قوعام • 26 قىركۇيەك، 2021

مۇراعاتتاردىڭ ءحالى مۇشكىل

87 رەت كورسەتىلدى

«كىتاپ وقۋ – رۋحاني كەمەلدەنۋدىڭ كوزى دەسەم ارتىق ەمەس». بۇل – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءسوزى. وسى ءبىر ورامدى وي بۇگىنگى ماقالامىزعا مايەك بولىپ وتىر. ەل پرەزيدەنتى ءاربىر جولداۋىندا ۇلتتىڭ مادەني بولمىسى حاقىندا تولعامدى پىكىر ءتۇزىپ، اسىرەسە رۋحانياتقا دوستىق راۋىشتە ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى.

ايتسە دە، وتانىمىزدىڭ وتىز جىلدىق تاريحىندا قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەر جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – توم-توم مۇراعاتىمىزدى ساقتايتىن مەكەمەلەردىڭ مۇشكىل ءحالى. ءبىز، بۇگىن اڭگىمەمىزدىڭ باس­تاۋىن سودان وربىتكەلى وتىرمىز.

اسىرىپ ايتىپ وتىرعان ەش­تەڭەمىز جوق، سەنبەسەڭىز ۇلت­تىق مەملەكەت­تىك كىتاپ پالاتاسىنا بارىڭىز. اشىعىن ايتقاندا، بۇگىنگى ماقالامىزعا تۇز­دىق بولعان سول مادەني مەكەمەنىڭ جا­ناي­قايى. «ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولە­دى» دەگەندەي، ۇلت قۇن­دى­لىق­تارىن قۇشا­عىنا باسقان، جاقۇت جادىگەرلەردىڭ جاناشىرىنا اينالعان ەلدەگى جالعىز رۋحاني وردانىڭ جايىن ايتىپ، مەكەمە قىزمەتكەرلەرى – ءبىر، قالامگەرلەر – ەكى قىلقىلداۋىن قىلقىلداپ-اق كەلەدى. ايتسە دە ۇكىمەت ءۇنسىز. ال مادەنيەت مي­نيسترلىگى ءلام دەمەيدى دە...

وسى تۇستا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاعى ءبىر پايىمدى پىكىرى ويعا ورالادى.

«بۇگىنگى زاماندا كىتاپسىز، سون­داي-اق كىتاپحاناسىز ادامنىڭ ويدا­عىداي دامۋى مۇمكىن ەمەس. بۇ­كىل الەمدەگى كىتاپحانالار – ءبىلىم مەن ما­­دەنيەتتىڭ وشاعى، جاڭا ويلار مەن تىڭ پىكىرلەردىڭ مەكەنى. ەلەك­ترون­دى فورماتتىڭ قارقىندى دامىپ جات­­قانىنا قاراماستان، ءداستۇرلى كىتاپحانانىڭ اعارتۋشىلىق ءرولى ەش­قاشان ءمانىن جوعالتپايدى. سوندىقتان ءبىز جالپى كىتاپحانالاردىڭ جۇيەسى مەن جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا جاڭا­شا كوزقاراسپەن قاراۋىمىز قاجەت. بۇل رەتتە وسى سالاداعى زاماناۋي ۇر­دىس­­تەردى ەسكەرگەنىمىز ءجون». ءجون ءسوز! كىتاپحا­نالارىمىز زامان تالابىنا ساي تەح­نيكالىق قۇرال-جابدىقتار­مەن تو­لىقتاي جابدىقتالماسا، اسىل­دا­رى­مىزدىڭ اتالى ءسوزى ۋاقىت ارانىنا جۇ­تىلىپ كەتۋى مۇمكىن.

كۇنى كەشە وسى تۇيتكىل توڭىرەگىندە ءسوز قاۋزاپ، ءماجىلىس دەپۋتاتى ماق­پال تاجماعانبەتوۆا پرەمەر-ءمي­نيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توع­جا­نوۆقا دەپۋ­تاتتىق ساۋال جولدادى.

«حالىقارالىق ستاندارت بويىن­شا قاعاز ونىمدەرىنىڭ ەڭ ۇزاق ساقتالا­تىن ۋاقىتى – 200 جىل. ەكى عاسىردان استام ۋاقىت اسا ماڭىزدى تاريحي جادىگەرلەر­دى ساقتاۋ ءۇشىن مۇراعات عيماراتىندا قاجەتتى تەحنيكالار­دىڭ، حيميالىق قوسپالاردىڭ، تۇ­را­ق­تى تەمپەراتۋرانى قامتاماسىز ەتە­تىن قۇرىلعىلاردىڭ بولۋى شارت. مۇ­راعات ستاندارتتارىنا سايكەس جاع­­داي جاسالماعاندىقتان، مۇنداي اپات­تار­دىڭ ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل ماسەلە بۇعان دەيىن بىرنە­شە رەت كوتەرىلگەنىمەن، ءوز كەزەڭىندە شە­شىل­مەگەن. الماتى قالاسىنىڭ اكىم­دىگىنەن مەكەمەنى كوشىرۋگە قاجەتتى ورىن­نىڭ جوقتىعى تۋرالى جاۋاپ تا كەلگەن»، دەي كەلە دەپۋتات وسى ماسەلەگە قاتىستى ۇسىنىس تا ءبىلدىردى.

بىرىنشىدەن – تاريحي، عىلىمي، الەۋ­مەتتىك، ەكونوميكالىق، ساياسي، ما­دەني رەسپۋبليكالىق ما­ڭى­­زى بار كىتاپحانالار مەن كى­تاپ پا­لا­تا­سى­نىڭ جالپىعا قول جەتىم­دى­لى­گىن قام­­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن، بۇل مەكە­مە­لەر­دىڭ تۇگەلدەي تەحنيكالىق جاع­دايى رەتتەلۋى كەرەكتىگىن ايتسا، ەكىن­شىدەن – مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى، كى­تاپحا­نا­لاردى جانە حالىقتى بيب­ليو­گرا­فيا­لىق اقپاراتپەن، شەجىرە­مەن، انىق­تامالىقتارمەن قامتاما­سىز ەتە­تىن كىتاپ پالاتاسىنىڭ مۇ­راعات قو­رىن ساق­تاۋدى ءجىتى نازاردا ۇستاۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. سون­داي-اق مۇراعات ءىسىن جە­تىلدىرۋ، ما­تەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭ­عىرتۋ ءىسى تالاپقا ساي جۇر­گىزىلۋى ابزال بولارىن اشىپ ايتتى.

بۇگىندە ۇلت­تىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىنىڭ ءباسپاسوز مۇراعاتىن­دا التى ميلليون­عا جۋىق كىتاپتار مەن گازەت-جۋرنالدار­دىڭ مىندەتتى دا­ناسى ساقتاۋلى تۇر. ءتىپتى ەش جەردە جاريالانباعان عى­لى­مي قۇجات­تار دا، مەملەكەتتىك ساياسي وقي­عالار باسىلعان جۋرنالدار دا جي­ناقتال­عان. ەڭ كونە جادىگەرلەر­دىڭ شىق­قان ۋاقىتى 1890 جىلدارعا تيەسىلى ەكەن. بۇدان قورىتىندى شى­عارۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. نەگە دە­سەڭىز، ەكى عا­سىر­دى باسىنان اۋناتقان شەجىرەلى دە­رەك­تەردىڭ ءوڭى كەتىپ، توز-توزى شىعۋعا جا­قىن تۇر.

نەگىزىندە، ۇلتتىق مەملەكەتتىك كى­تاپ پالاتاسى الماتى قالاسى، پۋ­ش­كين كوشەسى 2-ءۇي مەكەنجايىندا ور­­نالاسقان. عيماراتتىڭ ءبىرىنشى قا­با­تىندا مەكەمە قىزمەتكەرلەرى وتىر­سا، مۇراعات قورى وسى عيماراتتىڭ ­جا­­­نىنداعى ءۇش قاباتتى ۇيدە ور­نا­لاس­­قان شا­عىن قويمادا ساقتاۋلى. مۇن­­دا مۇرا­عاتپەن قاتار قاپتاعان ساۋ­دا ورىندا­رى، اسحانا مەن مونشا دا بار، قاراما-قار­سى بەتتە جانارماي بەكەتى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇدان بو­لەك، مۇراعاتقا قىزمەتكەر­لەر دە، ىزدە­نۋ­شىلەر دە جۇمىسى سايا­بىر­سى­مايتىن بازار ۇستىمەن وتەدى. كوك­تەم­دە ەرىگەن سۋ دا مەكەمە ءۇشىن ۇلكەن ما­سە­لە بولىپ وتىر. مەكەمە قىز­مەت­كەر­لەرى مۇنداي ۋاقىتتاردا قۇ­­رال-ساي­مانىن الىپ قار كۇرەيدى، سۋ اق­­قان تۇستاردى بەكىتەدى. دەگەنمەن ىل­­عال­دى تەمپەراتۋرا، سىز جانە بۋ، اسحا­نا قالدىقتارىنان شىعاتىن جا­عىم­­سىز ءيىس قاعاز ونىمدەرىنە بارىنشا تەرىس اسە­رىن تيگىزىپ جاتقانى ايتپاسا دا تۇ­سى­نىكتى. كەزىندە «ساياحات» اۆتو­بە­كە­تىندە ورنالاسقان ۇلكەن بازاردى كىتاپ پالاتاسىنىڭ ەكىنشى قاباتى­نا اكەپ، جايعاستىرىپ قويعان ەكەن. بازار دەگەن، ناعىز ءورتتىڭ شىعار وشاعى ەمەس پە؟

ءورت دەگەننەن شىعادى، ءۇش جىل بۇرىن مۇراعاتپەن ىرگەلەس ورنالاسقان مونشادان ءورت شىعىپ، مۇنداعى التى ميلليونعا جۋىق قۇندى كىتاپ ءبىر قاتەردەن قالعان ەكەن. توتەنشە جاعداي دابىل قاقسا دا، قام-قارەكەتسىز ءالى وتىرمىز. مۇنداي نەمقۇرايلىلىق­پەن عاسىرلىق تاريحى بار قۇندى كى­تاپتارىمىزدان ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. الداعى ۋاقىتتا رەستاۆرا­تسيا جۇمىستارى جۇرگىزىلمەسە، ارحيۆتەگى شىنايى دايەكتەردىڭ سياسى ەرىگەلى تۇر. بوياۋى كەتكەن قاعازداردىڭ بۇرىن­عىداي ءمانى مەن ءسانى بولماسى انىق.

بۇل ماسەلەنى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتا­سى­­ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى، بەل­­گىلى اقىن مارالتاي رايىمبەك­ ۇلى كو­تەرگەن بولاتىن. ونىڭ ايتۋىن­شا، پا­لا­تانىڭ ءوز الدىنا باسى ءبۇتىن جەكە وتا­ۋى بولۋعا ءتيىس، ايتپەسە مەملەكەت كو­زىنىڭ اعى مەن قاراسىنداي بول­عان جاۋ­ھارلارىمىزدان ايىرىلىپ قا­لۋى­مىز عاجاپ ەمەس.

«مەنىڭ كىتاپ پالاتاسىندا قىز­مەت ەتىپ جۇرگەنىمە 3 جىلدام استام ۋاقىت بولدى. العاش مۇراعاتتاردىڭ جاي-كۇيىن كوزىممەن كورگەنىمدە جۇرە­گىم اۋىردى. ءار نارسەنىڭ جاقسى جاعى دا، كولەڭكەلى تۇستارى دا بولادى ەمەس پە؟ نىساننىڭ ورنالاسقان جەرى ءتاۋىر بولعانىمەن، سىن كوتەرمەيدى. توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇرعاندىقتان ءار ءتۇرلى جاعدايلار بولۋى ىقتيمال. ءار جادىگەردىڭ ءوز كۇتىمى، ساقتالۋ تەمپە­راتۋراسى بولۋى شارت. ول بىزدە اتى­مەن جوق. رەسپۋبليكا كولەمىندە شى­عىپ جاتقان بارلىق باسىلىم، كىتاپ، عىلىمي ديسسەرتاتسيالاردىڭ ءبىر داناسى قۇجات رەتىندە ءمورى باسىلىپ، بىزدە ساقتالادى. ەل ىزدەگەن دۇنيەسىن وسى جەردەن تابادى. بۇدان بۇرىندا ايتۋعا وقتالعان ەدىك، بىراق ەلىمىزدە ءتۇرلى جاعدايلار بولىپ كەيىنگە ىسىرىلا بەردى. رۋحانياتىمىزدىڭ جاناشىرى، مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ قابىلداعاندا، وسى ما­سەلەنى جەتكىزدىك. سودان كەيىن سەڭ قوز­عالا باستادى. ەشقانداي مەكەمەمەن قاباتتاسپايتىن، جەكە ەسىگى بار رەس­تاۆراتسيا، تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن تەحنيكالىق قۇرىلىمى مىقتى جاڭا عيمارات بەرىلسە دەگەن تىلەك بار»، دەيدى م.رايىمبەك ۇلى.

بۇگىندە مەكەمە باسشىلىعى ارنايى سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن شاقىرىپ، ماسەلەنىڭ ءماجىلىس مىنبەسىنە كوتەرىلۋىنە جول جاسادى. ەندى ەشتەن كەش جاقسى دەگەندەي، ءتۇ­يىننىڭ شە­شىلەرىنە سەنىمدى. بۇل رۋحاني وردا – مەملەكەتتىڭ تاريحى مەن ۇلت رۋحانيا­تى ءۇشىن اسا ماڭىزدى مەكەمە ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون.

جالپى، ەلىمىزدە كىتاپحانا قورىندا 71 ميلليوننان استام ادەبيەت پەن ءارتۇرلى باسىلىم جانە ولاردىڭ كو­شىرمەلەرى بار. جىل سايىن كى­تاپحانا قورى 2،5 ميلليون قۇجاتپەن تولىق­تىرىلادى. قازىر مينيسترلىك بار نازارىن ەلەكتروندى كىتاپحاناعا اۋدارىپ وتىر. بۇگىنگە دەيىن 60 231 ەلەكتروندى ادەبيەت كوشىرمەسى جاسالسا، ونىڭ ىشىندە 8 مىڭى – سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپ پەن قولجازبا. مۇنى نەگە ايتىپ وتىر دەيسىز عوي، بۇل يگىلىكتى ءىس – ەسكى ءھام تاريحي قۇجاتتارعا قايتا جان ءبىتىرۋدىڭ قارەكەتى. ارينە، وقىرماندارعا جەدەل جانە ىڭعايلى قىزمەت كورسەتۋ كەرەك-اق دۇنيە، دەسە دە تۇپنۇسقانىڭ اتى تۇپنۇسقا، ءبارىبىر باعاسى جوعارى ەكەنىن ەسكەرگەنىمىز ابزال. بۇگىنگە – باعدار، بولاشاققا – مۇرا بولىپ قالار قىمبات قازىنا. ونىڭ عۇمىرىن ۇزاق قىلۋ ءۇشىن قازىرگى ستاندارتقا ساي جابدىق قاجەت.

«كىتاپحانالار اناحرونيزمگە اينا­لىپ بارادى» دەپ تۇسپالداي سويلەپ، ءبۇ­يىر اڭگىمە تاراتقاندارعا مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جول­داۋىندا ناقتى جاۋاپ بەردى. سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كو­بەيتىپ، مارتەبەسىن ارتتىرۋعا جاع­داي جا­سالاتىنىن مالىمدەدى. بۇل – ءححى عا­سىرداعى قازاقتىڭ بولمىسىن تۇ­زۋگە جاسالعان جورالعى. ويتكەنى ور­كە­نيەتتى قوعام ءبىلىمدى، زەردەلى ۇر­پاق تا­نى­مىنا تاۋەلدى. ەندەشە، مۇ­را­عات­تاردا مەنمۇندالاعان جازبا باي­لىق­تا­رىمىزدىڭ قادىرى كەتپەسىن دەسەك، زامان تالابىنا ساي قام-قاراكەت جاسايىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

6 ءوڭىر «جاسىل» ايماقتا تۇر

كوروناۆيرۋس • كەشە

دەپۋتاتتى پىشاقتاپ كەتتى

الەم • 15 قازان، 2021

شەتەلدىك ۆاكتسينالار اقىلى بولادى

كوروناۆيرۋس • 15 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار