جاڭا كودەكستىڭ ءىس جۇزىندە باسشىلىققا الىنا باستاعانىنا 3 اي بولىپ قالدى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – جاريا-قۇقىقتىق قاتىناستار بويىنشا تۋىنداعان داۋلاردى ۇتىمدى شەشۋ. ويتكەنى, وسى ۋاقىتقا دەيىن اكىمشىلىك سوت ءوندىرىسىنىڭ جەكە ءتارتىبى بولماعان. جاريا-قۇقىقتىق داۋلار ازاماتتىق-پروتسەستىك ەرەجەلەر بويىنشا قارالاتىن-دى. مۇنداي جاعدايدا داۋلار كوبىنەسە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ پايداسىنا شەشىلۋشى ەدى.
ەندى ەلىمىزدە ەنگىزىلگەن جاڭا ينستيتۋتتىڭ العاشقى قادامدارى قالاي دەگەن ساۋالدى ءبىز سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى سەرىكبول ساپارعاليەۆكە قويعان ەدىك.
«اكىمشىلىك ادىلەت – اكىمشىلىك ورگانداردىڭ بيلىكتى ىسكە اسىرۋ وكىلەتتىگى بارىسىندا تۋعان داۋلاردى قارايدى. مۇنداي داۋلاردى ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلاردان ايىرىپ قاراۋ تالاپكەرگە قيىندىق تۋعىزىپ, سونىڭ كەسىرىنەن سوتتار تالاپ-ارىزداردى قايتارىپ تاستاپ جاتاتىن.
1 شىلدەدەن بەرى سولتۇستىك قازاقستاننىڭ سوتتارىنا جاڭا كودەكس بويىنشا قارالاتىن 165 اكىمشىلىك تالاپ-ارىز ءتۇستى. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. قىزىلجار اۋداندىق سوتىنا ءبىر ازاماتتان ءوزىن اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمىن سايلاۋ كەزىندە كانديدات رەتىندە تىركەمەگەن سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ۇستىنەن شاعىمدانعان ارىز ءتۇستى. اۋداندىق سوت «سايلاۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس ازاماتتىڭ زاڭدى قۇقىعىن قورعاعان شەشىم شىعارىپ, ول اۋىلدىق وكرۋگتىڭ سايلاۋىنا تۇسە الدى», دەدى.
جالپى, اكىمشىلىك ادىلەت ەنگىزىلگەننەن بەرى سوتتار شىعارعان 29 شەشىمنىڭ 22-ءسى تالاپكەرلەردىڭ پايداسىنا شەشىلگەن.
سونىمەن قاتار كەلىپ تۇسكەن 165 تالاپ-ارىزدىڭ 21-ءى جاريالى-قۇقىعى جوقتىعى سەبەپتى اكىمشىلىك ادىلەتكە سايكەس بولماعاندىقتان كەرى قايتارىلعان. ال تالاپ-ارىز يەلەرىنە ولار كوتەرگەن داۋلى ماسەلەلەردىڭ ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس اياسىندا قارالاتىندىعى ەسكەرتىلگەن. كەيبىر تالاپ-ارىزدار جاۋاپكەرگە «جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيە» پرينتسيپىمەن جازىلعاندىعى دا انىقتالعان. ارينە, ونداي تالاپ-ارىزدار قارالماعان. كەرى قايتارىلعان ارىزداردىڭ جالپى سانى – 45. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن جايت, 28 تالاپ-ارىز بويىنشا تاتۋلاسۋ شارتى بەلگىلەنگەن.
شىعارىلعان شەشىمدەردىڭ 72 پايىزى بويىنشا تالاپ-ارىز بەرۋشىلەردىڭ اكىمشىلىك ورگاندارعا قارسى تالاپتارى قاناعاتتاندىرىلعان, ياعني اكىمشىلىك ورگانداردىڭ شەشىمدەرى مەن ارەكەتتەرى زاڭسىز دەپ تانىلعان.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتىنىڭ توراعاسى بەردىبەك ءمۇستافيننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اكىمشىلىك سوتتار اشىلعانعا دەيىن ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاتىستى تالاپ-ارىزدارىنىڭ سوت ارقىلى عانا قاناعاتتاندىرىلعانى 30 پايىزدان اسپايتىن بولسا, جاڭا كودەكس كۇشىنە ەنگەلى بۇل جاعداي كۇرت وزگەرىپ وتىر.
«ويتكەنى جاڭا اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكستىڭ ءمانى بويىنشا ەگەر ازامات اكىمشىلىك ورگاندارعا قارسى سوتقا تالاپ-ارىز بەرسە, بۇل اكىمشىلىك ورگان كىنالى دەگەندى بىلدىرەدى. اكىمشىلىك ورگاننىڭ «كىنالىلىك پرەزۋمپتسيا قاعيداسى» قولدانىلادى. ياعني اكىمشىلىك ورگان سوتتا ءوزىنىڭ ارەكەتتەرىنىڭ زاڭدى ەكەنىن دالەلدەۋى قاجەت. الايدا بۇل قاعيدانى سوتقا ۇستىنەن تالاپ-ارىز تۇسكەن اكىمشىلىك ورگاننىڭ بارلىق ارەكەتى مەن شەشىمى زاڭعا قايشى بولىپ سانالادى دەپ قاتە تۇسىنبەۋ قاجەت. بۇل رەتتە سوتتا جەكە تۇلعالاردىڭ تەك زاڭدى تالاپتارى عانا قورعالاتىندىعىن اتاپ ايتقان ءجون. مىسالى, سوتتا قارالعان تالاپ-ارىزداردىڭ 8-ءى بويىنشا اكىمشىلىك ورگانداردىڭ شەشىمدەرى مەن ارەكەتتەرى زاڭدى دەپ تانىلدى, ال جەكە تۇلعالاردىڭ تالاپ-ارىزدارى قاناعاتتاندىرۋسىز قالدىرىلدى», دەدى بەردىبەك مۇستافين.
اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس بويىنشا ازاماتتار سوتقا 4 ءتۇرلى تالاپ-ارىز بەرە الادى, ولار: داۋ ايتۋ تۋرالى, ماجبۇرلەۋ تۋرالى, ارەكەت جاساۋ تۋرالى, قۇقىقتى تانۋ تۋرالى. وسى كۇنگە دەيىن سوتقا تۇسكەن تالاپ-ارىزداردىڭ باسىم كوپشىلىگى داۋ ايتۋ تۋرالى. ودان كەيىن ماجبۇرلەۋگە شاعىنۋ كوپ. ارەكەت جاساۋعا شاعىنۋشىلار دا بار, ال قۇقىقتى تانۋ تۋرالى تالاپ-ارىز ءالى تۇسپەگەن ەكەن. داۋ ايتۋ تۋرالى تالاپ-ارىزداردىڭ 52-ءى – سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ارەكەتتەرىن, قاۋلىلارىن زاڭسىز دەپ تانۋ تۋرالى.
ماسەلەن, سولتۇستiك قازاقستان وبلىسى اكiمدiگiنiڭ قۇرىلىس, ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنا قاتىستى ەكى تالاپ-ارىز قارالعان. قالادا ەكى كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي سالعان قۇرىلىس ۇيىمى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ وزدەرىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋ اكتىلەرىن زاڭسىز دەپ تانۋ تۋرالى تالاپ-ارىز تۇسىرگەن. سوتتا انىقتالعانداي, جەكە ۇيىمداردى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالانعان, سوندىقتان تەكسەرىستەر تەك قولدانىستاعى زاڭنامادا كوزدەلگەن ەرەكشە تارتىپتە وتكىزىلەدى. مەملەكەتتىك ورگان وسى زاڭ تالاپتارىن بۇزىپ, مونيتورينگ وتكىزگەن. الايدا مونيتورينگ تەكسەرۋ ەمەس, تەك تالداۋ جۇرگىزۋدى كوزدەيدى. دەگەنمەن سوت ەكى تالاپ-ارىزدى دا قاناعاتتاندىرعان. ازىرگە سوتتىڭ شەشىمدەرى كۇشىنە ەنگەن جوق.
ماجبۇرلەۋ تۋرالى شاعىمدانۋشىنىڭ تالاپ-ارىزى نەگىزدى ەكەندىگى دالەلدەنسە, سوت اكىمشىلىك ورگاندى بەلگىلى اكت شىعارۋعا ماجبۇرلەۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى. مىسالى, سوتتا قارالعان ىستەردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك ورگانعا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ارنايى ليتسەنزيا بەرۋ تۋرالى تالاپ-ارىز قارالعان. سونداي-اق سالىق ورگانىن قاتە تولەنگەن اقشا سوماسىن قايتارۋعا ماجبۇرلەۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلعان.
ءبىر نازار اۋدارارلىعى, سوتتا تاراپتاردىڭ داۋىن شەشۋ ءۇشىن تاتۋلاسۋ راسىمدەرى بەلسەندى قولدانىلىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەكى جاق ءبىر-بىرىنە تۇسىنىستىك تانىتۋى ارقىلى تاتۋلاسىپ, اراداعى داۋ ءبىرجولا شەشىلەدى. جاڭا كودەكس بويىنشا ەندى مەملەكەتتىك ورگاندار دا اكىمشىلىك قالاۋى بولسا تاتۋلاسۋ كەلىسىمىنە كەلە الادى. وسى كۇنگە دەيىن 28 داۋ بويىنشا تاتۋلاسۋ كەلىسىمى بەكىتىلگەن, ولاردىڭ كوبى سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ارەكەتتەرىنە شاعىم كەلتىرۋگە بايلانىستى بولعان.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
