ازاماتتىق سوعىستارداعى جاعداي قايتالاندى. قيىنشىلىق ايەلدەر مەن بالالاردىڭ باسىنا ءتۇستى. اسىرەسە, قاقتىعىس ايماعىندا جانە وعان جاقىن اۋداندارداعى مەكتەپ وقۋشىلارى اۋىرتپالىقتىڭ استىندا قالدى. سونداي-اق ولار Covid-19 پاندەمياسىنا بايلانىستى شەكتەۋلەردىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. بيلىك قاقتىعىس سالدارىنان 7000-نان استام مەكتەپ قيراپ, ب ۇلىنگەنىن حابارلادى. ءسويتىپ, وقۋ جىلىندا 1,4 ميلليوننان استام بالا ساباققا قاتىسا المايدى. بۇۇ-نىڭ حابارلاۋىنشا, ءبىلىم بەرۋدە شۇعىل كومەككە مۇقتاج قىزدار مەن ۇلداردىڭ
4 پايىزىن عانا قامتۋ مۇمكىن بولىپ وتىر. سونداي-اق بيلىك باسقا دا ازاماتتىق مىندەتتەردى ورىنداۋعا مۇعالىمدەردى جۇمسايتىندىقتان, سوعىس باسقا ايماقتارداعى بىلىمگە اسەر ەتۋى مۇمكىن.
قاقتىعىس سالدارىنان قورعانىس شىعىنى ءوسىپ, ءبىلىم بەرۋگە بولىنەتىن بيۋدجەت قاراجاتى سوندا جۇمسالادى. ەلدە 2021-2022 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتە قورعانىس شىعىسىنىڭ ۇلەسى 0,5 پايىزعا ءوستى. بۇل اسكەري شىعىستاردىڭ نومينالدى قۇنىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە تەڭ. ال ءبىلىم بەرۋگە جۇمسالاتىن قاراجات 0,2 پايىزعا تومەندەدى. ەگەر ۇكىمەت ءبىلىم بەرۋگە جۇمسالاتىن قارجىنى ساقتاپ قالۋعا تىرىسسا دا, ول جالاقىسى تومەن مۇعالىمدەر ءۇشىن جەتكىلىكسىز. ويتكەنى, قارجىلاندىرۋ مەن ۇسىنىس قيىندىعى سالدارىنان ينفلياتسيا 30 پايىزعا ءوستى. بۇل مۇعالىمدەردىڭ رۋحىن ءتۇسىرىپ, جىگەرىن جاسىتاتىنى ءسوزسىز.
الەمدە جاسالعان ەمپيريكالىق زەرتتەۋلەر قاقتىعىس ءبىلىم مەن ساۋاتتىلىققا ايتارلىقتاي تەرىس اسەر ەتەتىنىن كورسەتەدى. سوعىس سونداي-اق ءبىلىم بەرۋدەگى ايىرماشىلىق, گەندەرلىك الشاقتىق سەكىلدى تەڭسىزدىكتى كۇشەيتەدى. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى ءبىلىم مەن ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتى السىرەتىپ, ونىڭ تەرىس سالدارى بىرنەشە ۇرپاققا جالعاسادى.
ەفيوپياداعى قازىرگى قاقتىعىسقا قاتىسى بار ايماقتار ونداعان جىلدان بەرى ازاماتتىق جانە مەملەكەتارالىق سوعىستاردى باستان وتكەردى. ەفيوپيا – ەريترەيا سوعىسىنىڭ بالالار دەنساۋلىعى مەن بىلىمىنە اسەرىن زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. وندا مەكتەپتەن قالىپ, دۇرىس تاماقتانباۋ زارداپ شەككەن ايماقتارداعى بالالاردىڭ ءبىلىم بەرۋ ناتيجەلەرىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتكەنىن كورسەتەدى. وكىنىشكە قاراي, 80- جىلدارى بالالىق شاعى مەن مەكتەپتە وقيتىن كەزى ازاماتتىق سوعىسقا تاپ كەلگەندەر 33 جىلدان كەيىن بالالارىنىڭ تۋرا سونداي سىناقتى باستان وتكەرگەنىنە كۋا بولدى.
قيىندىقتارعا قاراماستان, ەفيوپيانى باستاۋىش ءبىلىمدى بارشاعا ورتاق ەتكەنى ءۇشىن ماقتاي الامىز. بۇل سوڭعى ازاماتتىق سوعىستان كەلگەن زارداپتىڭ وتەمى ىسپەتتى. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى سوعىس كوپتەگەن مەكتەپكە زيان تيگىزىپ وتىر. وسىلايشا, وقۋ وردالارى ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتىپ, قۇرىلىمدىق قيىندىقتاردى ەڭسەرۋدىڭ, پاندەميانىڭ بالالار بىلىمىنە اسەرىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ورنىنا سوعىسپەن اۋرە.
قاقتىعىستىڭ ۇزاققا سوزىلاتىن سالدارىن جويۋدىڭ ءبىر جولى – زارداپ شەككەن, وسال توپتاردىڭ ءبىلىم الۋىن ساقتاۋعا ينۆەستيتسيا سالۋ. مۇنداي باعىتتاعى جۇمىس كوپتەگەن بالانىڭ بۇرىس باعىتقا ءتۇسىپ كەتۋىنەن قورعايدى. حالىقارالىق قوعامداستىق ەفيوپياداعى سوعىستان زارداپ شەككەن اۋداندارعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋىن جالعاستىرا وتىرىپ, قاقتىعىس ايماعىنداعى بالالاردىڭ ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىن ساقتاۋعا كىرىسۋى قاجەت.
دامۋ ۇيىمدارى قاقتىعىستى توقتاتۋ بارىسىنداعى كەلىسسوزدەردە ءبىلىم بەرۋگە حالىقارالىق قاراجات ءبولۋدى العا تارتۋى قيىنعا سوعۋى مۇمكىن. بىراق 2005 جىلعى داۋلى سايلاۋدان كەيىنگى زورلىق-زومبىلىقتان كەيىن دونورلار ەل بيلىگىنە قاراجاتتى تىكەلەي بەرمەي, ورتالىقتاندىرىلماعان مەكەمەلەر ارقىلى ماڭىزدى قىزمەتتەرگە قاراجات بولە الدى. بۇل سوعىستى توقتاتۋعا باعىتتالعان بۇكىل ارەكەت بالالاردىڭ ءومىرى مەن ءبىلىم الۋ مۇمكىندىكتەرىن قالپىنا كەلتىرگەندە عانا پايدالى, ال ەكونوميكالىق سانكتسيالار سالىنسا, مەكتەپكە قاراجات بولىنبەي, ينفلياتسيا كۇشەيىپ, مۇعالىمدەردىڭ ناقتى تابىسى تومەندەيدى.
باستىسى, سوعىس ادام شىعىنىنىڭ ناقتى سانىمەن نەمەسە اشتىققا ۇشىراعان تۇرعىندار سانىمەن شەكتەلمەيتىنىن بۇكىل تاراپ ەسكەرۋگە ءتيىس. قازىرگى قاقتىعىستىڭ سالدارى بولاشاق ۇرپاققا دا تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. سەبەبى ميلليونداعان بالالار ءبىلىم الۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. وسى ءۇشىن ساياساتكەرلەر دە جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس.
بينيام بەداسسو,
لوندونداعى جاھاندىق دامۋ ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
