الەم • 28 قىركۇيەك، 2021

ەفيوپيا بالالارىنىڭ بولاشاعىن ساقتاۋ كەرەك

33 رەت كورسەتىلدى

لوندون. ەفيوپيانىڭ سولتۇستىگىندەگى ازاماتتىق سوعىس ءورتىنىڭ تۇتانعانىنا 11 اي بولدى. تيگراي ايماعىنان باستالعان قاقتىعىس كورشىلەس امحارا مەن افار ايماقتارىن دا قام­تىدى. ەكى ميلليوننان استام ادام باس ساۋعالاپ، قونىس اۋداردى، ايماقتاعى ينفراقۇرىلىم ايتارلىقتاي جويىلدى. گۋمانيتارلىق مەكەمەلەر ءجۇز مىڭداعان ادام اشتىق الدىندا تۇرعانىن ايتىپ دابىل قاعىپ وتىر. جاپپاي قاتىگەزدىك وقيعالارى تۋرالى دا ءجيى ايتىلادى.

ازاماتتىق سوعىستارداعى جاع­داي قايتالاندى. قيىنشىلىق ايەلدەر مەن بالالاردىڭ باسىنا ءتۇستى. اسىرەسە، قاقتىعىس ايما­عىندا جانە وعان جاقىن اۋدان­دارداعى مەكتەپ وقۋشىلارى اۋىرت­پالىقتىڭ استىندا قالدى. سون­داي-اق ولار Covid-19 پان­دە­ميا­سىنا بايلانىستى شەك­تەۋلەردىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. بيلىك قاقتىعىس سالدارىنان 7000-نان استام مەكتەپ قيراپ، ب ۇلىنگەنىن حابارلادى. ءسويتىپ، وقۋ جىلىندا 1،4 ميلليوننان استام بالا ساباققا قاتىسا المايدى. بۇۇ-نىڭ حابارلاۋىنشا، ءبىلىم بەرۋدە شۇعىل كومەككە مۇقتاج قىزدار مەن ۇلداردىڭ
4 پايىزىن عانا قامتۋ مۇمكىن بولىپ وتىر. سونداي-اق بيلىك باسقا دا ازاماتتىق مىندەتتەردى ورىنداۋعا مۇعالىمدەردى جۇمسايتىندىقتان، سوعىس باسقا ايماقتارداعى بىلىمگە اسەر ەتۋى مۇمكىن.

قاقتىعىس سالدارىنان قور­عا­نىس شىعىنى ءوسىپ، ءبىلىم بەرۋگە بو­لىنەتىن بيۋدجەت قاراجاتى سون­­دا جۇمسالادى. ەلدە 2021-2022 ­جىل­عا ارنالعان بيۋدجەتتە قورعا­نىس شىعىسىنىڭ ۇلەسى 0،5 پايىز­عا ءوستى. بۇل اسكەري شىعىستار­دىڭ نومينالدى قۇنىنىڭ ۇش­تەن ءبىر بولىگىنە تەڭ. ال ءبىلىم بەرۋگە جۇمسالاتىن قاراجات 0،2 پايىزعا تومەندەدى. ەگەر ۇكى­مەت ءبىلىم بەرۋگە جۇمسالاتىن قار­جىنى ساقتاپ قالۋعا تىرىس­سا دا، ول جالاقىسى تومەن مۇعا­لىمدەر ءۇشىن جەتكىلىكسىز. ويت­كەنى، قارجىلاندىرۋ مەن ۇسىنىس قيىن­دىعى سالدارىنان ينفلياتسيا 30 پايىزعا ءوستى. بۇل مۇعالىمدەردىڭ رۋحىن ءتۇسىرىپ، جىگەرىن جاسىتاتىنى ءسوزسىز.

الەمدە جاسالعان ەمپي­ري­كا­لىق زەرتتەۋلەر قاقتىعىس ءبىلىم مەن ساۋاتتىلىققا ايتار­لىقتاي تە­رىس اسەر ەتەتىنىن كور­سەتەدى. سو­عىس سونداي-اق ءبىلىم بەرۋدەگى ايىر­ما­­شىلىق، گەندەرلىك الشاقتىق سە­­كىلدى تەڭسىزدىكتى كۇشەيتەدى. سا­يىپ كەلگەندە، مۇنىڭ ءبارى ءبىلىم مەن ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتى ال­سىرەتىپ، ونىڭ تەرىس سالدارى بىر­نەشە ۇرپاققا جالعاسادى.

ەفيوپياداعى قازىرگى قاقتى­عىس­قا قاتىسى بار ايماقتار ونداعان جىل­دان بەرى ازاماتتىق جانە مەم­لە­كەتارالىق سوعىستاردى باستان وتكەردى. ەفيوپيا – ەريترەيا سوعى­سىنىڭ بالالار دەنساۋلىعى مەن بىلىمىنە اسەرىن زەرتتەۋ جۇر­گىزىلدى. وندا مەكتەپتەن قالىپ، دۇ­رىس تا­ماق­تانباۋ زارداپ شەككەن ايماق­تارداعى بالالاردىڭ ءبىلىم بەرۋ نا­تيجەلەرىنە ايتارلىقتاي اسەر ەت­كەنىن كورسەتەدى. وكىنىشكە قا­راي، 80- جىلدارى بالالىق شاعى مەن مەكتەپتە وقيتىن كەزى ازا­ماتتىق سوعىس­قا تاپ كەلگەندەر 33 جىل­دان كەيىن بالالارىنىڭ تۋرا سونداي سىناقتى باستان وتكەرگەنىنە كۋا بولدى.

قيىندىقتارعا قاراماستان، ەفيو­­پيانى باستاۋىش ءبىلىمدى بار­شاعا ورتاق ەتكەنى ءۇشىن ماقتاي الا­مىز. بۇل سوڭعى ازاماتتىق سو­عىس­تان كەلگەن زارداپتىڭ وتەمى ىسپەتتى. وكىنىشكە قاراي، قازىرگى سو­عىس كوپتەگەن مەكتەپكە زيان تي­گىزىپ وتىر. وسىلايشا، وقۋ وردالارى ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتىپ، قۇ­رىلىمدىق قيىندىقتاردى ەڭسە­­رۋدىڭ، پاندەميانىڭ بالالار بىلى­مىنە اسەرىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ورنىنا سوعىسپەن اۋرە.

قاقتىعىستىڭ ۇزاققا سوزىلاتىن سالدارىن جويۋدىڭ ءبىر جولى – زارداپ شەككەن، وسال توپتاردىڭ ءبىلىم الۋىن ساقتاۋعا ينۆەستيتسيا سالۋ. مۇنداي باعىتتاعى جۇمىس كوپتە­گەن بالانىڭ بۇرىس باعىتقا ءتۇسىپ كەتۋىنەن قورعايدى. حالىقارا­لىق قوعامداستىق ەفيوپياداعى سو­عىستان زارداپ شەككەن اۋداندارعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋىن جالعاستىرا وتىرىپ، قاقتىعىس ايماعىنداعى بالالاردىڭ ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىن ساقتاۋعا كىرىسۋى قاجەت.

دامۋ ۇيىمدارى قاقتىعىستى توقتاتۋ بارىسىنداعى كەلىسسوزدەر­دە ءبىلىم بەرۋگە حالىقارالىق قارا­جات ءبولۋدى العا تارتۋى قيىنعا سو­عۋى مۇمكىن. بىراق 2005 جىلعى داۋ­­لى سايلاۋدان كەيىنگى زورلىق-زوم­بىلىقتان كەيىن دونورلار ەل بي­لىگىنە قاراجاتتى تىكەلەي بەرمەي، ورتالىقتاندىرىلماعان مەكە­مەلەر ارقىلى ماڭىزدى قىز­مەت­تەرگە قاراجات بولە الدى. بۇل سوعىستى توقتاتۋعا باعىتتالعان بۇ­كىل ارەكەت بالالاردىڭ ءومىرى مەن ءبىلىم الۋ مۇمكىندىكتەرىن قالپىنا كەلتىرگەندە عانا پايدالى، ال ەكونو­ميكالىق سانكتسيالار سالىنسا، مەكتەپكە قاراجات بولىنبەي، ينفلياتسيا كۇشەيىپ، مۇعالىمدەردىڭ ناقتى تابىسى تومەندەيدى.

باستىسى، سوعىس ادام شىعى­نى­نىڭ ناقتى سانىمەن نەمەسە اشتىققا ۇشىراعان تۇرعىندار سانىمەن شەكتەلمەيتىنىن بۇكىل تاراپ ەسكەرۋگە ءتيىس. قازىرگى قاقتىعىستىڭ سالدارى بولاشاق ۇرپاققا دا تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. سەبەبى ميلليونداعان بالالار ءبىلىم الۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. وسى ءۇشىن ساياساتكەرلەر دە جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس.

 

بينيام بەداسسو،

لوندونداعى جاھاندىق دامۋ ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

جانى جايساڭ جاز-اتا

قوعام • كەشە

دۇبىردەن تۋعان ولەڭ

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار