بۇگىنگى پروزاداعى بۇل ەسىمدەردىڭ قاتارىنا باقىتگۇل سارمەكوۆانى دا قوسار ەدىك. وقىرمان ونى كوبىنەسە ادەبي ورتانى «شۋلاتقان» «اقىنداردان جەرىنۋ» اتتى اڭگىمەسى ارقىلى تانيدى. اۆتور وندا قازاق اقىندارىنىڭ ءبىر ءتيپىن سۋرەتتەيدى. بالكي, اشكەرەلەيدى.
«ارقالى اقىن... ارقىراعان اقىن... سوناۋ اتىراۋدان كەلگەن اردا اقىنىمىز يتباي! دەپ سامپىلداپ تۇرعان اسابا جىگىتتىڭ ءسوزىن اياقتاتپاستان قولىنداعى ميكروفونىن ج ۇلىپ العان كۇيى اقىن شىقتى ورتاعا ارقالانىپ». اڭگىمە نەگىزگى كەيىپكەر – اقىن يتبايدىڭ ورتاعا شىعۋىمەن باستالادى. ونىڭ جۇدىرىعىن ءتۇيىپ الىپ, جەردى تەۋىپ وقىعان ۇزىن-سونار داستانىن ەشكىم تىڭدامايدى: بىرەۋ قالعىپ, بىرەۋ مۇلگىپ, ەندى بىرەۋلەرى ءوزارا اڭگىمەگە كوشكەن. ارقالى اقىننىڭ ولەڭىنە, تەك شەتتە وتىرعان ورىنگۇل عانا ەلىتىپ وتىر. «ولەڭ تۇسىنبەيتىن بەيشارالار!» دەپ سوكتى ىشتەي وزگەلەردى». قاۋىم ەلدىڭ ىشىندە نەگە ورىنگۇل عانا ولەڭ تىڭداپ وتىر؟ ويتكەنى ول ولەڭ ءۇشىن جارالىپتى (ارينە, ءوزىنىڭ ويىنشا). «بالا كەزىنەن اپاسىنان باستاپ, كورشى-كولەم, ۇستاز, اعايىن تۋىسقان, ەڭ اقىرعىسى تاۋىق قورادا جاڭا تۋىلعان جۇمىرتقاعا دا ولەڭ شىعارعان. جۇمىرتقاعا ارناپ شىعارعان ولەڭى ء«ومىر» دەپ اتالادى:
«ەي, تاس جۇمىرتقا, سەندە دە ءومىر بار.
ءومىردى قازىردەن باستاپ كورىپ ال.
قازىر-اق تاسپەن جارىپ تاستاسام
ءبىتتىڭ عوي,
مىنا ءومىردى كورمەستەن بلينچيك بولىپ
كەتتىڭ عوي...»
– دەپ باستالاتىن ولەڭى ءوزىنىڭ ويىنشا شەدەۆر».
ءيا, ورىنگۇل دە پوەزيادان الىس ادام ەمەس بولىپ شىقتى. بالا كەزىندە اپاسى مەن اجەسىنە, قوزى-لاعى مەن ەسىك الدىنداعى كۇشىگىنە كىم ولەڭ ارنامادى. بالانىڭ ءبارى ءبىر شۋماق شيمايلاعان بولار. دەگەنمەن, ءبارىنىڭ الدىنان يتباي سياقتى ۇلكەن اقىن شىعا بەرمەيدى. ياعني ورىنگۇلدىڭ جولى بولىپ-اق تۇر.
وسىلايشا, اقىن دەگەن اتقا قۇمار ەكەۋىن ولەڭ جولىقتىرادى, ءتىپتى ەتەنە-جاقىن ارالاسىپ كەتەدى. «قالانىڭ اسفالتىنە تابانى تيىسىمەن يتباي اقىندى ىزدەدى. ون ءبىر ويلانىپ, توقسان توعىز رەت تولعانىپ وتىرىپ حابارلاستى اقىرى. يتباي جەتىپ كەلدى», دەيدى اۆتور. وسى تۇستا ورىنگۇلدىڭ «ون ءبىر ويلانىپ, توقسان توعىز رەت تولعانعانىنا» كۇمانىمىز بار. ونىڭ يتبايدى العاش كورگەن تويداعى ەرەكشە ىقىلاسىنان-اق تانىستىقتىڭ بولارىن سەزگەن ەدىك. العاشقى كەزدەسۋدە ورىنگۇل نەگە ولەڭ وقىماسىن؟.. شىعارماشىلىعىنىڭ شەدەۆرى ء«ومىر» كەۋدەسىندە اتقاقتاپ تۇر. تەبىرەنە وقىلعان ولەڭدى تىڭداعان «يتباي ويلانىپ وتىرىپ:
– ولەڭ جامان ەمەس. باستىسى سەندە جۇرەك بار. ولەڭنىڭ نە ەكەنىن بىلەسىڭ. قارا بورباي حالىق ونى دا تۇسىنبەيدى. ءبىز ادامداردىڭ ەڭ جوعارعى ساتىسىمىز! – دەگەندە ورىنگۇل ەلجىرەپ, كوزىنە جاس كەلدى». ءوزىنىڭ ماقتاۋىن اسىرىپ, ارالاس-قۇرالاس ەلدىڭ الدىندا جۇرگەن اقىن-جازۋشىلاردى تۇگەندەگەن يتباي قىزدىڭ ۇمىتىنە وت جاعىپ, الەمگە ايگىلى اقىن بولاسىڭ دەپ ارقالانىپ كەتەدى. «مەن بارىمەن حابارلاسىپ تۇرامىن. جولىڭدى اشامىن. مەنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىم. بىزدە جۇرەك بار. سۇيە الامىز. عاشىق بولا الامىز... ال وزگە قارا – بورباي حالىق... ءيا, قويشى سولاردى...».
اردا اقىننىڭ جالىندى سوزدەرىنەن سوڭ ورىنگۇل ءبىر ۋاقىت تەلەديداردان سۇحبات بەرىپ تۇرعانىن ەلەستەتتى. جانىڭا جاعار ءسوز ادامعا نە ىستەتپەيدى؟! وعان قوسا ءوزىڭ از-ماز اقىن بولساڭ...
ورىنگۇلدىڭ اق-ادال ويىنشا, «اقىندارعا ءبارى جاراسادى». اڭگىمەنىڭ لەيتموتيۆى دە وسى. ماسەلەن, يتباي قىزبەن قوشتاسىپ تۇرىپ, «اۋزىڭنان سۇيەيىنشى» («ەرىن دەگەن جوق, اۋزىڭنان دەدى!») دەگەندە دە ورىنگۇل ۇندەمەدى. «اقىنداردىڭ وجەتتىلىگى وسى شىعار دەپ ويلادى». ءارى ەرتەڭگى كۇنى گازەتكە ولەڭدەرى شىعايىن دەپ تۇرعاندا نە دەي قويسىن...
ارقىراعان اقىننىڭ ابىرويىنىڭ ارقاسىندا ورىنگۇلدىڭ ولەڭدەرى گازەت رەداكتورىنىڭ قولىنا دا جەتتى. بۇدان سوڭ يتباي ءتىپتى ماڭعازدانا ءتۇسىپ, ۋادەسىن ءۇيىپ-توگە بەردى. نەگىزگى جوسپارعا كوشىپ, «مىڭگىرلەپ وتىرىپ سەزىمىن ءبىلدىردى. ورىنگۇلدىڭ تۇرىنە ەمەس, ەڭ الدىمەن تالانتىنا باس يگەنىن» مويىندادى. ال ورىنگۇل «اقىندارعا ءبارى جاراسادى عوي» دەپ يتبايدىڭ قۇشاعىندا كەتە باردى. «مۇرىنىنا قولاڭسانىڭ اشقىلتىم ءيىسى كەلىپ, ەسىن جيعىزدى ورىنگۇلدىڭ. توبەگە قاراپ ەدى, ءبىر جاعى سىنعان ليۋسترانىڭ سىمدارى شىعىپ, ۇزىلەيىن دەپ تۇر ەكەن. «وسىنى ىلمەسە دە رەنجىمەس ەدىك» دەپ ويلادى ىشتەي».
اڭگىمەنىڭ سوڭىندا ورىنگۇلدىڭ الگى جاڭا تۋىلعان جۇمىرتقاعا جازعان ولەڭى گازەتكە باسىلادى: مۇلدە باسقا ولەڭ, تەك ء«ومىر» دەگەن اتاۋى عانا وزگەرمەگەن. ورىنگۇل گازەتتى كورىپ, ىشتەي ريزا بولدى. ءسويتىپ «اقىنى دا, ولەڭى دە قۇرىسىن!» دەدى. اقىن دەگەن ءسوزدى ەستىسە كوز الدىنا سىنىق ليۋسترا ەلەستەپ, مۇرىنىنا قولاڭسانىڭ ءيىسى كەلەتىن بولدى».
زيالى قاۋىمنىڭ شىنايى بولمىسىن اشكەرەلەگەن بۇل اڭگىمە يتباي مەن ورىنگۇلدىڭ اقىندىق وبرازىن عانا كورسەتپەيدى. مۇندا قازاق ادەبي ورتاسىنداعى كەي مىنەزدەر بار: «اقىنمىن» دەپ ارقىراۋ, ماقتانگەرشىلىك, داڭق پەن داقپىرت, ءوز-وزىنە تامسانۋ, جالاڭ ۇران, اتاققۇمارلىق, تاعىسىن تاعىلار. ماسەلەن, ورىنگۇلدىڭ ء«ومىرى» مىسال ءۇشىن الىنسا دا كەي-كەيدە ادەبي باسىلىمداردا وسى تەكتەس ولەڭدەر كەزدەسىپ قالادى. بۇل – ولەڭشىلەردىڭ پوەزياعا دەگەن كوزقاراسى مەن تالعامىنىڭ كورسەتكىشى. ءتىپتى قوعامداعى ادەبيەتتىڭ دەڭگەيىنە دە اسەر ەتۋى مۇمكىن. اۆتور اڭگىمەسىندە بۇگىنگى ادەبيەتتەگى وسى ارزان قۇندىلىقتاردى سيپاتتاپ وتىر.
ال يتباي سياقتى اقىنداردىڭ بۇل ءتيپى – جيىنتىق وبراز. ياعني قازىرگى ادەبي ورتادا دا «عاسىر حالتۋرششيگى كىم؟» دەگەن ايگىلى ساۋالعا جاۋاپ بولارلىق يتبايلار بار.
ادەبي ورتادا تانىلعانىنا كوپ ۋاقىت بولماسا دا ءوزىنىڭ اۋديتورياسى قالىپتاسقان سارمەكوۆانى وقىرمان نەگە راحاتتانىپ وقيدى؟ ونىڭ شىعارمالارىندا كوركەم ءتىل جوق (بۇل بۇگىنگى جازۋشىلاردىڭ بارىنە ورتاق ماسەلە), كەي تۇستاردا سۋرەتتەۋى, تاقىرىپتى الىپ شىعۋى, كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسىن اشا الۋى كەمشىن ءتۇسىپ جاتادى. بالكي, بۇعان ونىڭ اۋەسقوي جازۋشى ەكەندىگى سەبەپ شىعار. دەگەنمەن, سارمەكوۆانىڭ جازۋىندا مىنەز بار. قوعامداعى ادامداردىڭ ءتۇرلى بولمىستارىن شىنايى قالپىندا سۋرەتتەيتىن ەركىندىك (باتىلدىق) بار. ول تەك جاقسى ادامداردىڭ وبرازىن جاسامايدى. ونىڭ كەيىپكەرلەرى «مورال پوليتسياسى» ەمەس. سول ءۇشىن دە وقىرمان ومىردە بىرەۋدىڭ جاعىمپازدىعىن كورە تۇرا ۇندەي الماعان ساتتەرىن اڭگىمەدەن كورىپ, ريزا بولاتىن شىعار. نەمەسە يتباي ايتقانداي, «قارا بورباي» حالىقتى مەنسىنبەيتىن زيالىلاردىڭ ارەكەتتەرىمەن بەتپە-بەت كەلىپ, الداعى ۋاقىتتا «ۇلكەن اقىندارعا» ابايلاپ قارار.
ءار جازۋشىنىڭ شىعارماسى وقۋشىنى ءبىر عادەتكە ياكي ءبىر مىنەزگە ۇيرەتەدى دەيمىز. بالكي, ءسىز ونى بايقاماۋىڭىز دا مۇمكىن. ال سارمەكوۆانىڭ اڭگىمەلەرىن وقىعان سوڭ بويىڭا بەلگىسىز ءبىر كۇش دارىپ, ەشكىمگە وتىرىك كولگىرسۋگە, ەشكىمگە جاعىمپازدانۋعا, ءتىپتى بىرەۋدىڭ ناشار ولەڭىن تىڭداۋعا دا قۇلقىڭ بولمايدى. اينالاڭداعى ادامدارعا, كوزقاراستارعا شىنايى قاراپ, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىن شىنايى باعالاي باستايسىڭ.
P.S. بۇگىنگى əدەبيەتتە جازىپ جۇرگەن اۆتورلاردىڭ ءبəرى əۋەسقوي جازۋشىلار.
ويتكەنى قوعامدا جازۋشىلىقپەن كəسىبي تۇردە اينالىسۋعا مۇمكىندىك جوق. حالىق
ءۇشىن دە, بيلىك ءۇشىن دە əدەبيەت بەلگىسىز ءبىر ورىندا قالعان ونەر بولىپ تۇر. سوندىقتان
كەيدە پروزاشىلارعا بيىك تالاپ قويۋعا دايىن تۇراتىنىمىز əبەستىك سياقتى كورىنەدى.
دەگەنمەن, «əدەبيەت – اردىڭ ءىسى» ەمەس پە... ەندەشە سول اسا كوپ ەمەس əۋەسقوي جازۋشىلارىمىز جازۋعا ءجيى وتىرسا دەيمىز, شىڭدالا تۇسسە ەكەن دەيمىز.
