رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2021

ناۋبەتتى جىلداردىڭ ىزعارى ءالى كۇنگە جانىڭدى قاريدى

61 رەت كورسەتىلدى

كوممۋنيستىك پارتيا باسشىلارى بيلىكتى ءوز قولدارىنا العاننان كەيىن، بۇكىل رەسەي يمپەرياسىنا قاراعان ەلدەردە حالىقتى قورقىنىشتا ۇستاۋ ءۇشىن، كوڭىلدەرىنە جاقپاعانداردىڭ ءبارىن قىرىپ-جويىپ، ەل ىشىندە قاندى قىرعىن باستادى. ەلگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان بايلاردىڭ، باسقا دا ازىن-اۋلاق كۇن­كورىسى بارلاردىڭ قولدارىنداعى مالىن زورلىقپەن تارتىپ الىپ، وزدەرىن جەر اۋدارىپ، اسا قاۋىپتى دەگەندەرىن تۇرمەگە جاۋىپ، اتىپ ولتىرگەننەن كەيىن قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىق بولدى.

«قازاق – بايلىق قۇدايدان» دەيدى. ول كەزدەگى بايلار وزدەرىنىڭ ارعى اتا-بابالارىنان جالعا­سىپ كەلە جاتقان تەكتىلىك­پەن دۇنيەلەرىن وزدەرىنىڭ اعايىندارى­مەن ءبولىسىپ، اۋىلداعى كەدەي ادامدارعا قارايلاسىپ وتىرعان. قازاق بايلارى ەلگە سىيلى، تەكتى ادامدار بولعان. بايلار كەتكەننەن كەيىن، مال قۇرىدى، قازاق اشتىقتان قىناداي قىرىلدى. اۋىلداعى ءار ون ادامنىڭ جەتەۋى اشتىقتان ءولىم قۇشتى. ەل بوسىپ كەتتى.

ۇكىمەت بيلىگىن قولىنا العان ءستا­لين­نىڭ وزبىر ساياساتىمەن دەنى دۇرىس ادامنىڭ ويىنا كەلمەيتىن نەشە ءتۇرلى وتىرىك جالامەن قازاقتىڭ ەل الدىنا شى­عىپ جۇرگەن ازاماتتارىن تۇرمەگە جاپتى. ارتىنان «ۇشتىكتىڭ» قاۋلىسىمەن، «حا­لىق جاۋى» دەگەن ات تاعىلىپ، ولار اتىپ ءولتىرىلدى. ەل ىشىنە جاسىرىن تىڭشىلار جىبەرىلدى. كوپتەگەن تۇرعىن ىىحك-ءنىڭ (نكۆد) جاسىرىن اگەنتتەرىنە اينالدى، ولاردى جاسىرىن ماراپاتتاپ، ىنتالاندىرىپ وتىردى. وسىنداي وزبىر ساياساتتىڭ كەسىرىنەن تالاي ازاماتتىڭ تاعدىرى تالكەككە اينالىپ، اجال قۇش­تى. حالىق وزدەرىنىڭ جاناشىر ازاماتتارىنان ايىرىلىپ قالدى.

سول سۇراپىل جىلداردىڭ كۋاگەرى بول­­عاندار­دىڭ باسىم بولىگى بۇگىندە ومىر­­­دەن وزدى. ەل باسىنان وتكەن وسى قا­­­رالى كۇندەر تۋرالى كەزىندە اڭگىمە قوز­­­عاۋعا قاتاڭ تۇردە تىيىم سالىندى. ون­­دايلار بولا قالسا، «پارتيانىڭ ساياسا­تى­­نا قارسى ەل ىشىندە ۇگىت جۇرگىزدى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ، سوت­تالدى. كەرىسىنشە جا­ۋىزداردىڭ ارەكەتتەرىن قىراعىلىققا بالاپ، «حا­لىقتىڭ جاناشىرى» اتاندىرىپ، اقىن-جازۋشىلار ولاردىڭ ماق­تاۋلارىن بىرىنەن-ءبىرى اسىرىپ جاتتى. وسىنداي ايار ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ەل تاريحىنىڭ قارالى بەتتەرىنەن حابارسىز، «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى جەڭىسكە جەتىپ، ۇلى لەنين، ستالين سياقتى كو­سەمدەر مەن ورىس حالقىنىڭ اعالىق قام­قورلىعى­نىڭ ارقاسىندا قازاق ەلى وسىن­داي جەتىستىكتەرگە جەتتى»، دەگەن ­اتەيزم مەن جالعان پاتريوتتىق رۋحتا تار­بيە­لەن­گەن، قازاقتىڭ ۇلتتىق ءداستۇرى مەن ءوزىنىڭ جەتى اتاسىن دا بىلمەيتىن ۇرپاق ءوسىپ جە­تىلدى. كوپ دۇنيە ۇمىت بولدى. قازاق دالاسىن قان ساسىتقان ناۋبەت ءبىزدىڭ اۋىلدى دا اينالىپ وتكەن جوق. سول ءبىر جىلداردىڭ ىزعارى ءالى كۇنگە دەيىن جانىڭدى قاريدى.

بۇگىندە ۇلكەن­دەردىڭ ءوزارا جاسىرىن اڭگىمەلە­رىن ەستىپ قالعان قۇيما قۇ­لاق اعا­لارىمىز بەن اپاي­لارى­مىزدىڭ اشار­شىلىق تۋ­رالى، ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن­­دەر تۋرالى تام-تۇمداپ ايتقاندارى بىز­گە ناۋ­بەت جىلدارىنان جەتكەن دە­رەك­­تەردىڭ ۇلكەن قويماسىن­داي بولدى. وسى كىسى­­ل­ەردەن سۇراستىرىپ ءجۇرىپ جي­ناعان اڭگى­­مەلەرىمنىڭ ارقاسىندا تو­لىق بول­ماسا دا اۋىلىمىزدان قۋعىن كور­گەن ازا­ماتتار تۋرالى ءبىراز دەرەك جي­­نا­دىم. كوپ­تەگەن ادامداردىڭ تولىق اتى-جون­دەرىن ول كىسىلەر دە ۇمىتقان. سول ايتىل­عان اڭگىمەلەردەگى ادامداردىڭ ات­­­تارىن ناقتىلاۋ ءۇشىن ارحيۆتەردى اق­­تار­عاندا اسا كوپ دۇنيە شىقپادى. دە­گەنمەن سول جي­ناق­تالعان دەرەكتەر ارقىلى 37 ادامنىڭ بىرقاتارىنىڭ دەرەگىن جازا كەتەيىن.

كۇرىشباەۆ سپان كەنت بولىسىندا بولىس بولعان. كەنت قارا اعاشىنان ەكى قاباتتى ءۇي سالىپ، ونىڭ ۇستىنە اۋرۋحانا، استىڭعى قاباتىندا مەكتەپ اش­قان. كەيىن مال-مۇلكى تاركىلەنىپ، وتباسى ويران بولعان. كەيبىر بالالارى قىتايعا قاشىپ كەتكەن. ول كىسىلەرگە اعا­يىن بولىپ كەلەتىن ءاشىمنىڭ بالاسى ءامىرجاننىڭ ايتۋى بويىنشا، سپاننىڭ بالالارىن ۇستاۋ ءۇشىن، ءوزىن قايتادان قارقارالىعا الىپ كەلىپ كەپىلدىكتە ۇستاعان. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ءبىر ادامداردىڭ كومەگىمەن قارقارالىداعى اعايىندارىنىڭ ۇيىنە شىققان ەكەن. سپان ءۇيدىڭ جەرتولەسىندە جاتىپ قايتىس بولىپتى. ءتۇن ىشىندە جانازاسىن وقىپ، جاسىرىن جەرلەپتى.

احمەتبەك ءارىنوۆ مارقۇمنىڭ جازبا­سى بويىنشا، سپاننىڭ ۇلى ءابدىراحمان­دى قىستىڭ كۇنى ويىق قازعىزىپ، موي­نىنا تاس بايلاپ، 17 اداممەن بىرگە ۇلكەن كول­گە تاستاعان ەكەن. وقتى شىعىنداپ، قابىر قازۋدى ارتىق كورگەن. ءجىپ شەشىلىپ كەتسە كەرەك. جازعىتۇرىم ءمايىتى جاعاعا شىعىپ قالعان جەرىنەن تانىعان ادامدار جاسىرىن نامازىن شىعارىپ، اپارىپ جەرلەپتى.

تولەگەن ابەۋوۆ – شاتىراعاش كولحوزىندا باس­قار­ما بولىپ جۇرگەن كەزىندە، اۋىر جۇمىستان ارىپ-اشىپ جۇرگەن ەلگە جانى اشىپ، كولحوزدىڭ تابىنى­نان ءبىر سەمىز سيىردى سويعىزىپ، ەتىن حالىققا تارا­تىپ بەرگەنى ءۇشىن كولحوزدىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ حات­شىسى مەن اۋىلدىق كەڭەس توراعاسىنىڭ قولى­مەن اۋدان­­دىق پروكۋراتۋراعا تۇسىرىلگەن شاعى­ممەن 3 جىلعا سوتتالعان.

ءساتتار سالمەن ۇلى. اكەسى تاركىلەن­گەننەن كەيىن پروكۋراتۋرانىڭ اۋىل بەل­سەندىلەرىنە بەرگەن تاپسىرماسى بو­يىن­شا ءساتتار ۇستالادى. سودان ونى بەل­­سەن­دىلەر­دىڭ بىرەۋىنە ات اربامەن قار­قارالى تۇرمە­سى­نە اپارۋ تاپسىرىلادى. ۇل­كەن كول­دىڭ جانىنداعى قالىڭ توعايعا تايان­عاندا اربادان سەكىرىپ ءتۇسىپ، توعايعا قا­راي تۇرا جۇگىرىپ، قاشىپ كەتپەكشى بولعا­نىندا بەلسەندى-ايداۋىل اتىپ تاس­تاپتى.

اقمەتكارىم اسىلبەك ۇلى. بۇل كىسى نەگىزى تومار اۋىلىنىڭ تۋعانى بول­عانىمەن، ۇرپاعى قاسىم اۋىلىندا تۇر­عان. كوكتەمدە جەر جىرتىپ جۇرگەن كە­زىندە، ابدەن شارشاپ ەگىنشىلەردىڭ قو­سىنا كەلسە، قىزىل بۇرىشتىڭ قابىر­عاسىنا ءىلىپ قويعان پلاكاتتاعى مويىن­دارى كەرە قارىس ماركس، ەنگەلس، لەنين­نىڭ بىرىنە-ءبىرى جالعاستىرىلا سالىنعان سۋرەتتەرىنە قاراپ تۇرىپ: «مىنالار­دىڭ مويىندارىنىڭ جۋانىن قاراشى. شىركىن-اي! وزدەرىن سوقاعا جەگەر مە ەدى؟!» دەگەن ءسوزىن بەلسەندىلەر دەرەۋ مي­لي­تسياعا جەتكىزگەن ەكەن. ون جىلعا سوتتالىپ، سودان حابارسىز كەتكەن.

مىنە وسىلاي، بۇل كىسىلەردىڭ ءبارى – ءبولىپ-جارارى جوق تاعدىرلاس ادامدار. سول ءبىر سۇراپىل زاماندى كورۋ پە­شە­نەلەرىنە جازىلعان ەكەن. اري­نە، وتە اۋىر تاعدىر. بىراق بۇل «تاع­دىر­لاردىڭ» بىرەۋلەردىڭ قولىمەن جاسال­عاندىعى ودان دا اۋىر.

مەن ءوزىم جيناقتاعان دەرەكتەر نەگى­زىندە اۋى­لى­مىزدىڭ اشتىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن قۇربانى بول­عان ازامات­تارىنىڭ ءتىزىمىن ۇسىنعاندى ءجون كوردىم:

ءالىمحان ەرمەكوۆ – سوتتالعان، الاش ارداگەرى، 7-اۋىل.

امىرە سپان ۇلى – ولتىرىلگەن، كەنت بولىسى
13-اۋىل.

ءابدىراحمان سپان ۇلى – ولتىرىلگەن.

تولەگەن ابەۋ ۇلى – سوتتالعان، تەمىر­شى بولىسى 9-اۋىل.

قومار بەيسەنبەك ۇلى – اتىلعان.

بولەمەس بەيسەنبەك ۇلى – اتىلعان.

شومەن نىعىمانوۆ – سوتتالعان، كەنت بولىسى 7-اۋىل.

زاكىش ورمانبەتوۆ – اتىلعان. كەنت بولىسى 7-اۋىل.

قالياقپار كۇسەمباەۆ – سوتتالعان، كەنت بولىسى 7-اۋىل.

سەيىلحان الين – اتىلعان. كەنت بولىسى 7-اۋىل.

مولداحان الين – اتىلعان.

بەگىمباي سارسەنبايەۆ – سوتتالعان، تەمىرشى بولىسى 9-اۋىل.

وسپان قاداۋوۆ – سوتتالعان.

نۇقىش قوسپاباەۆ – اتىلعان، كەنت بولىسى 7-اۋىل.

مۇقاش ءسادۋوۆ – سوتتالعان.

اققاسقا وسپانوۆ – سوتتالعان.

سىزدىق تىلەگەنوۆ – سوتتالعان.

تىلەش يگىلىكوۆ – سوتتالعان.

بالتاباي – سوتتالعان.

وزبەك تىلەۋبەرگەن ۇلى – اتىلعان، تەمىرشى بولىسى 9-اۋىل.

شايكەن احمەتوۆ – سوتتالعان، كەنت بولىسى 7-اۋىل.

ايازباي ءومىرجانوۆ – سوتتالعان، كەنت بولىسى 13-اۋىل.

ءساتتار سالمەن ۇلى – اتىلعان.

قاسىمبەك سماقوۆ – سوتتالعان، تەمىر­شى بولىسى 7-اۋىل

جوبالاي سارسەنباي ۇلى – اتىلعان.

سپاتاي رايىمبەكوۆ – مال-مۇلكى تار­كىلەنگەن.

مۇزدىباي – كەنت بولىسى 13-اۋىل.

سپان كۇرىشباەۆ – مال-مۇلكى تار­كى­لەنگەن.

قابجان سپان ۇلى

جاقسىلىق ءجۇزباي ۇلى

سالمەن

ءىڭىرباي

قوڭىرباي

تىلەۋبەرگەن نياز ۇلى

سالپىك قاجى

قاسەن تولەۋباەۆ – كەنت بولىسى، 7-اۋىل.

اقمەتكارىم اسىلبەك ۇلى – سوتتالعان، تەمىرشى بولىسى 10-اۋىل.

بالتاباي – سوتتالعان.

وزبەك تىلەۋبەرگەن ۇلى – اتىلعان، تەمىرشى بولىسى 9-اۋىل.

شايكەن احمەتوۆ – سوتتالعان، كەنت بولىسى 7-اۋىل.

ايازباي ءومىرجانوۆ – سوتتالعان، كەنت بولىسى 13-اۋىل.

ءساتتار سالمەن ۇلى – اتىلعان.

قاسىمبەك سماقوۆ – سوتتالعان، تەمىر­شى بولىسى 7-اۋىل

جوبالاي سارسەنباي ۇلى – اتىلعان.

سپاتاي رايىمبەكوۆ – مال-مۇلكى تار­كىلەنگەن.

مۇزدىباي – كەنت بولىسى 13-اۋىل.

سپان كۇرىشباەۆ – مال-مۇلكى تار­كى­لەنگەن.

قابجان سپان ۇلى

جاقسىلىق ءجۇزباي ۇلى

سالمەن

ءىڭىرباي

قوڭىرباي

تىلەۋبەرگەن نياز ۇلى

سالپىك قاجى

قاسەن تولەۋباەۆ – كەنت بولىسى، 7-اۋىل.

اقمەتكارىم اسىلبەك ۇلى – سوتتالعان، تەمىرشى بولىسى 10-اۋىل.

مىنە، جيناقتالعان ءتىزىمنىڭ جوباسى وسىنداي. مۇنداعى ويىم، قاتەلىك كەتپەس ءۇشىن، بىلەتىندەر بولسا، ارتىق-كەمىن تۇزەسەك، وتە دۇرىس بولار ەدى. «سۇراۋسىز كەتكەن ەر – جەتىم» دەگەن ەمەس پە؟! ءالى دە بولسا وسى ءتىزىمدى تۇگەلدەپ، ناقتىلاي تۇسسەك دەيمىن. كەلەشەك ۇرپاق سول تاريح بەتتەرىنىڭ اۋىر بەينەتىن كورگەن ازاماتتاردىڭ اتتارىن ۇمىتپاۋ ءۇشىن ۇلكەن ەسكەرتكىش ورناتىلسا، وتە دۇرىس بولار ەدى.

 

ءسابيت توعامبەكوۆ،

زەينەتكەر

سوڭعى جاڭالىقتار

6 ءوڭىر «جاسىل» ايماقتا تۇر

كوروناۆيرۋس • كەشە

دەپۋتاتتى پىشاقتاپ كەتتى

الەم • 15 قازان، 2021

شەتەلدىك ۆاكتسينالار اقىلى بولادى

كوروناۆيرۋس • 15 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار