الەم • 28 قىركۇيەك، 2021

پاندەميا: دامىعان ەلدەردى ۇلكەن سىناق كۇتىپ تۇر

47 رەت كورسەتىلدى

ەدينبۋرگ. شارتاراپتىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىندەگى، افريكاداعى تابىسى تومەن مەملەكەتتەر باقۋات­تى ەلدەردەن قولدانىلماعان ميل­ليونداعان كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناسىن قوقىسقا تاستاماي، كومەك رەتىندە بەرۋىن سۇراپ وتىر. ال اقش پەن ەۋروپا بيىل «ۇلكەن جە­تىلىك» سامميتىندە بەرگەن ۋادەسىن ورىنداپ، 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن الەم حالقىن ۆاكتسينامەن قامتاماسىز ەتەتىنىنە كۇمان تۋا باستادى.

اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەننىڭ اكىمشىلىگى كەلەسى جىلى قىركۇيەكتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ وتىرىسىنا دەيىن بارشاعا جەتكىلىكتى ۆاكتسينا ۇلەستىرۋگە ءسوز بەرگەن ەدى. بىراق باي جانە كەدەي ەلدەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق ۇلعايعانى سونشالىق، تابىسى تومەن مەملەكەتتەردەگى ەگدە تۇرعىنداردىڭ 2 پايىزى عانا ۆاكتسينا سالدىرعان. سالىستىرىپ قاراساق، تابىسى جوعارى ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 50 پايىزدى قۇراپ وتىر. سوراقىسى سول، باقۋاتتى مەملەكەتتەردە ميلليونداعان ۆاكتسينا ۋاقتىلى پايدالانىلماعاندىقتان ىسىراپ ەتىلىپ، قوقىسقا تاستالادى.

جىل باسىندا باتىس ەلدەرى بىر­نە­شە اي بويى جاھاندىق سۇرانىستى قانا­عاتتاندىرۋعا قاجەتتى ۆاكتسينا جەت­­كى­لىك­سىز ەكەنىن ايتىپ، سىلتاۋراتاتىن. بىراق قازىرگى تاڭدا اي سايىن 1،5 ميلليارد دوزا ۆاكتسينا شىعارامىز. وسى جولداردى جازىپ وتىرعانىمدا، 300 ميلليونعا جۋىق ەكپە قولدانىلماي، قويمالاردا جاتىر نەمەسە باتىس ەل­دەرى يەمدەنىپ، وزدەرىنىڭ ىقپالىنا كون­دىرىپ، مونوپولياعا اينالعاندىقتان، سولارعا جەتكىزىلمەك. سونىڭ سالدارىنان دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مىنىڭ 2021 جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن بەلگىلەنگەن مەجەسى ورىندالماعان كۇيىندە قالىپ وتىر. ياعني تابىسى تومەن ەلدەردەگى حالىقتىڭ كەم دەگەندە 10 پا­يىزىنا ەكپە سالىپ، نەگىزىنەن، مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن قارتتاردى قامتۋ قاجەت بولاتىن.

Airfinity زەرتتەۋ ورتالىعى جۇرگىزگەن اۋقىمدى ەسەپكە سۇيەنسەك، بيىلعى جەل­توقسانعا دەيىن قولدانىلماعان دوزا­لاردىڭ سانى ءبىر ميللياردقا جەتەدى. بۇل تاڭعاجايىپ سانداردى وقىرمانعا تۇسىنىك­تى بولۋ ءۇشىن ايتساق، پايدالانىلماعان ۆاكتسينالار افريكا حالقىنىڭ كەمى 40 پا­يىزىنا ەكپە سالۋعا جەتەر ەدى.

وكىنىشكە قاراي، Airfinity جۇرگىزگەن زەرتتەۋگە قاراعاندا، ەگەر دەر كەزىندە ارەكەت ەتپەسەك، جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 100 ميلليون قولدانىلماعان ۆاكتسينانىڭ جارامدىلىق مەرزىمى اياقتالادى. ەگەر ەكى ايلىق ساقتاۋ مەرزىمىن ەسكەرە وتىرىپ، ارتىق ۆاكتسينانى كەستە بويىنشا ونى قاجەت ەتەتىن جەرگە جەتكىزە الماساق، بۇل كورسەتكىش 241 ميلليوننان اسىپ كەتۋى مۇمكىن. قالاي دەگەنمەن، بۇل – قىلمىسقا پارا-پار ىسىراپ ەتۋشىلىك ارەكەت.

ساياساتكەرلەر ءۇشىن اسىرەلەۋ وڭاي. بىراق ەگەر دامۋشى ەلدەرگە ۆاكتسينالار، دياگنوستيكا جاسايتىن قۇرىلعىلار جەتكىزىلىپ، ەم جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرىل­مەسە، وندا كەلەسى جىلى كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى سالدارىنان كەمىندە ميلليوننان استام ادام قازا تابۋى ىقتيمال.

ۇلىبريتانيادا 100 ميلليونعا جەت­پەيتىن ۆاكتسينا سالۋدىڭ ارقاسىندا 100 مىڭنان استام ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعانىمىز بەلگىلى. 200 ميلليون نەمەسە ودان دا كوپ دوزانى ىسىراپ ەتۋگە جول بەرۋ تابىسى از ەلدەردە ۆاكتسينا الماعان جۇزدەگەن مىڭ ادامدى ازاپقا ءتۇسىرىپ، ءومىرىن قيۋى مۇمكىن.

باستى نازار بايدەننىڭ ۆاكتسيناعا قاتىستى وسى اپتادا وتكىزەتىن سامميتىنە اۋىپ تۇر. بۇعان دەيىنگى بەيبىت ومىرگە قاراعاندا، قازىر پالەنباي ادامنىڭ ءومىرى قىل ۇستىندە تۇر. ەگەر باتىس ەلدەرى الەمنىڭ قالعان بولىگىنە قاجەتتى ۆاكتسينالاردى جەتكىزبەسە، وندا تابىسى تومەن مەملەكەتتەردە ولارعا سەنىم قالمايدى. ميلليونداعان ارتىق دوزانى وتە مۇقتاج ادامدارعا جەتكىزە الماساق، بۇل ادامزات ىنتىماقتاستىعى مەن ادەپتىلىگىن بەكەرگە شىعاراتىن ەڭ سوراقى ءسات بولادى.

ەندەشە، وسى ايدا بۇۇ سامميتىنە جينالعان الەم باسشىلارى ايتقان­داي، ادامزات تاعدىرى باسكە ءتۇسىپ تۇر. سون­دىقتان وسى ۋاقىتقا دەيىن ۆاكتسينا بولۋدەگى سۇمدىق، كەشىرىلمەيتىن تەڭ­سىزدىكتى جويۋىمىز قاجەت.

Airfinity جيناعان دەرەكتەرگە سۇيەن­سەك، 200 ميلليون دوزا ەكپەنى افريكاعا جانە باسقا دا تابىسى تومەن ەلدەرگە جەت­كىزۋ ءۇشىن ونى جەدەل تۇردە COVID-19 Vaccine Global Access (COVAX) مەكەمەسىنە جا­نە افريكالىق ۆاكتسينالاردى ساتىپ الۋ قورىنا اۋدارۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مى­نىڭ ءار ەل ءۇشىن 10 پايىز جوسپارىن ورىنداۋعا جەتەدى. سونىمەن قاتار باتىس ەلدەرىنىڭ COVAX-قا اي سايىن ءدال وسىنداي مولشەردە، شامامەن 200 ميلليون ەكپە دوزاسىن جىبەرۋىنە مۇمكىندىك مول. بۇل دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ جىل سوڭىنا دەيىن افريكا حالقىنىڭ شامامەن 40 پايىزىن ۆاكتسينامەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارىنا ساي كەلەدى. سونداي-اق قۇرلىقتا جەتپەي جاتقان 500 ميلليونعا جۋىق دوزانىڭ ورنىن باسادى.

ۆاكتسينا ۇلتشىلدىعىنىڭ تەڭسىزدىككە، ىسىراپقا جانە ولىمگە اكەلەتىنىن كوردىك. ىندەت تابىسى تومەن ەلدەردە ۇزاق ۋاقىت بويى كەتپەي قويسا، وندا جاڭا تۇرلەرى دە كوبەيە تۇسەدى. ءسويتىپ تولىقتاي ۆاكتسينا العاندارعا دا قاۋىپ توندىرەدى.

نەگىزگى ماسەلە وسى اپتادا افريكالىق كوشباسشىلار، بۇرىنعى مەملەكەت پەن ۇكىمەت باسشىلارى، Pandemic Action Network ۇيىمى جانە ارداگەرلەر توبى سەكىلدى توپتاردىڭ وتىنىشتەرىندە جا­تىر. دامۋشى ەلدەردەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار مەن ءدىن كوشباسشىلارى مورالدىق اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جەدەل ارەكەت ەتۋگە شاقىردى.

جۇقپالى جانە جۇقپالى اۋرۋدان تۋىندايتىن جاھاندىق داعدارىسقا قارسى ۇجىمدىق ارەكەتتەن باسقا بالاما جوق. ەندەشە، وسى اپتادا وتەتىن ۆاكتسيناعا قاتىستى سامميت باقۋاتتى ەلدەردىڭ قان­شالىقتى ادىلەتتى ەكەنىن كورسەتەدى.

 

گوردون براۋن،

ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جاھاندىق ءبىلىم جونىندەگى ارنايى وكىلى جانە جاھاندىق ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىگىن قارجىلاندىرۋ جونىندەگى حالىقارالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

جانى جايساڭ جاز-اتا

قوعام • كەشە

دۇبىردەن تۋعان ولەڭ

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار