جەرگىلىكتى جەلىلەر جاڭارۋدا
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسمي مالىمەتىنشە, قازاقستانداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جەلىسى 157 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. ونىڭ 25 مىڭ شاقىرىمى – رەسپۋبليكالىق, 132 مىڭ شاقىرىمى – وبلىستىق ءھام اۋداندىق ماڭىزى بار جولدار. 2020 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكالىق جولداردىڭ 13 مىڭ شاقىرىمى قايتا جاڭارتىلعان. بۇل رەسپۋبليكالىق جەلىنىڭ 89 پايىزىن جانە جەرگىلىكتى جەلىنىڭ 75 پايىزىن نورماتيۆتىك تالاپتارعا سايكەستەندىرگەن. الداعى ۋاقىتتا رەسپۋبليكالىق جولداردىڭ 12 مىڭ شاقىرىمىن قايتا جاڭارتۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق 11 مىڭ شاقىرىم جول جوندەلمەك. بۇدان بولەك, جەرگىلىكتى جەلىلەردىڭ 27 مىڭ شاقىرىمىن جوندەۋ جوسپارلانعان.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى بەرىك كاماليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل 8,4 مىڭ شاقىرىم جول جوندەۋ جۇمىستارىمەن قامتىلعان. ونىڭ 5 مىڭ شاقىرىمى – رەسپۋبليكالىق جەلى. 3,6 مىڭ شاقىرىمدى قايتا جاڭارتۋ, 1,4 مىڭ شاقىرىمدى جوندەۋ جوسپارلانعان. جەرگىلىكتى جەلىنىڭ 3,4 مىڭ شاقىرىمىندا جول-قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جىل قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 90 پايىزىن جانە وبلىستىق, اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردىڭ 80 پايىزىن نورماتيۆتىك دەڭگەيگە جەتكىزۋ كوزدەلگەن. ال قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى اياسىندا 15 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس «ورتالىق – وڭتۇستىك» ءدالىزىن دامىتۋ قارقىن الدى.
«بۇگىندە ۇزىندىعى 955 شاقىرىم بولاتىن قاراعاندى – بالقاش – بۋرىلبايتال – كۇرتى – قاپشاعاي ۋچاسكەسىندە قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا تالدىقورعان – وسكەمەن (768 شاقىرىم) جانە قالباتاۋ – مايقاپشاعاي (415 شاقىرىم) اۆتوموبيل جولدارى قايتا جاڭارتىلۋدا. بۇدان بولەك, ءۇشارال – دوستىق (184 شاقىرىم), مەركە – بۋرىلبايتال (262 شاقىرىم), سونداي-اق ۇزىندىعى 96 شاقىرىم بولاتىن ۇزىناعاش – وتار اۆتوموبيل جولدارىنداعى جۇمىس قىزۋ. باتىستا اقتوبە – اتىراۋ – استراحان (740 شاقىرىم) ءدالىزىن جاڭارتۋ قارقىن الدى. سونىمەن قاتار شامالعان ستانساسىنىڭ تەمىرجول وتكەلىندە جول ايرىعىنىڭ قۇرىلىسى جالعاسۋدا. جىل قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ 2,2 مىڭ شاقىرىمىنداعى جۇمىستاردى اياقتاۋ جوسپارلانعان», دەدى ب.كاماليەۆ.
مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك اياسىندا ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوموبيل جولىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. بۇل 2024 جىلى اياقتالادى. سونىمەن قاتار الماتى قالاسىنان ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوموبيل جولىنا دەيىن جالپى ۇزىندىعى 70 شاقىرىم بولاتىن 6 شىعىس جولىن سالۋ جانە قايتا جاڭارتۋ قولعا الىندى. بۇل جۇمىستار دا 2024 جىلى تامامدالماق.
دەسە دە, جەرگىلىكتى جولدارعا قاتىستى كوپتەگەن شاعىم بار. مۇنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ەسكەرتكەن بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بازالىق جولداردى, ياعني وبلىسىشىلىك جانە اۋداندىق جولداردى ۇمىتپاۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالعان-دى. قازىرگى تاڭدا وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 75 پايىزى نورماتيۆتىك تالاپتارعا ساي. 2025 جىلعا دەيىن ونىڭ ۇلەسىن 95 پايىزعا جەتكىزۋ كوزدەلگەن. بيىل جەرگىلىكتى جەلىنىڭ 3,4 مىڭ شاقىرىمىن قامتيتىن 337 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا.
اۆتوبان قۇرىلىسى توقتامايدى
ەلوردا مەن وڭىرلەردى بايلانىستىراتىن ءتورت جولاقتى اۆتوماگيسترالداردىڭ قۇرىلىسى جالعاسا بەرمەك. بۇگىندە كوكشەتاۋ, پاۆلودار جانە قاراعاندى باعىتىنداعى جۇمىستار اياقتالدى. قازىر قاراعاندىدان قاپشاعايعا دەيىنگى ۋچاسكەدە قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتىر.
بيىل ۇزىندىعى 363 شاقىرىم بولاتىن قاراعاندى – بالقاش ۋچاسكەسىندەگى نەگىزگى جۇمىستاردى اياقتاۋ كوزدەلگەن. وكىنىشكە قاراي, بالقاش – بۋرىلبايتال (288 شاقىرىم) ۋچاسكەسىن قايتا جاڭارتۋ بارىسىندا كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى «ازەرينشاات», «سپيك اككورد», «شانحايكونستراكشەن» سەكىلدى جەكەلەگەن شەتەلدىك كومپانيالار جۇمىسىن جالعاستىرا المادى. قازىر ولاردىڭ ورنىنا باسقا مەردىگەرلەر جۇمىس ىستەۋدە. بۇل جوبانى حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى قارجىلاندىرۋدا. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قاراعاندى – بالقاش – الماتى ءدالىزىن 2023 جىلى تولىق اياقتاۋدى تاپسىردى.
«قايتا جاڭارعاننان كەيىن قوزعالىستىڭ ەسەپتىك جىلدامدىعى شامامەن 120 كم/ساعاتتى قۇرايدى. تيىسىنشە نۇر-سۇلتاننان بالقاش كولىنە دەيىن 6-7 ساعاتتا جەتۋگە بولادى. الماتىدان جەتۋ ءۇشىن دە ءدال وسىنداي ۋاقىت قاجەت. بۇگىندە تۇركىستان, جامبىل وبلىستارىنان جانە كورشىلەس رەسپۋبليكالاردان ورتالىق باعىتىنا قاتىنايتىن كولىكتەر ءماجبۇرلى تۇردە الماتى ارقىلى 250 شاقىرىم ارتىق ءجۇرىس جاساپ ءجۇر. مەركى – بۋرىلبايتال اۆتوموبيل جولى ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن كەلەتىن ترانزيتكە وڭ اسەر ەتەدى. بيىل نەگىزگى جۇمىستاردى اياقتاپ, قوزعالىستى جانداندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.
جىل سوڭىنا دەيىن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شىعىس سىبىرىمەن, سونداي-اق قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەرىن بايلانىستىراتىن حالىقارالىق ترانزيتتىك ءدالىز – تالدىقورعان – وسكەمەن (768 شاقىرىم) ۋچاسكەسىنىڭ قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى اياقتالماق. سونىمەن قاتار ءۇشارال – دوستىق (180 شاقىرىم) اۆتوجولى قايتا جاڭارتىلۋدا. بيىل قوزعالىس جاندانىپ, كەلەسى جىلى جۇمىستار تولىق اياقتالادى دەپ كۇتىلۋدە. اتالعان اۆتوجولدار الاكولدەگى تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋدا ۇلكەن ماڭىزعا يە.
«اقتوبە – اتىراۋ – استراحان باعىتى قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارىنا دەيىن ناشار كۇيدە بولعان ەدى. سوندىقتان اقتوبە مەن اتىراۋ, اقتاۋ قالالارى اراسىنداعى كولىك قاتىناسى ءماجبۇرلى تۇردە ورال شاھارى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. ارتىق ءجۇرىس 500 شاقىرىمدى قۇرادى. قازىر قۇرىلىس جۇمىستارى اۆتوجولدىڭ بارلىق ۋچاسكەسىندە ءجۇرىپ جاتىر. بيىل قاندىاعاش – ماقات (327 شاقىرىم) ۋچاسكەسىن اياقتاپ, ءدالىزدىڭ قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتەمىز. كەيىن 2022-2023 جىلدارى تولىقتاي پايدالانۋعا بەرىلەدى», دەيدى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى.
الماتى قالاسىنداعى «التىن وردا» بازارى اۋدانىنداعى اۆتوجول ۋچاسكەسى قازان ايىنىڭ سوڭىندا اشىلماق. بۇگىندە نەگىزگى جۇمىستار اياقتالعان. اتالعان ۋچاسكەدە ترانزيتتىك كولىكتىڭ ءوتۋى ءۇشىن ەستاكادانىڭ قۇرىلىسى جەدەل جۇرگىزىلۋدە. بۇل اۆتوجولدىڭ اتالعان ۋچاسكەسىندەگى قوزعالىستىڭ قاۋىپسىزدىگىن ايتارلىقتاي جاقسارتادى.
اقىلى جول ءھام اقىلدى جۇيە
ال ەندى وسى جولداردىڭ قۇرىلىسىنا قانشا قارجى جۇمسالادى؟ «وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستانداعى اۆتوجول قۇرىلىسىنىڭ قۇنى جوعارى» دەگەن پىكىر اراگىدىك ايتىلىپ ءجۇر. ۆيتسە-مينيستر بەرىك كاماليەۆ مۇنىمەن كەلىسپەيدى. ايتۋىنشا, الەمدە 1 شاقىرىم جول ءۇشىن ورتاشا ەسەپپەن 5-15 ملن دوللار جۇمسالادى. ال قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 1 ملن دوللارعا تەڭ. ياعني بىرنەشە ەسە ارزان.
وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ اقىلى جولدار جۇيەسىن قارقىندى تۇردە ەنگىزىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. بىراق بۇعان قاتىستى دا جولاۋشىلار تاراپىنان شاعىم بارىن جاقسى بىلەمىز. اسىرەسە, اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرى تاراپىنان نارازىلىق وقيعالارى ورىن الدى. نەگىزىنەن شاعىمدار جۇك كولىكتەرىنە ارنالعان ءتاريفتىڭ جوعارىلىعىنا بايلانىستى.
«اقىلى جولمەن ءجۇرۋ تاريفتەرى 2013 جىلى العاشقى اقىلى ۋچاسكە ەنگىزىلگەن كەزدەگى دەڭگەيدە ساقتالىپ قالعانىن اتاپ وتكەن ءجون. جەڭىل اۆتوكولىكتەر 1 شاقىرىمعا 1 تەڭگە تولەيدى. ال جۇك كولىكتەرى ءۇشىن جۇك كوتەرىمدىلىگىنە بايلانىستى 1 شاقىرىمعا 5-25 تەڭگە بەلگىلەنگەن. سالىستىرار بولساق, ىرگەلەس جاتقان رەسەيدە جەڭىل اۆتوكولىكتەر 1 شاقىرىمعا 7 تەڭگە, جۇك كولىكتەرى 7-55 تەڭگە تولەيدى. ەۋروپا ەلدەرىندەگى تاريف ءتىپتى جوعارى. ءبىزدىڭ ەلمەن سالىستىرعاندا, جۇك كولىكتەرىنىڭ ءتاريفى 5 ەسە, جەڭىل اۆتوكولىكتەردىڭ تولەمى 20 ەسە جوعارى», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.
بۇل رەتتە وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىرىنشى ساناتتاعى 1,8 مىڭ شاقىرىم ۋچاسكەگە اقىلى جۇيەنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ جوسپارلانعان. قازىر دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ال تاريف 2013 جىلى بەكىتىلگەن دەڭگەيدە ساقتالماق. بۇدان تۇسكەن قارجى جۇيەنىڭ شىعىندارىن جابۋعا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اقىلى جولمەن جۇرگىسى كەلمەيتىندەرگە بالامالى باعىتتار ۇسىنىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. 2025 جىلعا دەيىن اقىلى جۇيەنى رەسپۋبليكالىق اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 11 مىڭ شاقىرىمىنا ەنگىزۋ كوزدەلگەن.
«قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسى» اق باسقارما توراعاسى اسقار مۇرات ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا 5,8 مىڭ شاقىرىم اۆتوجولعا تولەم الۋ جۇيەسىنىڭ 94 اركاسى ورناتىلعان. ءساۋىر-مامىر ايلارىندا تولەماقى الۋ جۇيەسى تەستىلىك رەجىمدە پايدالانۋعا بەرىلدى. ماۋسىم ايىندا ءبىرجولا ەنگىزۋ جوسپارلانعان ەدى. الايدا تاسىمالداۋشىلار تاراپىنان تۋىنداعان نارازىلىقتارعا بايلانىستى اقىلى جۇيەنى ەنگىزۋ كۇزگە اۋىستىرىلدى. بۇل رەتتە تاسىمالداۋشىلار جولداردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدى, تاريفتەردى تومەندەتۋدى تالاپ ەتكەن.
ء«بىرىنشى ساناتتاعى جولداردىڭ ءتاريفى 1 شاقىرىم ءۇشىن 5-25 تەڭگە مولشەرىندە وزگەرىسسىز قالادى. ال ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ساناتتاعى جولدار بويىنشا تولەم جايلىلىق دەڭگەيىنە بايلانىستى تومەندەتۋ كوەففيتسيەنتىن قولدانا وتىرىپ, جۇك كولىكتەرىنەن عانا الىنادى. قازاقستاننىڭ جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ساناتتار ءۇشىن ءتاريفتى انىقتاۋدىڭ ءتيىستى ادىستەمەسىن ازىرلەدى. قازىرگى تاڭدا ادىستەمە قوعامدىق ۇيىمدار مەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ قاراۋىندا», دەيدى اسقار مۇرات ۇلى.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, بيىل 5,8 مىڭ شاقىرىم جول كەزەڭ-كەزەڭىمەن اقىلى جۇيەگە قوسىلادى. تارقاتا ايتساق, ءبىرىنشى كەزەڭدە 1 قازاننان قاراشاعا دەيىن ءبىرىنشى ساناتتاعى 1,8 مىڭ شاقىرىم جولعا جاڭا جۇيە ەنگىزىلەدى. سونداي-اق 7 ۋچاسكە قوسىلۋعا دايىن تۇر. بۇلار – نۇر-سۇلتان – پاۆلودار, شىمكەنت – وزبەكستان شەكاراسى, شىمكەنت – قىزىلوردا, شىمكەنت – تاراز, تاراز – قاينار, قاپشاعاي – تالدىقورعان, نۇر-سۇلتان – كوكشەتاۋ – پەتروپاۆل. ەكىنشى كەزەڭدە جىل سوڭىنا دەيىن ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ساناتتاعى 4 مىڭ شاقىرىمدىق جول دايىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
حالىق تاراپىنان ءجيى سىنعا ۇشىرايتىن سالانىڭ ءبىرى – جول بويىنداعى سەرۆيس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 2025 جىلعا دەيىن بارلىق جولداردى ۇلتتىق ستاندارت تالاپتارىنا ساي كەلەتىن جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى جۇكتەلگەن.
جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى زامير ساعىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق جول قۇرىلىسىندا پايدالاناتىن ماتەريالداردىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ مەن ساراپتاۋ باعىتىنداعى جۇمىس كولەمىن جىلدان-جىلعا ۇلعايتىپ كەلەدى. بيىل وسى باعىتتاعى جۇمىستار رەسپۋبليكالىق جولدىڭ 100 پايىزىن, جەرگىلىكتى جولداردىڭ 88 پايىزىن قامتىعان.
«جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىزدىعىنا كوپتەگەن فاكتور اسەر ەتۋدە. سونىڭ نەگىزگىسى – تەحنيكالىق قاداعالاۋ قىزمەتىنىڭ سالعىرتتىعى. وسى جىلدىڭ 8 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ باسقارماسىنا تەحنيكالىق قاداعالاۋ قىزمەتىنە قاتىستى 59 حات جولداندى. 12 تەحنيكالىق قاداعالاۋ اتتەستاتىنىڭ قولدانىسى توقتاتىلىپ, 12,2 ملن تەڭگەگە ايىپپۇل سالىندى», دەيدى زامير ساعىنوۆ.
تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, جىل وتكەن سايىن جول قۇرىلىسى دا, جول ساپاسى دا جاقسارىپ كەلەدى. دەگەنمەن, كەمشىلىكتەر ءالى دە بار. جەتىلدىرەتىن تۇستار دا جەتەرلىك. مۇنىڭ ءبارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن رەتتەلە بەرەرى داۋسىز.
