سۇحبات • 21 قىركۇيەك، 2021

قولىمنان تەك بوكس باپكەرى بولۋ كەلەدى - سايىن اراتاەۆ

446 رەت كورسەتىلدى

بۇگىنگى قازاق بوكسىندا سايىن اراتاەۆتاي باپكەرلەر نەكەن-ساياق... نەگە دەيسىز عوي. ولاي بولسا تىڭداڭىز. بىرىنشىدەن، بۇل كىسى ءبىر جەردە – قاراعاندىداعى ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى سپورتقا بەيىمدى، دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتا تابان اۋدارماي 42 جىل قىزمەت ەتتى. ەكىنشىدەن، ساكەڭ – افينا وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى سەرىك ەلەۋوۆ پەن لوندون وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى سەرىك ساپيەۆتى بالاڭ كەزدەرىندە جاتتىقتىرعان جامپوز باپكەر. البەتتە، بىلايعى جۇرت مۇنى بىلە دە بەرمەيدى. ءبىر ەسەپتەن، سايىن اراتاەۆتىڭ وزىنەن دە بار. باسقالار بولسا باياعىدا-اق جەر-دۇنيەگە جار سالىپ، كەۋدە سوعىپ جۇرەر ەدى-اۋ. ال سايىن اعامىز بولسا ويتپەدى. «شاكىرتتەرىم مەنى كورگەن جەرىندە جاندارى قالماي، استى-ۇستىمە ءتۇسىپ جاتادى. سونىڭ ءوزى جەتەدى ماعان»، دەپ كۇرەك ءتىسىن اقسيتىپ كۇلەدى دە تۇرادى...

– ءوزىنىڭ بار سانالى عۇمىرىن بوكس­قا ارناعان جان سپورتتىڭ وسى ءتۇ­رىن قالايشا، نە سەبەپتەن تاڭدادى ەكەن؟

– ءوزىم قاراعاندى قالاسىندا تۋدىم. اكەم ساۋدا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى بولدى. نەگىزى، ول كىسى قارقارالىنىڭ قازاعى-تۇعىن. قاراعاندىعا كەلگەنىندە باسىندا جەر استىنا ءتۇسىپ، كەنشى بولىپ جۇمىس ىستەپتى. ال انام بەس بالادان كەيىن ءۇي شارۋاسىنا ءبىرجولاتا كوشكەن ەكەن.

قاراعاندىدا №26 قازاق ورتا مەكتە­بىندە وقىدىم. بالا كۇنىمنەن سپورتتى جاق­سى كوردىم. دەنە شىنىقتىرۋ ءپانى مەن ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە تۇراتىن. قىس­تا شاڭ­­عى تەبەمىز، جاز بولسا دوپتىڭ سوڭىن­دامىز.

اكەمنىڭ ءىنىسىنىڭ بالاسى ساعىنتاي دەگەن وزىمنەن ءتورت-بەس جاس ۇلكەن اعام بوكس ۇيىرمەسىنە قاتىساتىن. قاشان كورسەڭ سومكەسىنىڭ ىشىندە بوكس قولعابى ءجۇرۋشى ەدى. جەتىنشى سىنىپتا جۇرگەنىمدە مەن دە الگى قولعاپتى كيىپ الىپ، بوكسشى بولا­مىن دەپ ىشتەي بەكىندىم. سودان اعا­ما ىلەسىپ، «شاحتەر» ستاديونىنىڭ جانىن­داعى «دينامو» سپورت قوعامىنىڭ بوكس ۇيىرمەسىنە كەلىپ جازىلدىم. باسىندا بوكس دەگەن توبەلەسكە كەرەك بولادى دەپ ويلاعان ەدىم. كەلە-كەلە بۇل كوزقاراسىم دا وزگەرە باستادى. ويتكەنى مەن جاتتىققان جەردە نەبىر مىقتى بوكسشىلار بار ەكەن. سولاردان بوكستىڭ مادەنيەتىن ۇيرەندىم، تارتىپكە دە بوي ۇيرەتتىم.

– اسكەردە جۇرگەنىڭىزدە دە بوكس قولعابىن تاستاماپسىز...

– ول راس. مەن اسكەر قاتارىنا 1962 جىلى شاقىرىلدىم. بوكسپەن شۇعىل­دانعانىم انىقتالعان سوڭ مەنى سپورت روتاسىنا جىبەردى. وسىندا مەن ناعىز بوكستىڭ قازانىندا قايناپ، شىنىقتىم. زابايكالە، ءسىبىر، قيىر شىعىس اسكەري وكرۋگتەرىندە سىنعا ءتۇسىپ، ءوز بولىمشەمنىڭ نامىسىن قورعادىم.

جالپى، ءۇش جىلعى اسكەري ءومىر مەنى كەرەمەت ەسەيتكەن ەدى. مەن ۋاقىتىمنىڭ ءبىر مينۋتىن دا بوس وتكىزبەۋگە تىرىسىپ، ىزدەنۋمەن بولدىم. بوكس تۋرالى ادەبيەت­تەردى تاۋىپ الىپ، وزدىگىمنەن جاتتىعا بەردىم. سونىڭ ارقاسىندا بوكستىڭ قىر-سىرىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن داپ-دايىن مامان رەتىندە ورالعان ەدىم اسكەردەن...

اسكەردەن كەلگەن سوڭ جوعارى ءبىلىم الۋ كەرەك دەگەن ماقساتپەن قاراعاندى پەدا­گوگيكالىق ينستيتۋتىنا قۇجات تاپسىردىم. بارلىق ەمتيحاننان ءوتىپ تۇرىپ، كونكۋرسقا كەلگەندە ءسۇرىندىم. مەنىڭ باعىما وراي، ءدال سول جىلى قالادا دەنە تاربيەسى جانە سپورت تەحنيكۋمى اشىلىپ جاتتى. ونىڭ العاشقى ديرەكتورى عالىم جارىلعاپوۆ دەگەن جاپ-جاس جىگىت بولدى. ينستيتۋتقا تۇسە الماعان ءبىر توپ بالا جۇرتپەن بىرگە وسى تەحنيكۋمعا قۇجات تاپسىردىق.

– شارشى الاڭدا بوكسشى رەتىندەگى مانەرىڭىز قانداي بولدى؟

– 54 كيلو سالماقتا ونەر كورسەتكەن­دىك­تەن، رينگتە جىلدام قيمىلداپ، شاپشاڭ بولۋعا تىرىستىم. سوققىمنىڭ دا ءزىلدى بو­لۋىنا كۇش سالدىم. مىسالى، اقتوبەدە بولعان قازاقستان چەمپيوناتىندا بەس جەكپە-جەك وتكىزىپ، سونىڭ ءبارىن دە ايقىن باسىمدىقپەن ۇتقان بولاتىنمىن. ياعني شارشى الاڭدا شاپشاڭ قيمىلداپ قانا قويماي، قاتتى سوققى جاساۋعا دا باسا ءمان بەردىم.

– ال ەندى باپكەرلىك ونەرگە ءسىزدى باستاعان قانداي كۇش؟

– 1971 جىلى باياعىدا ءوزىم تۇسە الما­عان قاراعاندى پەدينستيتۋتىنىڭ ستۋ­دەنتى اتاندىم. ءبىر قىزىعى، سول جىلدارى جۇرتتىڭ كوبى جوعارى وقۋ ورنىنا كەيىن جاق­سى قىزمەتتە بولسام دەگەن ويمەن تۇسسە، ءبىز بىلىكتى باپكەر بولساق قوي دەگەن ارمان­مەن باردىق.

بوكستا ءجۇرىپ جاسىمىزدىڭ بىرشاماعا بارىپ قالعانىن دا اڭداماپپىز. سودان، بىل­عارى قولعاپتى شەگەگە ىلدىك تە، ءبىر كۇن­نىڭ ىشىندە باپكەر بولىپ شىعا كەلدىك. ارينە، ايتۋعا عانا جەڭىل. بىراق مۇنداي سىن­دارلى شاقتى دا باستان وتكەرۋ كەرەك بولا­تىن. مەن ءۇشىن بۇل ۇدەرىس بىرسى­دىر­­عى ءوتتى. ويتكەنى مەن باپكەرلىك ونە­رگە ءوزىمدى ىشتەي دايىنداپ جۇرگەن-تۇعىنمىن.

باپكەرلىك ەڭبەك جولىمدى «ەڭبەك رەزەرۆتەرى» سپورتتىق قوعامىندا باستاپ، ودان كەيىن از عانا ۋاقىت جوعارى سپورت شە­بەرلىگى مەكتەبىندە جۇمىس ىستەپ، 1971 جىلى جاڭادان اشىلعان سپورتتىق باعىت­تاعى مەكتەپ-ينتەرناتقا اۋىستىم. سول جەردە ياروسلاۆ فەتيسوۆ، ەسىركەپ جاق­سىباەۆ، الەكساندر دميتريەۆ جانە مەن باپكەرلىك جۇمىستى باستاپ كەتتىك. ول كەزدە مەكتەپتىڭ ديرەكتورى باقداۋلەت ءوربىسىنوۆ دەگەن اعامىز بولدى. شىنىن ايتقاندا، ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى سپورتتىق مەكتەپ-ينتەرنات سول كىسىنىڭ كۇشىمەن اشىلعان ەدى. ءوزى سوعىسقا قا­تىسقان مايدانگەر ءارى عالىم ادام بولدى، مەكتەپتىڭ اياعىنان نىق تۇرىپ كەتۋىنە دە ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن جان ەدى، مارقۇم.

– افينا وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى سەرىك ەلەۋوۆ پەن لوندون وليم­­پياداسىنىڭ چەمپيونى سەرىك ساپيەۆتى مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىعان كەزدەرىندە ءسىز جاتتىقتىرىپسىز. وسى­نى تارقاتا ايتساڭىز.

– ەگىزدەر – سەرىك جانە بەرىك ەلەۋوۆ­تەر مەك­تەپ-ينتەرناتقا سپورت شەبەرلىگىنەن ۇمىتكەر دارەجەسىندە كەلدى. ەكەۋىن دە ءوزىم قابىلداپ الدىم. ال مەكتەپتى بىتىرەر جىلى سەرىك ەلەۋوۆ «حالىقارالىق دارە­جەدەگى سپورت شەبەرى» اتاعىن الىپ شىق­تى. بەرىك بولسا، قازاقستان چەمپيونى اتانىپ، «سپورت شەبەرى» ءنورماتيۆىن ورىندادى.

ال سەرىك ساپيەۆ ءبىزدىڭ مەكتەپكە 2-ءشى رازريادپەن كەلدى. ونى دا ءوزىم قابىلداپ الدىم. ءجىپ-جىڭىشكە، كوپ بالانىڭ ىشىندە كوزگە تۇسە دە قويمايتىن قاعىلەز بالا ەدى. ءبىر قىزىعى، سول سەرىك ساباعىن جاق­سى وقىدى. وتە ءتارتىپتى بولاتىن. قوعام­دىق جۇمىستاردان قالماي، مەكتەپ-ينتەر­نات­تاعى ءتۇرلى ءىس-شارالارعا بەلسەنە قاتى­سىپ جۇرەتىن. ال جاتتىعۋعا كەلگەندە جان اياماي ەڭبەك ەتەتىن. ەلگەزەكتىگى كەرەمەت ەدى: ايتقانىڭدى ەكى ەتكىزبەي ورىندايدى. نامىسشىل بولاتىن، جەڭىلىپ قالسا، ىزادان جارىلىپ كەتەردەي بولىپ، شيرىعىپ جۇرەتىن.

مەن ءۇشىن ءبىر وكىنىشتىسى، سەرىك مەك­تەپ-ينتەرناتتى بىتىرگەننەن كەيىن قارا­عاندىدا جاتاتىن جەرى بولماي، ۇيىنە – اباي قالاسىنا قايتىپ كەتتى. ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز، ءبىزدىڭ مەكتەپتەن كەتكەننەن كەيىن اراعا التى اي سالىپ، سەرىگىمىز قازاقستان چەمپيوناتىنا بارىپ، جەڭىمپاز اتاندى. «قاپ!»، دەپ سانىمىزدى سوعىپ قالدىق...

كەيىن، كەزىندە ەلىمىزدىڭ جاستار قۇرا­ما­سىنىڭ باس باپكەرى بولىپ قىزمەت ەتكەن عالىمبەك كەنجەباەۆ: «ساكە، سەرىكتى سارى مايداي ساقتاعان ءسىز عوي»، دەگەن ەدى. ارينە، كەيدە كوڭىلگە وكىنىش ۇيالايتىنى راس. بىراق تا ءوزىمدى سەرىك ساپيەۆتەي ساڭلاق بوكسشىنىڭ باپكەرى بولعانىمدى تاعدىردىڭ ماعان بەرگەن ۇلكەن سىيى دەپ قابىلدايمىن. ونىڭ ۇستىنە، سەرىكتىڭ ءوزى دە مەنى ۇمىتپاي، كەزدەسكەن سايىن سىي-قۇرمەتىن كورسەتىپ جاتادى.

– سەرىك ساپيەۆتىڭ شارشى الاڭ­داعى قايتالانباس مانەرىنە ءسىزدىڭ قول­تاڭباڭىز دەپ قاراۋعا بولا ما؟

– شىنىن ايتقاندا، سەرىك ساپيەۆ جاس كەزىندە نەمەرە اعاسى، تالانتتى بوكس­­شى باقتاي ساپەەۆتىڭ بوكس مانەرىن وزىنە ۇلگى ەتتى. ال باقتاي بولسا، مەنىڭ كوز الدىمدا ءوستى. كەزىندە ونى تالاي جا­رىس­تارعا اپارعانمىن. سوندىقتان دا مەن بالا سەرىكتىڭ بويىنا باقتاي اعاسى­نىڭ بوكس مانەرىن سىڭىرۋگە تىرىس­تىم. سەرىك وسە كەلە ەرەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جىلدامدىق جاعىنان باقتاي اعاسىنان اسىپ ءتۇستى. ياعني ساپيەۆتىڭ شارشى الاڭ­داعى شاپشاڭ قيمىلى، ويناقى مانەرى، كوز ىلەسپەس سوققىلارى ءبىزدىڭ مەكتەپ-ينتەرناتتا جۇرگەن كەزىندە قالىپتاسقان دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. كەيىن، ارينە، ول وسى مانەرىن ۇشتاي ءتۇستى، شەبەرلىكتىڭ ۇشار شىڭىنا جەتتى. بۇل جەردە باپكەرى الەكساندر سترەلنيكوۆتىڭ دە ەڭبەگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.

– كەزىندە كەيبىر ماماندار «سەرىك­تىڭ سوققىسى جوق»، دەپ سىن ايتىپ ءجۇر­دى. بۇعان نە دەر ەدىڭىز؟

– مۇنداي سىن پىكىرلەردى مەن دە ەستىپ ءجۇردىم. مۇمكىن، راسىندا، ونىڭ سوققى­لارى سونشالىقتى جويقىن بول­ماعان دا شىعار. بىراق ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى: الەم چەمپيوناتىنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى، وليمپيادا چەمپيونى بولعان بوكسشىنىڭ سوققىسى ناشار دەگەنگە قالاي سەنۋگە بولادى؟!

– ءسىز ءبىر جەردە تابان اۋدارماي 42 جىل­دان استام ۋاقىت ەڭبەك ەتتىڭىز. مۇنى ما­مان­دىعىڭىزعا دەگەن ادال­دىق دەي­مىز بە، الدە باسقا ءبىر سەبەبى بار ما؟

– ماماندىققا ادالدىق دەپ ايتقان ءجون شىعار. ارينە، كەزىندە تالانتتى دەگەن بوكس­شىلاردى كورىپ تۇرىپ، سولاردىڭ سوڭىنان كەتىپ، اتاق-داڭققا دا جەتۋگە بولۋشى ەدى. بىراق مەن ويتپەدىم. نەگە دەسەڭىز، ءوزىم ابدەن باۋىر باسقان مەكتەپ-ينتەرناتتى، ونداعى ءوزىمنىڭ بىرگە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىمدى قيىپ كەتە المادىم. مەنىڭ ومىرىمدەگى بارلىق قىزىق-قۋانىش وسى التىن ۇيا مەكتەبىمىزبەن بايلانىستى. قازىر دە ءوزىمنىڭ ءومىرىمدى وسى مەكتەپ-ينتەرناتسىز كوز الدىما ەلەستەتە المايمىن.

كەزىندە مەنىمەن بىرگە ەڭبەك ەتكەن باپكەرلەردىڭ ءبارى دە بۇل كۇندە ەلىمىزگە ەسىمدەرى بەلگىلى ماماندارعا اينالدى. مىسالى، قانات جاقسىباەۆ بىرنەشە مارتە وبلىستىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى بولىپ، قاراعاندى بوكسىنىڭ ابىروي-بەدەلىنىڭ ارتۋىنا قوماقتى ۇلەس قوستى. عالىمبەك كەنجەباەۆ قازاقستان ۇلتتىق قۇراما كومانداسىنىڭ باس باپكەرى بولىپ جەمىستى قىزمەت ەتتى. بەيبىت ەسجانوۆ بولسا، جارتىلاي كاسىپقوي «استانا-ارلانس» كومانداسىنىڭ اعا باپكەرى بولدى. بۇلاردىڭ ءبارى دە قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىق­تىرۋشىلارى.

– بۇل ومىردە بوكس بولماسا، باسقا نەمەن شۇعىلدانار ەدىڭىز؟

– بۇل تۋرالى ويلانىپ تا كورگەن جوق­پىن. قولىمنان تەك قانا بوكس باپكەرى بولۋ كەلەدى. جاسىمنان سولاي دەپ ويلادىم، ءالى كۇنگە دەيىن وسىدان اينىعان ەمەسپىن...

بىرەۋلەر مەنىڭ بالەندەي-تۇگەندەي ءحوببيىم بار دەپ جاتادى. ال مەنىڭ ءحوب­بيىم – جالعىز بوكس. شىنىن ايتقاندا، قو­لىمنان باسقا ەشتەڭە كەلمەيدى...

– ءسىزدىڭ كاسىبىڭىز – بوكس. ال وتباسى­نىڭ وسىعان قانداي دا ءبىر قاتىسى بار ما؟

– زايىبىم ماراش ەكەۋمىز جاننا ەسىم­دى قىزىمىزدى تاربيەلەپ وسىردىك. سول قىزى­مىز تۇرمىسقا شىعىپ، بەكزات ەسىمدى جيەن سىي­لادى بىزگە. ءالى ەسىمدە، جيەن-نەمە­رەمىز 2000 جىلعى جەلتوقساننىڭ 16-سى كۇنى دۇنيەگە كەلدى. ءسۇيىنشى حاباردى ارىپتەس جات­تىقتىرۋشىلارمەن بىرگە جۇمىس ۇستىندە ەستىدىم. ەسىمىن بەكزات ساتتارحانوۆتىڭ قۇ­ر­مەتىنە بەكزات دەپ ءوزىم قويدىم.

 

اڭگىمەلەسكەن

قايرات ءابىلدا،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار