– ءوزىنىڭ بار سانالى عۇمىرىن بوكسقا ارناعان جان سپورتتىڭ وسى ءتۇرىن قالايشا, نە سەبەپتەن تاڭدادى ەكەن؟
– ءوزىم قاراعاندى قالاسىندا تۋدىم. اكەم ساۋدا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى بولدى. نەگىزى, ول كىسى قارقارالىنىڭ قازاعى-تۇعىن. قاراعاندىعا كەلگەنىندە باسىندا جەر استىنا ءتۇسىپ, كەنشى بولىپ جۇمىس ىستەپتى. ال انام بەس بالادان كەيىن ءۇي شارۋاسىنا ءبىرجولاتا كوشكەن ەكەن.
قاراعاندىدا №26 قازاق ورتا مەكتەبىندە وقىدىم. بالا كۇنىمنەن سپورتتى جاقسى كوردىم. دەنە شىنىقتىرۋ ءپانى مەن ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە تۇراتىن. قىستا شاڭعى تەبەمىز, جاز بولسا دوپتىڭ سوڭىندامىز.
اكەمنىڭ ءىنىسىنىڭ بالاسى ساعىنتاي دەگەن وزىمنەن ءتورت-بەس جاس ۇلكەن اعام بوكس ۇيىرمەسىنە قاتىساتىن. قاشان كورسەڭ سومكەسىنىڭ ىشىندە بوكس قولعابى ءجۇرۋشى ەدى. جەتىنشى سىنىپتا جۇرگەنىمدە مەن دە الگى قولعاپتى كيىپ الىپ, بوكسشى بولامىن دەپ ىشتەي بەكىندىم. سودان اعاما ىلەسىپ, «شاحتەر» ستاديونىنىڭ جانىنداعى «دينامو» سپورت قوعامىنىڭ بوكس ۇيىرمەسىنە كەلىپ جازىلدىم. باسىندا بوكس دەگەن توبەلەسكە كەرەك بولادى دەپ ويلاعان ەدىم. كەلە-كەلە بۇل كوزقاراسىم دا وزگەرە باستادى. ويتكەنى مەن جاتتىققان جەردە نەبىر مىقتى بوكسشىلار بار ەكەن. سولاردان بوكستىڭ مادەنيەتىن ۇيرەندىم, تارتىپكە دە بوي ۇيرەتتىم.
– اسكەردە جۇرگەنىڭىزدە دە بوكس قولعابىن تاستاماپسىز...
– ول راس. مەن اسكەر قاتارىنا 1962 جىلى شاقىرىلدىم. بوكسپەن شۇعىلدانعانىم انىقتالعان سوڭ مەنى سپورت روتاسىنا جىبەردى. وسىندا مەن ناعىز بوكستىڭ قازانىندا قايناپ, شىنىقتىم. زابايكالە, ءسىبىر, قيىر شىعىس اسكەري وكرۋگتەرىندە سىنعا ءتۇسىپ, ءوز بولىمشەمنىڭ نامىسىن قورعادىم.
جالپى, ءۇش جىلعى اسكەري ءومىر مەنى كەرەمەت ەسەيتكەن ەدى. مەن ۋاقىتىمنىڭ ءبىر مينۋتىن دا بوس وتكىزبەۋگە تىرىسىپ, ىزدەنۋمەن بولدىم. بوكس تۋرالى ادەبيەتتەردى تاۋىپ الىپ, وزدىگىمنەن جاتتىعا بەردىم. سونىڭ ارقاسىندا بوكستىڭ قىر-سىرىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن داپ-دايىن مامان رەتىندە ورالعان ەدىم اسكەردەن...
اسكەردەن كەلگەن سوڭ جوعارى ءبىلىم الۋ كەرەك دەگەن ماقساتپەن قاراعاندى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا قۇجات تاپسىردىم. بارلىق ەمتيحاننان ءوتىپ تۇرىپ, كونكۋرسقا كەلگەندە ءسۇرىندىم. مەنىڭ باعىما وراي, ءدال سول جىلى قالادا دەنە تاربيەسى جانە سپورت تەحنيكۋمى اشىلىپ جاتتى. ونىڭ العاشقى ديرەكتورى عالىم جارىلعاپوۆ دەگەن جاپ-جاس جىگىت بولدى. ينستيتۋتقا تۇسە الماعان ءبىر توپ بالا جۇرتپەن بىرگە وسى تەحنيكۋمعا قۇجات تاپسىردىق.
– شارشى الاڭدا بوكسشى رەتىندەگى مانەرىڭىز قانداي بولدى؟
– 54 كيلو سالماقتا ونەر كورسەتكەندىكتەن, رينگتە جىلدام قيمىلداپ, شاپشاڭ بولۋعا تىرىستىم. سوققىمنىڭ دا ءزىلدى بولۋىنا كۇش سالدىم. مىسالى, اقتوبەدە بولعان قازاقستان چەمپيوناتىندا بەس جەكپە-جەك وتكىزىپ, سونىڭ ءبارىن دە ايقىن باسىمدىقپەن ۇتقان بولاتىنمىن. ياعني شارشى الاڭدا شاپشاڭ قيمىلداپ قانا قويماي, قاتتى سوققى جاساۋعا دا باسا ءمان بەردىم.
– ال ەندى باپكەرلىك ونەرگە ءسىزدى باستاعان قانداي كۇش؟
– 1971 جىلى باياعىدا ءوزىم تۇسە الماعان قاراعاندى پەدينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى اتاندىم. ءبىر قىزىعى, سول جىلدارى جۇرتتىڭ كوبى جوعارى وقۋ ورنىنا كەيىن جاقسى قىزمەتتە بولسام دەگەن ويمەن تۇسسە, ءبىز بىلىكتى باپكەر بولساق قوي دەگەن ارمانمەن باردىق.
بوكستا ءجۇرىپ جاسىمىزدىڭ بىرشاماعا بارىپ قالعانىن دا اڭداماپپىز. سودان, بىلعارى قولعاپتى شەگەگە ىلدىك تە, ءبىر كۇننىڭ ىشىندە باپكەر بولىپ شىعا كەلدىك. ارينە, ايتۋعا عانا جەڭىل. بىراق مۇنداي سىندارلى شاقتى دا باستان وتكەرۋ كەرەك بولاتىن. مەن ءۇشىن بۇل ۇدەرىس بىرسىدىرعى ءوتتى. ويتكەنى مەن باپكەرلىك ونەرگە ءوزىمدى ىشتەي دايىنداپ جۇرگەن-تۇعىنمىن.
باپكەرلىك ەڭبەك جولىمدى «ەڭبەك رەزەرۆتەرى» سپورتتىق قوعامىندا باستاپ, ودان كەيىن از عانا ۋاقىت جوعارى سپورت شەبەرلىگى مەكتەبىندە جۇمىس ىستەپ, 1971 جىلى جاڭادان اشىلعان سپورتتىق باعىتتاعى مەكتەپ-ينتەرناتقا اۋىستىم. سول جەردە ياروسلاۆ فەتيسوۆ, ەسىركەپ جاقسىباەۆ, الەكساندر دميتريەۆ جانە مەن باپكەرلىك جۇمىستى باستاپ كەتتىك. ول كەزدە مەكتەپتىڭ ديرەكتورى باقداۋلەت ءوربىسىنوۆ دەگەن اعامىز بولدى. شىنىن ايتقاندا, ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى سپورتتىق مەكتەپ-ينتەرنات سول كىسىنىڭ كۇشىمەن اشىلعان ەدى. ءوزى سوعىسقا قاتىسقان مايدانگەر ءارى عالىم ادام بولدى, مەكتەپتىڭ اياعىنان نىق تۇرىپ كەتۋىنە دە ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن جان ەدى, مارقۇم.
– افينا وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى سەرىك ەلەۋوۆ پەن لوندون وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى سەرىك ساپيەۆتى مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىعان كەزدەرىندە ءسىز جاتتىقتىرىپسىز. وسىنى تارقاتا ايتساڭىز.
– ەگىزدەر – سەرىك جانە بەرىك ەلەۋوۆتەر مەكتەپ-ينتەرناتقا سپورت شەبەرلىگىنەن ۇمىتكەر دارەجەسىندە كەلدى. ەكەۋىن دە ءوزىم قابىلداپ الدىم. ال مەكتەپتى بىتىرەر جىلى سەرىك ەلەۋوۆ «حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى» اتاعىن الىپ شىقتى. بەرىك بولسا, قازاقستان چەمپيونى اتانىپ, «سپورت شەبەرى» ءنورماتيۆىن ورىندادى.
ال سەرىك ساپيەۆ ءبىزدىڭ مەكتەپكە 2-ءشى رازريادپەن كەلدى. ونى دا ءوزىم قابىلداپ الدىم. ءجىپ-جىڭىشكە, كوپ بالانىڭ ىشىندە كوزگە تۇسە دە قويمايتىن قاعىلەز بالا ەدى. ءبىر قىزىعى, سول سەرىك ساباعىن جاقسى وقىدى. وتە ءتارتىپتى بولاتىن. قوعامدىق جۇمىستاردان قالماي, مەكتەپ-ينتەرناتتاعى ءتۇرلى ءىس-شارالارعا بەلسەنە قاتىسىپ جۇرەتىن. ال جاتتىعۋعا كەلگەندە جان اياماي ەڭبەك ەتەتىن. ەلگەزەكتىگى كەرەمەت ەدى: ايتقانىڭدى ەكى ەتكىزبەي ورىندايدى. نامىسشىل بولاتىن, جەڭىلىپ قالسا, ىزادان جارىلىپ كەتەردەي بولىپ, شيرىعىپ جۇرەتىن.
مەن ءۇشىن ءبىر وكىنىشتىسى, سەرىك مەكتەپ-ينتەرناتتى بىتىرگەننەن كەيىن قاراعاندىدا جاتاتىن جەرى بولماي, ۇيىنە – اباي قالاسىنا قايتىپ كەتتى. ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز, ءبىزدىڭ مەكتەپتەن كەتكەننەن كەيىن اراعا التى اي سالىپ, سەرىگىمىز قازاقستان چەمپيوناتىنا بارىپ, جەڭىمپاز اتاندى. «قاپ!», دەپ سانىمىزدى سوعىپ قالدىق...
كەيىن, كەزىندە ەلىمىزدىڭ جاستار قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى بولىپ قىزمەت ەتكەن عالىمبەك كەنجەباەۆ: «ساكە, سەرىكتى سارى مايداي ساقتاعان ءسىز عوي», دەگەن ەدى. ارينە, كەيدە كوڭىلگە وكىنىش ۇيالايتىنى راس. بىراق تا ءوزىمدى سەرىك ساپيەۆتەي ساڭلاق بوكسشىنىڭ باپكەرى بولعانىمدى تاعدىردىڭ ماعان بەرگەن ۇلكەن سىيى دەپ قابىلدايمىن. ونىڭ ۇستىنە, سەرىكتىڭ ءوزى دە مەنى ۇمىتپاي, كەزدەسكەن سايىن سىي-قۇرمەتىن كورسەتىپ جاتادى.
– سەرىك ساپيەۆتىڭ شارشى الاڭداعى قايتالانباس مانەرىنە ءسىزدىڭ قولتاڭباڭىز دەپ قاراۋعا بولا ما؟
– شىنىن ايتقاندا, سەرىك ساپيەۆ جاس كەزىندە نەمەرە اعاسى, تالانتتى بوكسشى باقتاي ساپەەۆتىڭ بوكس مانەرىن وزىنە ۇلگى ەتتى. ال باقتاي بولسا, مەنىڭ كوز الدىمدا ءوستى. كەزىندە ونى تالاي جارىستارعا اپارعانمىن. سوندىقتان دا مەن بالا سەرىكتىڭ بويىنا باقتاي اعاسىنىڭ بوكس مانەرىن سىڭىرۋگە تىرىستىم. سەرىك وسە كەلە ەرەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جىلدامدىق جاعىنان باقتاي اعاسىنان اسىپ ءتۇستى. ياعني ساپيەۆتىڭ شارشى الاڭداعى شاپشاڭ قيمىلى, ويناقى مانەرى, كوز ىلەسپەس سوققىلارى ءبىزدىڭ مەكتەپ-ينتەرناتتا جۇرگەن كەزىندە قالىپتاسقان دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. كەيىن, ارينە, ول وسى مانەرىن ۇشتاي ءتۇستى, شەبەرلىكتىڭ ۇشار شىڭىنا جەتتى. بۇل جەردە باپكەرى الەكساندر سترەلنيكوۆتىڭ دە ەڭبەگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
– كەزىندە كەيبىر ماماندار «سەرىكتىڭ سوققىسى جوق», دەپ سىن ايتىپ ءجۇردى. بۇعان نە دەر ەدىڭىز؟
– مۇنداي سىن پىكىرلەردى مەن دە ەستىپ ءجۇردىم. مۇمكىن, راسىندا, ونىڭ سوققىلارى سونشالىقتى جويقىن بولماعان دا شىعار. بىراق ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى: الەم چەمپيوناتىنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى, وليمپيادا چەمپيونى بولعان بوكسشىنىڭ سوققىسى ناشار دەگەنگە قالاي سەنۋگە بولادى؟!
– ءسىز ءبىر جەردە تابان اۋدارماي 42 جىلدان استام ۋاقىت ەڭبەك ەتتىڭىز. مۇنى ماماندىعىڭىزعا دەگەن ادالدىق دەيمىز بە, الدە باسقا ءبىر سەبەبى بار ما؟
– ماماندىققا ادالدىق دەپ ايتقان ءجون شىعار. ارينە, كەزىندە تالانتتى دەگەن بوكسشىلاردى كورىپ تۇرىپ, سولاردىڭ سوڭىنان كەتىپ, اتاق-داڭققا دا جەتۋگە بولۋشى ەدى. بىراق مەن ويتپەدىم. نەگە دەسەڭىز, ءوزىم ابدەن باۋىر باسقان مەكتەپ-ينتەرناتتى, ونداعى ءوزىمنىڭ بىرگە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىمدى قيىپ كەتە المادىم. مەنىڭ ومىرىمدەگى بارلىق قىزىق-قۋانىش وسى التىن ۇيا مەكتەبىمىزبەن بايلانىستى. قازىر دە ءوزىمنىڭ ءومىرىمدى وسى مەكتەپ-ينتەرناتسىز كوز الدىما ەلەستەتە المايمىن.
كەزىندە مەنىمەن بىرگە ەڭبەك ەتكەن باپكەرلەردىڭ ءبارى دە بۇل كۇندە ەلىمىزگە ەسىمدەرى بەلگىلى ماماندارعا اينالدى. مىسالى, قانات جاقسىباەۆ بىرنەشە مارتە وبلىستىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى بولىپ, قاراعاندى بوكسىنىڭ ابىروي-بەدەلىنىڭ ارتۋىنا قوماقتى ۇلەس قوستى. عالىمبەك كەنجەباەۆ قازاقستان ۇلتتىق قۇراما كومانداسىنىڭ باس باپكەرى بولىپ جەمىستى قىزمەت ەتتى. بەيبىت ەسجانوۆ بولسا, جارتىلاي كاسىپقوي «استانا-ارلانس» كومانداسىنىڭ اعا باپكەرى بولدى. بۇلاردىڭ ءبارى دە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىلارى.
– بۇل ومىردە بوكس بولماسا, باسقا نەمەن شۇعىلدانار ەدىڭىز؟
– بۇل تۋرالى ويلانىپ تا كورگەن جوقپىن. قولىمنان تەك قانا بوكس باپكەرى بولۋ كەلەدى. جاسىمنان سولاي دەپ ويلادىم, ءالى كۇنگە دەيىن وسىدان اينىعان ەمەسپىن...
بىرەۋلەر مەنىڭ بالەندەي-تۇگەندەي ءحوببيىم بار دەپ جاتادى. ال مەنىڭ ءحوببيىم – جالعىز بوكس. شىنىن ايتقاندا, قولىمنان باسقا ەشتەڭە كەلمەيدى...
– ءسىزدىڭ كاسىبىڭىز – بوكس. ال وتباسىنىڭ وسىعان قانداي دا ءبىر قاتىسى بار ما؟
– زايىبىم ماراش ەكەۋمىز جاننا ەسىمدى قىزىمىزدى تاربيەلەپ وسىردىك. سول قىزىمىز تۇرمىسقا شىعىپ, بەكزات ەسىمدى جيەن سىيلادى بىزگە. ءالى ەسىمدە, جيەن-نەمەرەمىز 2000 جىلعى جەلتوقساننىڭ 16-سى كۇنى دۇنيەگە كەلدى. ءسۇيىنشى حاباردى ارىپتەس جاتتىقتىرۋشىلارمەن بىرگە جۇمىس ۇستىندە ەستىدىم. ەسىمىن بەكزات ساتتارحانوۆتىڭ قۇرمەتىنە بەكزات دەپ ءوزىم قويدىم.
اڭگىمەلەسكەن
قايرات ءابىلدا,
«Egemen Qazaqstan»
