سايلاۋ • 28 قىركۇيەك، 2021

سايلاۋدىڭ جاعىمدى جانە جاعىمسىز تۇستارى

65 رەت كورسەتىلدى

پرينستون. جاعىمسىز جاڭالىقتان باستايىق. گەرمانيادا فەدەرالدىق سايلاۋدا «گەرمانياعا بالاما» پارتياسى (AfD) جەڭىلدى، بىراق 10 پايىز داۋىس جينادى. وزىنە قاتىستى داۋ-جانجالدارعا قاراماستان، پارتيا نەمىس ساياسي الاڭىنان ازىرگە كەتە قويمايتىن سەكىلدى. جاقسى جاڭالىق تا بار. بۇل سايلاۋ وڭشىلدارعا قاتىستى ءداستۇرلى ۇستانىمنىڭ ەسكىرگەنىن كورسەتتى. ەندى باتىس دەموكراتيالارى ۇنەمى مادەني قاقتىعىستى باستان وتكەرمەيدى. ورتالىق-سولشىل جانە ورتالىق-وڭشىلدار اراسىنداعى ۇلكەن كواليتسيا مىندەتتى تۇردە ساياسي بىرجاقتىلىققا اكەلمەيدى. سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيالار ناتيۆيزم مەن يسلامفوبياعا قارسى كەلمەي-اق ءتيىمدى جۇمىس ىستەي الادى.

كوپتەگەن بايقاۋشى كوسموپوليتتىك ليبەرالدار مەن «تامىرى تەرەڭگە كەتكەن» كوممۋنيتاريلەر اراسىنداعى كۇرەس (مۇمكىندىگىنشە بەيتاراپ سويلەۋگە تىرىسساق) قازىرگى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ساياساتىن ايقىندايتىنىن ايتادى. كەيبىر قاقتىعىس «كەز كەلگەن جەردە» نە ء«بىر جەردە» دەپ قاراپايىم تۇردە قاراستىرىلعانىمەن، ءبارىن بۇلاي ەكىگە بولۋگە كەلمەيتىن باسقا دا كوپتەگەن ماسەلە بار. گەرمانيادا سوڭعى جىلدارى يمميگراتسيا باستى الاڭداۋشىلىق تۋعىزدى. وسى سايلاۋ قارساڭىندا ازاماتتار وزدەرىن تولعاندىرا­تىن ماسەلەلەر رەتىندە زەينەتاقىنى، الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ بولاشاعى مەن كليماتتىڭ جىلىنۋىن اتاپ كورسەتتى. پارتيالار بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءتۇرلى كوزقاراسىن ءبىلدىردى، ال ورتا تاراپتى ۇستاناتىن وڭشىل مەن سولشىلداردىڭ كلاسسيكالىق باسەكەلەستىگى اسىرە وڭشىلدار ءۇشىن جاعىمسىز جاڭالىق اينالدى.

ازاماتتار ساياساتتىڭ ەكى بالاما نۇسقاسىن تاڭداۋى «نەگىزگى» پارتيالاردىڭ ءبارى بىردەي دەگەن پوپۋليستىك كوزقاراستى ءبىلدىرىپ، سىبايلاس جەمقورلىققا بەيىم ەليتا «حالىققا» زيان كەلتىرۋ ءۇشىن بىردەي ساياسات جۇرگىزەدى دەگەن پىكىردىڭ قاتە ەكەنىن كورسەتتى. سونداي-اق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا (SPD) مەن كانتسلەر انگەلا مەركەلدىڭ حريستيان-دەموكراتيالىق وداعى (CDU) اراسىنداعى ۇلكەن كواليتسيا ەكسترەميستىك پيعىلداعى پارتيالاردى قولدايدى دەگەن بولجامدى دا جوققا شىعاردى. ءسويتىپ، سوتسيال-دەموكراتتار سولشىل باعىتقا بەت الىپ، مەركەل ءداۋىرىنىڭ اياقتالعانىن اڭعارتتى.

نەمىس بيلىگىنىڭ پاندەمياعا قارسى ارەكەتىنە نارازىلىق ازاماتتاردى AfD-گە داۋىس بەرۋگە يتەرمەلەيدى دەگەن بولجام جاسالدى. سەبەبى بۇل نارازىلىق كورسەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءادىسى بولىپ ەسەپتەلگەن. ونىڭ ۇستىنە، AfD – گەرمانيانىڭ فەدەرالدى جۇيەسىندە بيلىككە يە ەمەس جالعىز پارتيا.

بىراق بۇلاي بولماۋىنىڭ ەكى سەبەبى بار. بىرىنشىدەن، كوپتەگەن نەمىس ءۇشىن AfD – تاريحي رەۆيزيونيزمگە بەيىم پارتيا، ياعني فاشيستىك وتكەننەن حابار بەرەدى. CDU-نىڭ كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسىنە رەنجىگەن كەيبىر قاتال كونسەرۆاتورلار دا نەوناتسيزمگە بايلانىستى نارسەدەن اۋىلىن اۋلاق قوندىرادى. سوندىقتان AfD نارازى ەلەكتوراتتىڭ قولداۋىن يەلەنە الماۋى قۇرمەتتەلىپ، راديكالدى بولۋعا تىرىسۋ ستراتەگياسى ۇزاققا سوزىلمايتىنى اڭعارىلدى.

AfD-نىڭ كوپ داۋىس جيناي الماۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى مىنادا. اقش-تاعى رەسپۋبليكاشىلار سەكىلدى پارتيا پاندەميا كەزىندە «بوستاندىقتى» مونوپوليالاۋعا تىرىستى. بىراق ولاردىڭ تالپىنىسىن نەمىس ليبەرالدارى بۇزدى. ەركىن دەموكراتيا­لىق پارتيا (FDP) پلەنارلىق وتىرىستارداعى بىرقاتار ماڭىزدى پىكىرتالاستا AfD-گە ناقتى بالاما ۇسىند­ى. FDP قاستاندىق تەورياسىن العا تارتپاي، سايا­ساتتى سىناماي-اق پاندەمياعا بايلانىستى شەكتەۋلەردى سەنىمدى قورعادى.

سونداي-اق SPD دە، CDU دا ەۋروپاداعى نەگىزگى ۇردىسكە – وڭشىلداردىڭ كەي پىكىرى مەن ساياساتىن قابىلداي وتىرىپ، ولارعا قارسى تۇرۋعا تاپ كەلدى. ناۋقان كەزىندەگى ارەكەتتەرى ءساتسىز اياقتالدى. حريستيان-دەموكراتتاردىڭ مەركەلدەن كەيىنگى ۇمىتكەرى ارمين لاششەتتىڭ «تاليبان» ۇيىمىنىڭ  (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان ۇيىم) اۋعانستان­دى باسىپ الۋى كەزىندە «2015 جىل قايتالان­باۋى كەرەك (ميلليون بوسقىن قابىلداعان ۋاقىت)» دە­گەن ءسوزى قارسىلىققا ۇشىرادى. ءوزىن «AfD-lite» رەتىن­دە كورسەتۋگە تىرىسقان CDU سايا­ساتكەرى حانس-گەورگ مااسسەن دە جەڭىلىسكە ۇشىرادى.

الايدا بوساڭسۋعا بولمايدى. ءبىر سايلاۋدان كوپ ساباق الۋعا بولادى، بىراق CDU ءالى دە قاتە­لە­سۋى مۇمكىن. CDU ءوز تاريحىنداعى ەڭ ناشار ناتي­جە­دەن كەيىن وڭشىل باعىتقا بەت الۋى ىقتيمال. قا­­­­زىر­گى تاڭدا وڭشىلدار گەرمانيانىڭ شىعىس بو­لى­­گىن­دە باسىمدىققا يە. سونداي-اق ساكسونيا مەن تيۋ­­رينگيادا دا جاقتاستارعا يە. ولاردىڭ گەر­ما­نيا­نىڭ باسقا بولىگىنەن ايىرماشىلىعى – جاس­تار­دىڭ قولداۋىنا يە ءارى ەكسترەميستىك پىكىر ۇستا­نا­تىندار تابىلادى. الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ سانى ارتا ءتۇسۋى مۇمكىن. سوندىقتان ولار ءۇشىن وسى ساي­­لاۋدىڭ ناتيجەسى جەڭىلىس رەتىندە كورىنبەۋى ىق­تيمال.

 

يان-ۆەرنەر ميۋللەر،

پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساياسات پروفەسسورى، كوپتەگەن كىتاپتىڭ اۆتورى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جانى جايساڭ جاز-اتا

قوعام • كەشە

دۇبىردەن تۋعان ولەڭ

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار