە دەن قويۋ شارالارى، الەۋمەتتىك كو­مەك الۋشىلاردىڭ ساناتتارى، تو­لەم­دەردىڭ مولشەرى، ونى تا­عا­يىن­داۋ شارتتارى مەن مەر­زىم­دەرى ايقىندالادى. سونداي-اق الەۋ­مەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن الەۋ­مەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قۇ­قىق­تىق مارتەبەسى رەگلامەنتتەلمەك.

الەۋمەتتىك كودەكس ءازىر بول­ما­عانىمەن، ونىڭ تۇجىرىم­داما­سى بار. بۇل تۇجىرىمدامادا الەۋ­مەتتىك قۇقىقتار مەن كەپىلدىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالاردى كۇشەيتۋ (ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ، مۇقتاج وتباسىلاردى الەۋ­مەتتىك سۇيەمەلدەۋ ينستيتۋتىن دامىتۋ، قۇقىقتار مەن كەپىل­­دىكتەردىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى الەۋ­مەتتىك ينسپەكتورلاردى ەنگىزۋ، حا­لىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقات يندەكسىن ەنگىزۋ) ماسە­لەسى كوز­دەلگەن. سونىمەن قاتار ازا­مات­تاردى الەۋمەتتىك قولداۋدى جاڭ­عىرتۋ (الەۋمەتتىك قامسىز­دان­­دىرۋدىڭ حالىقارالىق ەڭ تومەن­گى نورمالارىنان كەم ەمەس دەڭ­گەيدە الەۋمەتتىك تو­لەم­دەر­دى قام­تاماسىز ەتۋ، سىرقات­تا­نۋ كەزىندە جۇمىس ىستەيتىن ازا­­مات­­تاردىڭ الەۋمەتتىك قور­عالۋىن ارتتىرۋ، الەۋمەتتىك قىز­مەتتەر­دى جان باسىنا شاققان­داعى قارجىلاندىرۋدى ەنگىزۋ، دەموگرافيالىق ترەندتەردى ەسكەرە وتىرىپ، زەينەتاقى جۇ­يە­سىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ) ماسە­لەلەرى دە نازارعا الىنعان.

بۇدان بولەك، الەۋمەتتىك ستان­­دارتتاردى ۇسىنۋدىڭ ينتە­گرا­­تسيالانعان مودەلىن ەنگىزۋ («تسيفر­­لىق الەۋمەتتىك كارتانى» ەنگىزۋ، وتباسىلاردىڭ مۇقتاجدىق جاع­دايىنان شىعۋىن ىنتالاندىرۋ، الەۋمەتتىك سالانىڭ باعىت­تارى بويىنشا الدىن الۋ شارا­­­­لارىن قابىلداۋ) دە جوسپارلانىپ 

وتىر. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك قىز­­­­مەت­تەردى ترانسفورماتسيالاۋ جانە رەينجينيرينگتەۋ ء(وتى­نىش بەرۋدەن پرواكتيۆتى قىز­مەت كور­سەتۋگە كوشۋ، مۇگەدەك ادامداردى سىرتتاي كۋالاندىرۋ، اتاۋ­لى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ پرو­تسەستەرىن اۆتوماتتاندىرۋ، «الەۋ­مەتتىك ءامياندى» كەزەڭ-كەزەڭى­مەن ەنگىزۋ) جۇمىسى دا قولعا الىنباق.

بۇل از دەسەڭىز، الەۋمەتتىك ينس­­تيتۋتتاردى رەفورمالاۋ كوز­دەلەدى. ياعني زەينەتاقى مەن جاردەماقى تاعايىنداۋ جونىن­دەگى فۋنكتسيالاردى بەرە وتى­­رىپ، مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساق­تاندىرۋ قورى بازاسىندا مەم­لەكەتتىك الەۋمەتتىك قور قۇرۋ، الەۋ­مەتتىك سالانىڭ قارجىلىق اعى­نىن شوعىرلاندىرۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتىر.

«كەلەشەكتە الەۋمەتتىك كو­دەكستى قابىلداۋ – ازامات­تار­دىڭ ءوز الەۋمەتتىك قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى تۋرالى بىرىڭ­عاي ءبىلىم كوزىن قۇرۋعا، حالىق­تىڭ الەۋ­مەتتىك ءال-اۋقاتىنىڭ اۆتو­مات­تاندىرىلعان مونيتو­رينگىن جۇرگىزۋگە، الەۋمەتتىك قۇقىقتار مەن كەپىلدىكتەردى قام­تاماسىز ەتۋ بويىنشا ال­دىن الۋ شارالا­رىن قابىل­داۋعا، مەملەكەتتىك قىزمەت­تەردى ەلەكتروندى جانە پرواكتيۆتى فورماتتا كورسەتۋگە، ازامات­تارى­مىزدىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، دەيدى مينيستر.

P.S. جولداۋدا جۇكتەلگەن تاپ­سىرمالاردىڭ باسىم بولىگى جىل كولەمىندە ورىندالاتىنى انىق. ەندەشە، الەۋمەتتىك كودەكستى دە جەلتوقسانعا جەت­كىز­بەي قابىلداپ العان ءجون بولار ەدى. مەملەكەت باسشىسى ايتىپ وتكەندەي، بۇل قۇجات ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىنداپ، ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن جەتە ءتۇسىنۋى ءۇشىن قاجەت.

سوڭعى جاڭالىقتار

اينالما جولدىڭ ازابى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار