ءبىلىم • 19 قىركۇيەك، 2021

ميلليون وقۋشىعا مەكتەپتەن ورىن تابا الامىز با؟

90 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا جولداعان جولداۋىندا مەكتەپتەردەگى ورىن تاپشىلىعى ماسەلەسىن كوتەردى. وسىعان قاتىستى شۇعىل شارا قابىلدانباسا، 2025 جىلعا قاراي 1 ملن وقۋشى ورىن تاپپاي قالۋى مۇمكىن.

تۇسكى اس ۋاقىتىندا ساباق وقيدى

ءيا، قازىردىڭ وزىندە 225 مىڭ بالاعا ورىن جەتىسپەيدى. ولار ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەردە ءبىلىم الىپ ءجۇر. ۇكىمەت بۇل ماسە­لەنى قالاي شەشپەك؟ ءبىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەۋىن­شە، رەسپۋبليكا كولەمىندە باس-اياعى 137 ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپ بار. سونىڭ ارقايسىسىندا قانشاما جۇزدەگەن، كەيبىرىندە ءتىپتى مىڭداعان بالا لايىقتى، ىڭ­عايلى دەڭگەيدە ءبىلىم الا ال­ماي وتىر. بىراق مۇنىڭ ءوزى اتا-انالارعا ۇيرەنشىكتى جاع­داي­عا اينالعانداي. جاۋاپتى ۆەدومستۆونىڭ دەرەگى بويىنشا، ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەر سانى ەڭ كوپ ءۇش ءوڭىردىڭ ءبىرى – ماڭعىستاۋ. وسى وبلىستىڭ ورتالىعى اقتاۋ قالاسىندا تۇراتىن قۋانسىن قۇلجانوۆانىڭ باستاۋىش سىنىپتا وقيتىن بالاسى ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپكە بارادى.

«بالام 2-سىنىپتا وقيدى. ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپكە بارادى. سا­باعى 11:15-تە باستالىپ، 14:15-تە اياقتالادى. سودان كەيىن كەلىپ تۇسكى اسىن ىشەدى. سوندا ءبىر كۇندە 40 مينۋتتان 4 ساباق بولادى. قازىر كەيبىر پاندەردى ونلاين وقىتۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى عوي. بالام دەنە شىنىقتىرۋ، ءوزىن-ءوزى تانۋ، مۋزىكا ساباعىن ۇيدە وقىپ جاتىر. وندا دا اپتاسىنا 3 رەت بولاتىن دەنە شىنىقتىرۋ ساباعىنىڭ بىرەۋى عانا ۇيدەن، قالعانى مەكتەپتە وقىتىلادى. اتا-انا رەتىندە بالاما قيىندىق تۋىپ جاتپاعاندىقتان، وقۋ ىڭعايسىز دەپ ايتا المايمىن. قازىر مەكتەپكە بارىپ نەگىزگى پاندەردەن جاڭا تاقىرىپتارىن ۇيرەنىپ كەلەدى، سول سەبەپتى دە اسا قينالمايدى. ءۇي تاپسىرمالارىن ءوزى ورىنداپ ءجۇر. وسىعان دا قۋانامىز، ايتپەسە بۇعان دەيىن قاشىقتان وقىدىق قوي. سوندا ءوزىم بىرگە وتىرىپ ساباق وقىتاتىنمىن»، دەيدى ق.قۇلجانوۆا.

ءبىز قاشىقتان وقۋ كەزىندە قوعام بولىپ شۋلاپ ءجۇرىپ ءبىرىنشى كەزەكتە باستاۋىش سىنىپتىڭ وقۋشىلارىن ءداستۇرلى وقىتۋ فورماتىنا اۋىس­تىردىق. سەبەبى ءبىلىم بەرۋدىڭ بۇل ساتىسىندا مۇ­عالىمنىڭ كومەگى قالايدا كەرەك. كومپيۋتەر تۇ­گىلى، ارىپتەر مەن دىبىستاردى ءالى تولىق مەڭ­گەر­مە­گەن 1-سىنىپ وقۋشىلارىنا ءتىپتى قيىن بولعانى بەلگىلى. ەندى جاڭا وقۋ جىلىن ءداستۇرلى فورماتتا باستاعاندا باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ءىشىنارا ساباقتارىن ونلاين وقىتىپ جاتقانى­مىز قالاي بولدى؟ ءيا، كوپ اتا-انانىڭ ۇعىمىندا دەنە شىنىقتىرۋ – «قول سىلتەي سالاتىن» ساباق. الايدا ءدال وسى قالىپتى ومىرىمىزگە كەسىرىن تيگىزگەن پان­دەميا دەنساۋلىقتىڭ، سالاماتتى ءومىر سالتىن ساق­تاۋدىڭ، سپورتقا بالا كەزدەن ءۇيىر ەتۋدىڭ قان­شا­لىقتى ماڭىزدى ەكەنىن انىق ۇعىندىرعان جوق پا؟ سوندا دەنە شىنىقتىرۋ ساباعىن نەگىزگى ءپاننىڭ قاتارىنا جاتقىزعىمىز كەلمەيتىنى قالاي؟ ءارى بۋى­نى بەكىمەگەن باستاۋىش سىنىپتىڭ بالالارىنا جاتتىعۋ جاساۋدىڭ ءجون-جوسىعىن ەڭ الدىمەن مەكتەپتە جۇيەلى ۇيرەتۋ كەرەك قوي. جارايدى، ساباقتىڭ قانداي فورماتتا بولسا دا وتكىزىلگەنى ماڭىزدى عوي. الايدا ناق جوعارىداعى اتا-انانىڭ بالاسىنداي، ءۇش اۋىسىم­نىڭ ورتاسىنداعى ۋاقىتتا وقيتىن بالا­لارعا قيىن. بايقادىڭىز با، اتا-انا بالاسىنىڭ ءدال تۇسكى اس كەزىندە ساباقتا بولاتىنىن ايتتى. بالا ءومى­رى مەن دەنساۋلىعىنا ۋاقتىلى تا­ماقتانۋدىڭ ماڭىزى بولەك ەمەس پە؟ وسىنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋدىڭ سەبەبىنەن بولىپ وتىر. بۇلاي بولماعاندا بارلىق ءپان ءوز كەستەسىمەن، مۇعالىمنىڭ الدىندا وتەر ەدى. ەكىنشى اۋىسىمدا ءبىلىم الاتىن بالالار ۋاقتىلى تاماق­تانىپ، ءۇشىنشى اۋىسىمدا وقيتىن وقۋشىلار ۇيىنە قاراڭعى تۇسپەي قايتار ەدى.

اتا-انا ق.قۇلجانوۆا بالاسىن بەرىپ وتىرعان اقتاۋ قالاسىنداعى №29 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى جاينا ىزتۇرعانوۆا ءۇش اۋىسىم ماسەلەسى مەكتەپ اشىل­عاننان بەرى بار ەكەنىن، بىراق جاقىندا شەشى­لەتىنىن جەتكىزدى.

ء«بىزدىڭ مەكتەپ 2018 جىلى قىر­كۇيەكتە پايدا­لانۋعا بەرىلدى. وقۋ وشاعى اشىلعاننان بەرى ءۇش اۋىسىم­مەن جۇمىس ىستەيدى. 8 اۋداننىڭ بالالارىن قامتىپ كەلەمىز. نەگىزى مەكتەبىمىز 900 ورىنعا لايىقتالعان، سول سەبەپتى ءبىز تەك 1800 بالا عانا قابىلداي الامىز. قازىرگى ۋاقىتتا بىزدە باستاۋىش سىنىپتىڭ بالالارى عانا ءۇش اۋىسىمدا وقىپ جاتىر. قالعان سىنىپتىڭ وقۋشىلارى ەكى اۋىسىمدا ءبىلىم الىپ ءجۇر. ويتكەنى بىزگە جاقىن ماڭايدان ەكى مەكتەپ سالىندى. بۇعان دەيىن مەكتەبىمىزگە جا­قىن ورنالاسقان «دارىن» مەكتەپ-ينتەرناتىندا وقىتتىق. سونىڭ ناتيجەسىندە وقۋ وشاعىمىز ءۇش اۋى­سىمدى بولعانىمەن، وقۋشىلارىمىز ەكى اۋىسىمدا وقىدى. ياعني «دارىن» مەكتەپ-ينتەرناتىندا بالالار ءبىر اۋىسىمدا وقيدى، قالعان ۋاقىتىندا سىنىپتار بوس بولادى. سول بوس ۋاقىتتا ءبىز ءۇشىنشى اۋىسىمدا ءبىلىم الۋعا ءتيىس بالالارىمىزدى مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ كابينەتتەرىن جالعا الىپ وقىتتىق. وسىلايشا، وقۋشىلارىمىز ەكى مەكتەپكە اۋىسىپ وقىدى. ەندى باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىن دا ەكى اۋىسىمعا اۋىستىرساق دەيمىز. بۇل باعىتتا جۇ­مىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ناقتى ايتساق، مەكتەبىمىزدىڭ جانىنان 400 ورىن­دىق قوسىمشا قۇرىلىس سالىنۋدا. جاڭا جىل­عا دەيىن قۇرىلىستى اياقتاۋ جوسپاردا بار. ونىڭ ۇستىنە جاقىن اۋداننان تاعى جاڭا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلمەك. سوندا ماسەلە وزدىگى­نەن شەشىلەدى»، دەيدى ج.ىزتۇرعانوۆا.

بۇل – ءبىر عانا مەكتەپتەگى ماسەلە. ال ەلىمىزدەگى 130-دان اسا باسقا مەك­تەپتەگى ءۇش اۋىسىم ماسەلەسى قا­لاي شەشىلەدى؟ مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا: «ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى وتكىر پروبلەمانىڭ ءبىرى – مەكتەپتەردەگى ورىن تاپشىلىعى. 225 مىڭ وقۋشىعا ورىن جەتىسپەيدى. شۇعىل شارا قا­بىل­داماساق، 2025 جىلعا قاراي ورىن تاپشىلىعى 1 ميلليونعا جەتەدى. مەن 2025 جىلعا دەيىن كەمىندە 800 مەكتەپ سالۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىنمىن. بۇگىن ونىڭ سانىن ءبىر مىڭعا جەتكىزۋدى مىندەتتەيمىن. مەكتەپتەردى بيۋدجەت قارجىسىنا سالۋمەن قاتار، وسى وزەكتى ماسەلەنى شەشۋگە جەكە سەكتوردى دا تارتقان ءجون»، دەدى.

ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەر سانى بويىنشا ال­دىڭ­عى ورىندا تۇرعان تاعى ءبىر ءوڭىر – شىمكەنت قا­لاسى. مۇندا قازىر 9 ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپ بار. شىم­كەنت قالالىق ءبىلىم باس­قارماسىنىڭ باسشىسى جانات تاجيەۆا اتالعان تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى 2023 جىلى تۇبەگەيلى تارقاتىلاتىنىن ايتتى. بۇعان پرە­زيدەنت ايتقان ءتيىمدى تەتىكتى قولدانۋ سەپتىگىن تيگىز­بەك.

«قالادا ساپالى ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ ماقساتىندا 2021-2025 جىلدار ارالىعىندا كە­شەندى جوسپار ازىرلەندى. سول جوسپارعا سايكەس 72 مەك­تەپتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلەدى. 2021 جىلى 12 714 ورىنعا ارنالعان 23 مەكتەپ قۇرىلىسى (4 مەملەكەتتىك –
1 920 ورىن 19 جەكەمەنشىك – 10 794 ورىن) تاپسىرىلادى. ونىڭ ىشىندە بيىلعى قىركۇيەك ايىندا 4 مەملەكەتتىك، 15 جەكەمەنشىك مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلەدى. ناتيجەسىندە، جاڭا وقۋ جىلىندا اپاتتى مەكتەپ ماسەلەسى تولىعىمەن جويىلىپ، ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەر سانى 14-تەن 9-عا تومەندەيدى. ال 2023 جىلى ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەر ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشپەكپىز»، دەپ ءتۇسىندىردى.

شىمكەنت قالالىق ءبىلىم باسقار­ماسى باس­شى­سىنىڭ ايتۋىنشا، قازىر مەگاپوليستەگى ءۇش اۋى­سىم­دى 9 مەكتەپتە 16 مىڭنان اسا بالا ءبىلىم الىپ جاتىر.

ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعام­بەتوۆ مەملەكەت باسشى­سىنىڭ ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەرگە قاتىستى تاپسىرماسىن ورىنداۋدىڭ 4 تە­تىگى بارىن مالىمدەگەن. بۇل تۋرالى ۆەدوم­ست­ۆو باسشىسى الەۋمەتتىك جەلىدەگى رەسمي پاراق­شا­سىن­دا: «جول­داۋدا ايتىلعانداي، ۋربانيزاتسيا جانە دەموگرافيالىق پروتسەستەرگە بايلانىستى 2025 جىلى مەكتەپتەردە قوسىمشا شامامەن 1 ملن ورىن قاجەت بولادى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن 1 مىڭ جاڭا مەكتەپ سالىنادى. وسى جىلدىڭ وزىندە 200 مەكتەپتى اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. اكىم­دىكتەرمەن بىرلەسىپ 4 تەتىك پايدالانىلادى. اتاپ ايتساق، مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى، جەكە مەكتەپتەر جەلىسىن دامىتۋ، مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن نى­سانالى قۇرىلىس جانە مودۋلدىك كونسترۋكتسيالاردان مەكتەپتەر سالۋ تەتىگى»، دەپ ءتۇسىندىردى.

الدىڭعى 3 تەتىك تۇسىنىكتى، ال سوڭعى تەتىك تۋرالى تولىعىراق ءبىلۋ ماق­ساتىندا ءتيىستى ۆەدومستۆو­عا حابار­لاستىق. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «ا.ايماعامبەتوۆ ايتقان مودۋلدىك كونسترۋك­تسيالاردان مەكتەپتەر سالۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟» دەگەن ساۋالىمىزعا: «جوسپارعا سايكەس 2021 جىلدان باستاپ 2025 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە وقۋشى ورىندارىنىڭ تاپشىلىعىن جويۋ جانە ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋ پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن 1000 مەكتەپ سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. 1000 مەكتەپ سالۋ ءۇشىن بىرنەشە تەتىك قولدانىلادى. سونىڭ ءبىرى – مودۋلدىك كونسترۋكتسيالاردان مەكتەپتەر سالۋ، ياعني تەز سالىناتىن عيماراتتار. مينيسترلىك وسى پروبلەمانى اۋىلدىق جەرلەردە شەشۋ جانە بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى پاي­دالانۋ ماقساتىندا مودۋلدىك كون­سترۋكتسيالار بويىنشا مەكتەپتەر سالۋدى ۇسىنادى. ۆەدومستۆو مو­دۋلدىك مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسىنا قاجەت­تىلىكتى انىقتاۋ ءۇشىن تالداۋ جۇر­گىزدى. تالداۋ پەرسپەكتيۆالى ەل­دى مەكەندەردى ىرىكتەۋ بويىنشا جۇر­گىزىلدى. ناتيجەسىندە، رەسپۋبليكا بويىنشا 200 مودۋلدىك مەكتەپ سالۋ قاجەت ەكەنى انىقتالدى. جالپى العاندا، مودۋلدىك مەكتەپتەردىڭ مىناداي ارتىقشىلىقتارى بار: بىرىن­شىدەن، قۇرىلىس مونتاجدىق جۇمىستاردىڭ مەرزىمى از (3 ەسە جىلدام); ەكىنشىدەن، مودۋلدىك قۇرىلىستىڭ سيپاتتامالارى مەكتەپ­تەردىڭ جوبا­لىق قۋاتىن ەڭ قىسقا مەرزىمدە ۇلعايتۋعا نەمەسە ازاي­تۋعا مۇمكىندىك بەرەدى; ۇشىنشىدەن، ۇلگى­­لىك جوبا­لار­مەن سالىستىرعاندا مودۋل­دىك مەكتەپ­تەردىڭ نەعۇرلىم تومەن (20-40 پايىزعا) قۇنى; اۋىل­دى جابۋ كەزىندە مەكتەپتى پەرسپەكتيۆالى وڭىر­لەرگە كو­شىرۋ مۇمكىندىگى بار»، دەپ جاۋاپ بەردى.

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار