2021 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ ەنەرگيا ءوندىرۋشى ستانسالارداعى ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاريفتەر ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا ورتا ەسەپپەن 15%-عا كوتەرىلدى. تيىسىنشە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى KEGOC اق ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ ۇلتتىق وپەراتورىندا وڭىرلىك جەلىلىك «كوكشەتاۋ ەنەرگو» سەرىكتەستىگى جانە جابدىقتاۋ كومپانيالار «كوكشەتاۋ ەنەرگو ورتالىق» سەرىكتەستىگىندە دە ءوستى. جالپى تاريف 4 بولىكتەن تۇرادى. بۇل ساتىپ الۋ (42%), ترانزيت (47%), قۋات نارىعى, تەڭگەرىمدەۋ, ساۋدا-ساتتىققا دايىندىق (8%) جانە جابدىقتاۋ ۇستەمەسى (3%). تۇتىنۋشىلارعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن «كوكشەتاۋ-ەنەرگو» سەرىكتەستىگى وبلىستا ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاريف قالىپتاستىرۋ قۇرىلىمىن كورنەكى جانە قولجەتىمدى ەتىپ ارنايى جۇيە دە ازىرلەدى.
2021 جىلدىڭ 1 ماۋسىمنان باستاپ ەلەكتر ەنەرگياسى جەكە تۇلعالار ءۇشىن 10, زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن 20, بيۋدجەتتىك ۇيىمدار ءۇشىن 45%-عا قىمباتتادى. وسى ارادا قىمباتتاۋدىڭ سەبەبىن تالداپ كورەلىك. بىرىنشىدەن, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مالىمدەگەن 15% – رەسپۋبليكانىڭ بارلىق 37 ەنەرگيا ءوندىرۋشى ستانسالارى بويىنشا ورتاشا ءوسىم كورسەتكىشى. ياعني ءبىر جەردە كوپ, ءبىر جەردە از.
– ءبىز ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ نەگىزگى كولەمىن «سامۇرىق-ەنەرگو» اق كوپبەيىندى ەنەرگەتيكالىق حولدينگىنە كىرەتىن ەلەكتر ستانسالارىنان ساتىپ الامىز. ناقتىراق ايتساق, «ەكىباستۇز گرەس-1» جانە «مويناق» گەس-ىنەن. وندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى بيىل 1 ماۋسىمنان باستاپ 25%-عا, ال 1 شىلدەدەن باستاپ تاعى دا ورتا ەسەپپەن 4 %-عا ءوستى, – دەيدى «كوكشەتاۋ ەنەرگو» جشس باس ديرەكتورى دوسىمحان ارالباەۆ, – ەكىنشىدەن, ءوزىمىز دە تۇتىنۋشى بولعاندىقتان, ءبىزدىڭ كومپانيا ءۇشىن ءتاريفتىڭ كەزەكتى كوتەرىلۋى, ارينە, جۇقالاپ ايتقاندا, قولايسىز اسەر ەتەدى. مىسالى, تۇتىنۋشىلاردى ساپالى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە شىعىندا قالماۋ ءۇشىن وبلىس بويىنشا تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ دەپارتامەنتىندە ءتاريفتىڭ ءاربىر تيىنىن قورعاۋعا تۋرا كەلەدى. بىلتىر كومپانيانىڭ جيىنتىق تابىسى 7 ملرد 708 ملن تەڭگەنىڭ دەڭگەيىندە بولدى. ال شىعىس – 7 ملرد 664 ملن تەڭگە. بۇل ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋعا ارنالعان شىعىستار (شىعىنداردى وتەۋ جانە شارۋاشىلىق قاجەتتىلىك ءۇشىن) – 3 ملرد 224 ملن, ەڭبەكاقى – 2 ملرد 049 ملن, ماتەريالدىق شىعىندار مەن جوندەۋلەر – 715 ملن, ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما – 1 ملرد 244 ملن, سالىقتار – 354 ملن, باسقا شىعىندار 78 ملن, ال پايدا 44 ملن تەڭگە كولەمىندە. تاپقان قاراجات ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاقسارتۋعا جانە ارنايى تەحنيكا ساتىپ الۋعا جۇمسالدى. بۇل جەردە كومپانيانىڭ جيىنتىق تابىسى تۋرالى اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي ەشنارسە جوق.
«كوكشەتاۋ-ەنەرگو» سەرىكتەستىگى بيىل 1 قازاننان باستاپ 6,5%-عا وسىرۋگە ءوتىنىم بەرگەن. بۇل شەشىم اعىمداعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن ستانسالار باعاسىنىڭ وسۋىنە جانە 1 قازانىنان باستاپ ەلەكتر ەنەرگياسىن تاسىمالداۋ, ديسپەتچەرلەۋ جانە قۋات نارىعىن تەڭگەرىمدەۋ بويىنشا KEGOC اق ءتاريفىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. كوكشەتاۋداعى ەلەكتر باعاسىنىڭ ءتاريفى ەلىمىزدىڭ وزگە قالالارىمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما جوعارى. سەبەپ – وبلىس ورتالىعىندا جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ بولماۋى.
– بىزگە ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. سوندىقتان ەلەكتر ەنەرگياسىن ءبىزدىڭ وبلىسقا جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىز KEGOC اق ءترانزيتى ءۇشىن اقى تولەيمىز, – دەيدى دوسىمحان ءالىش ۇلى, – ەگەر جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى بولسا, تاريف 4,29 تەڭگەگە تومەن بولار ەدى. بار ماسەلە وسىندا.
ءتاريفتىڭ كوتەرىلۋى قاراپايىم تۇتىنۋشىمەن قاتار شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە دە وڭاي سوقپاسى بەلگىلى. ايتسە دە تاريفتەردى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ باسقا تۇتىنۋشىلار ەسەبىنەن تۇتىنۋشىلاردى سۋبسيديالاۋ دەپ اتالاتىن ەرەكشەلىگى بار. بۇل تاريف ەكونوميكالىق نەگىزدەلگەن دەڭگەيدەن تومەن. ياعني وزىندىك قۇنىنان تومەن بولعان كەزدە وسىنداي باعا قالىپتاسادى. ال باسقا ونەركاسىپتىك تۇتىنۋشىلار ءۇشىن كەرىسىنشە, جوعارى. جەكە تۇلعالار ءۇشىن تاريف ورتاشا تاريفتەن الدەقايدا تومەن. اسىلىندا, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار اراسىنداعى تاريفتەردى تەڭەستىرگەن ءجون. بۇل ءبىرشاما ادىلەتتى بولار ەدى.
سونىمەن قاتار كوكشەتاۋدى «اريستوندار» دەپ اتالاتىن ەلەكتر سۋ جىلىتقىشتار قالاسى دەپ ايتۋىمىز كەرەك. بۇل دا قالا تۇرعىندارىنىڭ قالتاسىنا سالماق تۇسىرەدى. سونداي-اق حالىقتى «كۆت/ساعات» ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن ءوزىنىڭ جوعارى تاريفىمەن دە دەمەۋشىلەرگە قاتىساتىن زاڭدى تۇتىنۋشىلاردىڭ قارجىسىنا كەرى اسەر ەتەدى. باسقا وبلىس ورتالىقتارى ورتالىقتاندىرىلعان ىستىق سۋمەن جانە گازبەن جابدىقتالعان. وزگە وبلىس ورتالىقتارىنىڭ تۇرعىندارى ءبىر ايدا شامامەن 150 كۆت/ساعات ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنسا, كوكشەتاۋلىقتار 300-350 كۆت/ساعات شاماسىندا تۇتىنادى.
سوڭعى كەزدە KEGOC اق ۇلتتىق جەلىلەرىنە تىكەلەي قوسىلعان جانە وسىلايشا تاريف قالىپتاستىرۋدىڭ جالپى جۇيەسىنە قاتىسپايتىن كەيبىر ونەركاسىپتىك تۇتىنۋشىلار پايدا بولدى. بۇل, بىلايشا ايتقاندا, تۇتىنۋشىلاردىڭ ءبىر توبى. ورتاشا العاندا, مۇنداي تۇتىنۋشىلار 1 كۆ/ساع 15 تەڭگەدەن تولەيدى. 1 كۆ/ساع ءۇشىن كەلەسى توپ – «كوكشەتاۋ ەنەرگو» جشس جەلىلەرىنە قوسىلعان, بىراق ەركىن ءتاريفى, تازا كىرىسى بار جانە تەك ءىرى ونەركاسىپتىك تۇتىنۋشىلارعا قىزمەت كورسەتەتىن ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمداردىڭ قىزمەتتەرىن پايدالاناتىن تۇتىنۋشىلار. بۇل مەملەكەت باعا قالىپتاسۋىن رەتتەمەيتىن شاعىن ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمدار. ولار تۇتىنۋشىلاردى ەلەكتر ەنەرگياسىن حالىققا مىندەتتى تۇردە ساتىپ الۋ-ساتۋ مىندەتى جۇكتەلگەن باسقا كەپىلدىك بەرەتىن ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمداردى «قىزىقتىرىپ» ءوز جاقتارىنا تارتىپ الادى. وسىعان بايلانىستى زاڭدى تۇلعالار كەتەدى جانە ەجۇ-عا حالىق پەن زاڭدى تۇلعالار اراسىنداعى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ وزگەرۋىنەن پايدا بولاتىن شىعىندار تۋىندايدى, ويتكەنى حالىقتىڭ ءتاريفى ايتارلىقتاي تومەن. وسى شىعىندار قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس ەجۇ شىعىندارىن وتەۋ ءۇشىن تاريفكە ەنگىزىلۋى ءتيىس, ولار ءوز كەزەگىندە تۇتىنۋشىلار (حالىق جانە زاڭدى تۇلعالار) ءۇشىن تاريفتەردىڭ كوتەرىلۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا سويلەگەن سوزىندە گەنەراتسيالايتىن ستانسالاردىڭ توزۋى 50%-دان اسىپ كەتكەنىن اتاپ كورسەتتى. ەلەكتر ەنەرگياسىنا ارنالعان تاريفتەر بىرنەشە رەت كوتەرىلگەنىمەن, بۇل ارەكەت سالانىڭ جاعدايىن جاقسارتا الماي تۇر. بۇگىندە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا شامامەن 80%-عا توزعان. بۇل كورسەتكىش جىلدان جىلعا كوبەيىپ كەلەدى.
– ءبىزدىڭ كومپانيا شامامەن 16 مىڭ شاقىرىم ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرى مەن 3 مىڭعا جۋىق قوسالقى ستانسالارعا قىزمەت كورسەتەدى, – دەيدى دوسىمحان ءالىش ۇلى, – جىل سايىن ءوز كۇشىمىزبەن ەلەكتر جەلىلەرى مەن جابدىقتاردى جوندەيمىز جانە جاڭعىرتامىز. بىراق بۇل جەتكىلىكسىز. ەلەۋلى قارجىلىق ينۆەستيتسيا قاجەت. مونوپولياعا قارسى دەپارتامەنت بەكىتكەن 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان جەلىلەردى جاڭعىرتۋ جونىندەگى ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما 5 جىل ىشىندە كومپانيانىڭ بارلىق ەنەرگوجابدىقتالۋىنان 2 % عانا جەلىنى جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني قولدانىستاعى قايتا قۇرۋدىڭ قازىرگى قارقىنىمەن جابدىقتى تولىق جاڭارتۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت قاجەت بولماق.
وبلىس ورتالىعىندا دا ماڭىزدى ماسەلەلەر بار. باستى سەبەپ – قالا اكىمدىگى مەن وبلىستىق ەنەرگەتيكا باسقارماسىندا وبلىس ورتالىعىنىڭ ەلەكتر جەلىلەرىن دامىتۋ جوسپارىنىڭ بولماۋى. مۇنداي جاعداي ەلەكتر قوندىرعىلارى مەن جەلىلەرىن ودان ءارى دامىتۋ مەن پايدالانۋعا ەلەۋلى قاتەر توندىرەدى. ال وبلىس ورتالىعىندا كوپ قاباتتى ۇيلەر كوپتەپ سالىنۋدا. مىسالى, 10 جەكەمەنشىك ءۇيدىڭ ورنىنا 100 پاتەرى بار كوپقاباتتى ۇيلەر سالىنۋدا. ولاردىڭ ارقايسىسىندا سۋ جىلىتقىشتار, ەلەكتر پليتكالارى, شاينەكتەر, كونديتسيونەرلەر, تەلەديدارلار, ءتىپتى جىلى ەدەندەر بار. تيىسىنشە, 50-60 جىلدارى سالىنعان جەلىلەر مەن قوسالقى ستانسالار بەرىلگەن جۇكتەمەگە توتەپ بەرە المايدى.
مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت. ويتكەنى ەلەكتر جەلىلەرى دە ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءال-اۋقاتى ءۇشىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىم بولىپ سانالادى. ال ەنەرگەتيكانى باسقاشا جاڭعىرتۋ مۇمكىن ەمەس.
جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن (جەك) دامىتۋعا ارنالعان ۇستەمەنى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن نەگىزگى تاريفتەن الىپ تاستاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى. تاريف قالىپتاستىرۋ جۇيەسىنەن جەكەلەگەن توپتاردىڭ «قالتالى» ۇيىمدارىنا اينالعان بارلىق ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمداردى الىپ تاستاۋ كەرەك. اۋدانداردىڭ (قالالاردىڭ) ەلەكتر جەلىلەرىن ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگى مەن دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىق جوسپارلارىن ازىرلەۋ قاجەت.
– قازىرگى ۋاقىتتا جەك نىساندارىنىڭ تاريفتەرى وتە جوعارى. جەك-تە وندىرىلگەن 1 كۆت ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى 25-تەن 50 تەڭگەگە دەيىن قۇرايدى. ءداستۇرلى كوزدەردەن (كومىرلىك, گاز-مازۋت) ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ وزىندىك قۇنى 15 تەڭگە شەگىندە. دەمەك جەك شىعىنداردى تومەندەتۋ باعىتى بويىنشا ماسەلەنى ايتارلىقتاي جاقسارتپايدى. كەرىسىنشە ءتاريفتى قالىپتاستىرۋدى كۇردەلەندىرە تۇسەدى, – دەيدى سەرىكتەستىك ديرەكتورى د.ارالباەۆ, – ءبىزدىڭ ارقايسىمىز وسى ۇلكەن ايىرماشىلىق ءۇشىن قوسىمشا قۇن سالىعىنسىز (ققس) 1,57 تەڭگەدەن, ققس-پەن 1,76 تەڭگەدەن تولەيمىز. ياعني ءاربىر ابونەنت جەك قۇرىلىسىنا ينۆەستيتسيا سالادى. تۇسىنىكسىز جايت.
تاجىريبەلى باسشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مەملەكەت مۇددەلى تۇلعا بولعاندىقتان سالانى سۋبسيديالاۋ كىرىستەرىنىڭ ەسەبىنەن دەربەس شەشۋگە ءتيىس. جەك قۇرىلىسى – ەنەرگەتيكالىق ەمەس, ەكولوگيالىق ماسەلە. ويتكەنى ەلەكتر ستانسالارىندا جەك جۇمىسى ەسەبىنەن اتموسفەراعا زياندى شىعارىندىلار ازايادى. ەگەر مەملەكەت وسى پروبلەمانى شەشۋگە مۇددەلى بولسا, وندا جاعدايدى ەكسپورتقا شىعاتىن مۇناي, گاز جانە شيكىزات ەسەبىنەن تۇزەتۋى قاجەت.
اقمولا وبلىسى
